پیکربندی و اجزاء دستگاه ونتیلاتور دستگاه های ونتیلاتور از دو بخش عمده و اصلی تشکیل شده اند، بخش مکانیکی و بخش الکترونیکی. نیروی دستگاههای ونتیلاتور را می توان به روش الکتریکی یا پنوماتیکی تامین کرد. از آنجا که ونتیلاتورها وظیفه رساندن گازها (هوا و اکسیژن) را به بیماران بر عهده دارند باید یکسری اجزاء پنوماتیکی داشته باشند به عنوان نمونه سیستمهایی که به روش پنوماتیکی به آنها نیرو داده می شود به یک منبع هوای فشرده یا اکسیژن دارای فشار ۳۵ الی ۵۵ پوند بر اینچ مربع (psi) جهت کارکرد مناسب نیاز دارند. سیستم پنوماتیکی مسئول رساندن مخلوط گازی مورد نظر گروه درمانی به بیمار می باشد. هوای اتاق با اکسیژن ۱۰۰% با فشار یاد شده به ونتیلاتور اعمال می شود و ونتیلاتور این فشار را کاهش داده با گازهای مربوطه مخلوط می کند تا به درصد از پیش تعیین شده برای خلوص برسد این قسمت از فرایند توسط بخش مکانیکی انجام می گیرد که شامل کمپرسور و شیرهای (ولوها) یکطرفه و فیلترها می باشد. نسل جدید ونتیلاتورها بطور الکترونیکی کنترل می شوند و بعبارتی بخش الکترونیکی ونتیلاتورها مغز متفکر سیستمهای تنفسی هستند این بخش شامل قطعات الکترونیکی متعدد و میکروپروسسورها (ریزپردازنده ها) است که تمامی پارامترها و مدهای تنفسی و کنترل آلارمها در طول تنفس را کنترل می نماید. در شکل های (۱۴) و (۱۵) شمای کلی یک دستگاه ونتیلاتور کنترل شده با ریزپردازنده نشان داده شده است . شکل(۱۴) شمای کلی یک دستگاه ونتیلاتور کنترل شده با ریزپردازنده شکل(۱۵) شمای کلی یک دستگاه ونتیلاتور کنترل شده با ریزپردازنده [۶] شکل (۱۶) اجزای اصلی یک ونتیلاتور از نسل ونتیلاتورهای جدید (بنت ۸۴۰) را نشان می دهد: شکل(۱۶) اجزای اصلی یک نوع ونتیلاتور (بنت ۸۴۰) [۳] خلاصه ای از نحوه عملکرد اجزای مختلف یک ونتیلاتور: برای ورود گازهای مورد نیاز در سیستم (هوا و اکسیژن) به درون دستگاه در قسمت ورودی یک دریچه یک طرفه قرار داده شده است تا از بازگشت گازها جلوگیری کند. در این قسمت که تامین گازها در آن صورت میگیرد یک فیلتر آنتی باکتریال برای جلوگیری از ورود باکتریها و یک سنسور اکسیژن برای اندازه گیری و نمایش در صد خلوص اکسیژن قرار داده شده است. در داخل این سنسور ماده ای وجود دارد که با گاز واکنش شیمیایی انجام می دهد و باعث می شود جریان الکتریکی بوجود آید که این جریان با غلظت اکسیژن متناسب می باشد. فیلتر آنتی باکتریال نیز بر اساس اندازه ذرات، باکتریها را از مخلوط گاز جدا می کند. بر اساس بررسی های انجام شده با یک فیلتر مرغوب تا ۹/۹۹ درصد ذرات با سایز بیش از ۳/۰ میکرون برداشته می شود. هوا و اکسیژن ورودی به دستگاه بر اساس میزان تنظیم شده توسط کاربر در داخل دستگاه با هم ترکیب می گردند. ترکیب هوا و اکسیژن خروجی از دستگاه توسط یک حسگر گالوانیک کنترل می شود و در صورت وجود اختلاف بین مقدار تنظیم شده و هوای خروجی آلارم مربوطه به صدا در می آید. کمپرسور موجود در دستگاه وظیفه هدایت هوا به طرف بیمار را برعهده دارد و نحوه کارکرد آن بوسیله تنظیم فلو توسط کاربر تعیین می گردد. کمپرسور بخش اصلی مکانیسم محرکه دستگاه ونتیلاتور را تشکیل می دهد مکانیسم محرکه قسمتی از سخت افزار داخلی دستگاه می باشد که نیروی الکتریکی و پنوماتیکی را به گونه ای بکار می گیرد که موجب ایجاد جریان هوا به سمت بیمار می شود. نوع مکانیسم محرکه، ویژگی های الگوی فشار و جریان بوجود آمده توسط هر ونتیلاتور را تعیین می کند. مکانیسم های مورد استفاده دارای انواع مختلفی هستند شامل نوع پیستونی که خود به دو گونه پیستونی خطی و پیستونی چرخشی تقسیم بندی می شوند. شکل(۱۷). مکانیسم دیگر از ابزاری به نام Bellows جهت فشردن هوا (گاز) برای تحویل به بیمار استفاده می کند در این نوع سیستم Bellows با استفاده از فنر یا فشار گاز فشرده می شود. شکل های(۱۸)و(۱۹). در نوع دیگری از مکانیسمهای بکار رفته از سوپاپهای مغناطیسی استفاده می شود که یک نوع شیر کنترل کننده جریان می باشد.شکل(۲۰). شکل(۱۷) نمایی شماتیک از دو نوع مکانیسم محرکه پیستونی[۸] شکل(۱۸) نمونه ای از مکانیسم محرکه ای که از Bellows استفاده می کنند.[۸] شکل(۱۹ ) نمایی از مکانسیم بکارگیرنده Bellows در دو فاز متفاوت از عملکرد[۸] شیرهای کنترل شونده بوسیله ریزپردازنده ها نوع دیگری از مکانیسم محرکه را در سیستمهای ونتیلاتور امروزی مهیا می کنند. در این مکانیسم شیرهای کنترلی, از سوپاپهای مغناطیسی همزمان کنترل شده با ریزپردازنده ها برای کنترل جریان استفاده می شود. شکل(۲۱) شکل(۲۰) نمایی از شیرهای مغناطیسی[۸] شکل(۲۱) شمای شیرهای دیجیتالی در مسیر دمی دستگاه گاز از طریق حسگر جریان هوا و دریچه دمی جریان می یابد. مقدار جریان هوایی که از طریق دستگاه به بیمار می رسد بواسطه یک مدار فیدبک کنترل می شود بدین گونه که ترانسدیوسر جریان دائما میزان جریان رسیده به بیمار را اندازه گیری می کند و اطلاعات بدست آمده را به قسمت الکترونیکی و پردازشگر ارسال می کند و در آنجا بر اساس میزان جریان لازم در هر لحظه تنظیمات مورد نظر انجام می پذیرد. اگر تفاوت مقدار بین جریان واقعی و جریان تنظیم شده وجود داشته باشد سیگنالهایی به طرف دریچه دمی ارسال می گردد و مقدار جریان واقعی تغییر داده می شود تا به حالت مطلوب برسد. چنین سیستم فیدبکی برای فشار اعمالی به مسیر تنفسی نیز وجود دارد و در این مورد از حسگر فشار استفاده می شود. گاز داخل ترانسدیوسر جریان به ۲ کانال موازی تقسیم می شود که یکی از این کانالها نسبت به دیگری بزرگتر است و داخل آن یک توری مشبک قرار داده شده است که مقاومت آن در برابر جریان باعث می شود تا مقدار مشخصی جریان از طریق کانال اندازه گیری کوچکتر عبور کند. در کانال کوچک یک دیسک فلزی در برابر جریان گاز قرار داده شده است که به یک پین نازک متصل است و طرف دیگر پین ثابت شده است. مابین دیسک و انتهای ثابت آن یک اندازه گیر کششی حساس به فشار وجود دارد زمانیکه گاز از مسیر عبور می کند به دیسک فشار وارد می کند و باعث حرکت پین و در نتیجه اعمال نیروی کششی متناسب با میزان جریان گاز می شود و این نیرو توسط ترانسدیوسر به سیگنال الکتریکی (ولتاژ) تبدیل شده و به واحد الکترونیکی منتقل می گردد و توسط قسمت الکترونیکی دریچه دمی کنترل می شود تا جریان تنظیم شده توسط کاربر ثابت بماند. هوای بازدم شده توسط بیمار از ریه به کانال بازدمی وارد می شود. در کانال بازدمی یک ترانسدیوسر جریان و یک ترانسدیوسر فشار وجود دارد که بطور دائم حجم دقیقه ای بازدمی و فشار راه تنفسی در بازدم را اندازه گیری می کند. بر اساس اطلاعات ارسالی از ترانسدیوسر فشار، دریچه بازدمی فشار را تنظیم می کند به عنوان مثال همانطور که در تعریف حالت کاربری PEEP ذکر شد این دریچه می تواند فشار مثبت مداوم حین بازدم را برقرار کند. این دریچه توسط قسمت الکترونیکی سیستم کنترل می شود. گازهای بازدم شده پس از آنکه در طول مسیر توسط فیلترهای آنتی باکتریال پاکسازی می شوند وارد محیط می شوند. یک flap valve در محل آزادسازی گازهای بازدمی با هدف جلوگیری از بازگشت گازها به داخل دستگاه تعبیه میگردد. ترانسدیوسر فشاری که در بالا به آن اشاره شد بطور دایمی فشار داخل سیستم را اندازه گیری می کند و طرز کار آن بدین گونه است که فشار گاز در مسیر خود یک پرده پلاستیکی سیلیکونی را در داخل ترانسدیوسر فشاری تحت تاثیر قرار می دهد یک اندازه گیر کششی پرده سیلیکونی را احاطه کرده است و زمانیکه فشار گاز پرده را تحت تاثیر قرار می دهد اندازه گیر کششی خم شده و سیگنالهای الکترونیکی متناسب با فشار موجود به واحد الکترونیکی دستگاه ارسال می کند که در واحد الکترونیکی با اندازه تنظیم شده برای محدوده بالای فشار که توسط آلارم تنظیم گردیده است مقایسه می شود. مقایسه های انجام شده در دستگاه با استفاده از مدارهای فیدبک موجود در سیستم پیاده سازی می شوند و فرآیند کنترل تنفس پس از راه اندازی ونتیلاتور بواسطه این مدارهای فیدبک انجام می پذیرد به این ترتیب که اطلاعات وضعیت بیمار از طریق حسگرهای بخصوص دریافت و به قسمت الکترونیکی دستگاه ارسال می گردد و در آنجا سیگنالهای دریافتی تجزیه و تحلیل شده و با پارامترهای مرجعی که توسط کاربر و یا توسط تولید کننده مطابق با استانداردهای لازم تنظیم شده اند مورد مقایسه قرار می گیرند و با توجه به نتیجه حاصله و برنامه ارائه شده به سیستم تصمیم گیری لازم در ارتباط با نحوه ارائه تنفس صورت می پذیرد. در تنفس هایی که تلاش بیمار به عنوان یک پارامتر تاثیر گذار در نحوه ارائه تنفس می باشد دریافت سیگنالی که بتواند شروع تلاش تنفس خودبخودی بیمار را آشکار کند در جلوگیری از عدم ناهماهنگی مابین ونتیلاتور و بیمار بسیار موثر خواهد بود و می توان گفت که مسئله اصلی و اساسی در موفقیت سیستم هماهنگ شده، توانایی و قابلیت آن سیستم برای دریافت به موقع شروع تلاش بیمار به تنفس خودبخودی است. وجود این قابلیت در مدار فیدبک سیستم به تنهایی کافی نیست زیرا در مرحله بعدی توانایی سیستم در عملکرد دقیق به لحاظ تشخیص سیگنال واقعی از سیگنال کاذب بسیار مهم خواهد بود این سیگنال در رابطه با شروع تنفس ممکن است از تغییرات فشار راه هوایی، تغییرات جریان هوا، مقاومت قفسه سینه و یا حرکات شکم دریافت شود. به عنوان نمونه ای از دریافت سیگنال در یک دستگاه ونتیلاتور می توان به نحوه اندازه گیری و آشکار سازی حجم های جاری اشاره نمود در دستگاه های ارائه شده از سوی کمپانی Drager از یک Hot Wire Anemometer استفاده شده است که تغییرات درجه حرارت را به مقیاسی از حجم های جاری (حجم های دمی و بازدمی) تبدیل می کند و حجم های جاری را اندازه گیری می کند. مدار تنفسی بیمار بخشی است که بین بیمار و ونتیلاتور قرار دارد (لوله ها و اجزاء مربوطه) . این بخش شامل اجزای زیر است: – فیلتر دمی( آنتی باکتریال ) – دستگاه مرطوب کننده (Humidifier) – لوله های دمی و بازدمی – ظرف جمع کننده (Collector Vial) در شکل (۲۲) نحوه اتصال اجزاء مختلف مربوط به مدار تنفسی بیمار نشان داده شده است. شکل(۲۲) اتصال اجزای مختلف مدار تنفسی بیمار [۳] دستگاه مرطوب کننده یا هیومدیفایر جهت گرم و مرطوب کردن هوای دمی برای بیمارانی که مدت طولانی به دستگاه متصل می شوند و نیز در بیماران نوزاد بکار می رود. ویال جمع کننده و یا Water trap برای جمع کردن قطرات آب ناشی از میعان بخارات بازدمی و جلوگیری از ورود آنها به داخل ونتیلاتور بکار گرفته میشود. در شکلهای (۲۳) و (۲۴) روش استفاده از ویال جمع کننده و روش نصب فیلتر بازدمی و ویال جمع کننده برای یک ونتیلاتور نوعی (بنت ۸۴۰) نشان داده شده است. شکل (۲۳) روش استفاده از ویال جمع کننده با و بدون کیسه درناژ [۳] شکل(۲۴) روش نصب فیلتر بازدمی و ویال جمع کننده [۳] لوله های انعطاف پذیر بنام لوله های خرطومی جهت اتصال ونتیلاتور به بیمار بکار گرفته می شوند که این لوله ها بوسیله لوله تراشه و با انجام تراکئوستومی به داخل مسیر تنفسی متصل می شوند. شکل (۲۵) نحوه اتصال لوله های خرطومی به بیمار از طریق لوله تراشه رانشان می دهد. شکل(۲۵) نحوه اتصال لوله های خرطومی به بیمار(۵) در بکارگیری لوله ها جهت کسب اطمینان از رسیدن حجم مناسب هوا به بیمار از لوله هایی با کامپلیانس کم بایستی استفاده شود. نوع و اندازه لوله ها بسته به وزن بیمار متفاوت خواهد بود. دستگاههای مختلف موجود جهت نگهداشت مناسب و اطمینان از عملکرد صحیح دستگاه امکان آزمایش دستگاه را در اختیار کاربر قرار می دهند که یک مورد از این آزمایش ها به آزمایش خودکار مدار کوتاه معروف می باشد که در دستگاهی مانند بنت ۸۴۰ به تست SST شناخته می شود. انجام این آزمایش اطلاعاتی در خصوص عملکرد جریان گاز در مدار و حسگرهای فشار، نشت گاز در مدار تنفسی، اندازه مقاومت فیلتر بازدمی، اندازه مقاومت مسیر تنفسی بیمار و اندازه کامپلیانس مدار تنفسی را در اختیار کاربر قرار میدهد. به طور معمول در مواردی نظیر تعویض مدار تنفسی بیمار (لوله های رابط بین بیمار و ونتیلاتور) و فیلتر بازدمی، وصل نمودن بیمار جدید به دستگاه، تغییر مدار تنفسی (مثلا از بزرگسال به اطفال و…)، اتصال یک فیلتر بازدمی جدید یا پس از اتصال فیلتر بازدمی استریل شده، تغییر نوع مرطوب کننده دستگاه، حذف یا اتصال قطعات جدید به دستگاه، بررسی مسیرها از نظر نشت و اندازه گیری مقاومت و کامپلیانس مدار بیمار این آزمایش بایستی انجام شود. روشن شدن آلارم در حین انجام آزمایش با توجه به نوع آلارم فعال شده تفسیر شده و مشکل موجود آشکار می شود. مطالبی که در این نوشتار ارائه گردید نگاهی گذرا بر تاریخچه بکارگیری ونتیلاتور در پزشکی بود. امروزه با پیشرفت بسیار سریع علم مهندسی و پزشکی و بکارگیری فن آوریهای جدید در تشخیص و درمان بیماریها سیستمهای جدید و پیچیده ای برای درمان و کمک به بیماران به مراکز درمانی ارائه می گردند که در این میان ونتیلاتور مستثنی نبوده و ونتیلاتورهای جدید هوشمندتر و با قابلیت تر از نسل های قدیمی عرضه می شوند. در اکثر موارد عرضه تجهیزات تشخیصی و درمانی جدید و پیشرفته علاوه بر کمک رسانی بهتر به بیماران باعث گردیده تا کادر درمانی نیز به راحتی به امر درمان بیماران بپردازند ولی تنها نکته ای که در اکثر مراکز درمانی بصورت مشترک و به عنوان ضعف مشاهده می گردد عدم کاربری بهینه و در برخی موارد عدم کاربری صحیح تجهیزات پزشکی می باشد و این مطلب اهمیت لزوم آموزش را نمایان می سازد امید است نوشتار حاضر در ارتقاء سطح آگاهیهای لازم برای همکاران محترم در رابطه با دستگاههای ونتیلاتور مفید واقع گردد. مشکلات دستگاه معمولاً لوله های هوا و اتصالات دچار مشکل می شوند . لوله های آسیب دیده و پوسیده باید سریعاً تعویض شود .مرطوب ساز و نبولایزرها احتمال مسدود شدگی دارند، تمیز کردن مداوم آنها ضروری است . در صورتی که مایع ( خون، ادرار، سالین، بتادین، آب و … ) وارد دستگاه شود لازم است دستگاه سریعاً باز و قسمت های آسیب دیده (سوییچ ها، رله ها، موتورها یا فیلترهای هوا ) تعویض شود. چک کردن ماهانه جریان نشت الکتریکی و کالیبراسیون هر ۶ ماه یک بار الزامی است. فیلترهای هوایی لوله بیمار باید مرتباً تمیز یا تعویض شود . لامپ ها، سویچ ها، وسایل فعال کننده ، موتورها و هیترها، وسایل الکتریکی است که به صورت متناوب نیاز به بررسی و تعویض دارد . شستشو و نگهداری ونتیلاتور امروزه انواع فراوانی از ونتیلاتور مورد استفاده قرار می گیرد که اکثر آنها با استفاده از فیلتر ، به خوبی محافظت شده و لزوم ضد عفونی نمودن دستگاه را به طور قابل توجهی کاهش داده است . در مورد استفاده از فیلتر باید به موارد زیر توجه داشت: برای هر بیمار فیلتر جداگانه استفاده شده و پس از جدا شدن بیمار از ونتیلاتور برای بیمار بعدی فیلتر مجدد گذاشته شود. برای بیمارانی که به مدت طولانی از ونتیلاتور استفاده می کنند، باید فیلتر هر ۴۸ ساعت تعویض شود. قسمت های مرطوب کننده ونتیلاتور را می توان با استفاده از ماشینهای شستشو یا بخار با درجه حرارت کم ( ۷۰ درجه سانتیگراد ) ضد عفونی کرد . پس از جدا شدن بیمار از ونتیلاتور قسمت مرطوب کننده باید شسته و خشک شده ، سپس برای بیمار بعدی استفاده شود. در مورد بیمارانی که به مدت طولانی از ونتیلاتور استفاده می شود شستشوی آن هر ۴۸ ساعت توصیه می شود. خشک شدن تمامی قسمتها برای استفاده مجدد ضروری بوده و رشد میکروارگانیسم ها به طور قابل توجهی کاهش می دهد. منبع:انجمن مهندسی پزشکی