یکی از مسائلی که در دنیای پزشکی بسیار پر اهمیت است استریل بودن محیط کار می باشد چرا که اکثر تجهیزات به صورت مستقیم و غیر مستقیم با جان افراد در ارتباط می باشد. برای این منظور تجهیزات متعددی تا کنون ساخته شده است اما پرکاربردترین آنها دستگاه اتوکلاو می باشد. اتوکلاو (Autoclave) از دو کلمه Auto به معنی خودکار و clave به معنی قفل شونده تشکیل شده است و در کل به معنی دستگاه خود قفل شونده برای استریل مواد، توسط بخار تحت فشار است. فیزیولوژی اتوکلاو با توجه به استفاده مداوم از تجهیزات پزشکی و آلوده شدن این وسایل در اثر استفاده و تماس با مواد میکروبی، استریل کردن آن ها یکی از موارد ضروری به شمار می رود. دستگاه اتوکلاو چگونه کار می کند؟ اتوکلاوها عموماً توسط فشار تنظیم می شوند. به عنوان مثال در بخار خالص (درجه اشباع۸/۰تا۱) با فشار ۲ بار، دمای بخار باید ۱۳۴ درجه سانتی گراد باشد. پمپ خلاء در آغاز مراحل استریلیزاسیون با ایجاد مکش، هوای داخل محفظه را تخلیه کرده و سپس بخار وارد دستگاه می شود. استریل کردن وسایلی که از مواد متخلخل ساخته شده اند در مقایسه با سایر وسایل بسیار دشوار است. بعضی از این وسایل عبارتند از: منسوجات و ابزار بسته بندی شده که هوا در آن محبوس می شود. در زمان تخلیه ، هوای داخل محفظه و بسته ها به بیرون کشیده شده و عموما هر چه زمان مکش بیشتر باشد، جایگزین شدن بخار مؤثرتر خواهد بود. متناسب با افزایش فشار منفی داخل محفظه، خارج سازی هوا دشوارتر می شود به همین دلیل دستگاه های خودکار امکان کاهش فشار (تخلیه) و وارد ساختن بخار را در چند مرحله فراهم می‌‌سازند. در این روش بخار به طور متناوب جایگزین هوا شده و راندمان بالاتری نسبت به تخلیه تنها دارد. در پی هر تخلیه بخار به عمق بیشتری نفوذ خواهد کرد. در شرایطی که دستگاه ها مجهز به پمپ تخلیه نباشند به منظور جریان و نفوذ مطلوب بخار به داخل وسایل متخلخل باید در بسته بندی دقت مضاعف کرده و آن ها را داخل دستگاه قرار داد. اتوکلاو در چه مواردی به کار می رود؟ به طور کلی تمام مواد غیر عفونی و عفونی آلوده شده با عوامل بیولوژیک شامل بقایای نمونه های محیط کشت تلقیح شده ، پاتوژن های رشد کرده ، سلول های انسانی ، حیوانی و گیاهی ، مواد آلوده شده به مدفوع انسان یا حیوان، محصولات خونی انسان و حیوان و … می توانند اتوکلاو شوند. موادی مثل داروهای سرطان زا ،رادیوایزوتوپ ها، مواد شیمیایی سمی، مواد شیمیایی قابل تبخیر یا هر ماده خطرناکی که ممکن است در اثر حرارت تبخیر شود و انتشار یابد را نمی توان اتوکلاو کرد . به طور کلی مواد قابل اشتعال، واکنش پذیر خورنده، سمی یا مواد رادیو اکتیو نباید اتوکلاو شوند. اجزای تشکیل دهنده اتوکلاو خودکار دارای دو صفحه مدرج دایره ای شکل جهت نمایش میزان فشار دستگاه اتوکلاو و فشار چمبر (فشار محفظه) است. اتوکلاو خودکار دارای دکمه ای است جهت انتخاب جنس ماده ای که قرار است استریل شود ( مایع یا جامد .) همچنین این دستگاه دارای یک نمایشگر درجه حرارت است. در این نمونه ها وسایل در داخل سینی های مخصوص که در تصویر فوق مشاهده می کنید گذاشته می شود و سپس سینی به داخل مخزن اتوکلاو انتقال می یابد. به یاد بیاورید که این نمونه از توکلاو ها دارای پرینتر می باشند که پس از اتمام سیکل پرینتی مبنی بر تایید عملکرد چاپ می شود. اما اتوکلاو هایی نیز وجود دارد که پرینتر به حالت اکسترنال به دستگاه متصل می شود (تصویر زیر) در دستور کار هر اتوکلاو مراحل هفت گانه زیر قرار دارند: ۱- خطای استریل ۲- درب استریل (که در پشت دستگاه قرار دارد و برای خروج وسایل استریل شده است) ۳- درب غیر استریل (جلوی دستگاه قرار دارد و برای ورود وسایل غیر استریل است ) ۴- سیکل خلاء ( خالی کردن فشار داخل محفظه توسط پمپ خلاء ) ۵- سیکل استریل ۶- سیکل خشک کن ۷- اتمام سیکل این دستگاه اتوکلاو دارای شیلنگ تخلیه و کمپرسور ( جهت فشرده کردن بخار) است . بر سر راه شیر ورودی هوا یک منبع روغن وجود دارد تا هوای خشک وارد دستگاه اتوکلاو نشود و دستگاه اتوکلاو آسیب نبیند. جدول ۱ مشخصات دو مدل از دستگاه اتوکلاو تمام خودکار را نشان می دهد. اتوکلاو دستی آنچه گفته شد در رابطه با اتوکلاو خودکار بود اما در اتوکلاو دستی اصول کار همانند اتوکلاو خودکار است با این تفاوت که برای ورود بخار به محفظه شیر ورودی به صورت دستی باز و بسته می شود و تخلیه بخار نیز به صورت دستی انجام می گیرد. باز و بسته کردن در نیز به صورت دستی انجام می شود. زمانی از این اتوکلاو استفاده می شود که اتوکلاو خودکار در دسترس نباشد یا دارای مشکل فنی باشد. در تصویر فوق ابتدا پایه سیمی در کف مخزن قرار میگیرد و سپس لوازم در داخل سبد مشکل رنگ گذاشته شده و سبد بر روی پایه سیمی و در وسط مخزن دستگاه قرار می گیرد. در این نوع اتوکلاو آب مقطر به صورت دستی در داخل مخزن ریخته می شود. در تصویر فوق تجهیزات در داخل بیکس قرار می گیرد و سپس بیکس را داخل مخزن اصلی دستگاه می گذارند و درب دستگاه را می بندند. در این نوع نیز آب مقطر به صورت دستی در داخل ریخته می شود. وزن اتوکلاو اتوکلاوها بر اساس نوع کاری که انجام می دهند دارای وزن های مختلفی هستند. محدوده وزن اتوکلاو رومیزی معمولاً بین ۲۰ تا ۶۰ کیلوگرم متغیر است. منبع:انجمن مهندسی پزشکی
