اینجا عاری از هر نوع آلودگی است. Clean Room یا اتاق پاک به محلی اطلاق میشود که عاری از هرگونه آلودگی ذرهای یا باکتریایی و میکروبی باشد. قدمت مدیریت طراحی و ساخت اتاقهای پاک در آمریکا و اروپا به ۱۰۰ سال پیش جهت کنترل عفونت در بیمارستانها بازمیگردد و اکنون اساس و نیاز صنایع تولیدی و کارخانههای صنعتی پیشرفته است. این اتاقها در صنایع مختلف الکترونیک، کامپیوتر، ابزار دقیق، داروسازی، تجهیزات پزشکی و مواد غذایی کاربرد بسیاری داشته و ساخت این فضاها در سالهای اخیر روند چشمگیری در کشورهای پیشرفته داشته است. در ابتدای امر اینگونه مشاهده میشود که اتاق پاک به دو دسته تقسیم شده است، گروهی که در جهت ایجاد محدودهای عاری از هرگونه ذرات گردوغبار معلق در هوا حتی در حد میکرون طراحی میشود که باعث بهبود عملکرد پروسه تولی محصول و افزایش عمر مفید آن و جلوگیری از آسیب قطعات میشود و گروه دیگر این اتاقها که در جهت حذف ذرات میکروارگانیسمها و بسیار ریزی که امکان رشد و شیوع داشته و قابلیت ایجاد عفونت در انسان میشود، که این نمونه در بیمارستانها جهت جلوگیری از شیوع بیماری، کنترل عفونت و به حداقل رساندن آلودگی زخمها طراحی میشود. ● اتاق پاک یا Clean Room یعنی چه؟ اتاقهای پاک بر اساس نیاز طرحی میشود و آنچه روشن است اتاقهای پاک محلی است که تمیز و پاکیزه و عاری از هرگونه گردوغبار و میکروب باشد، و طبق استاندارد ۲۰۹E اینگونه تعریف میگردد: «اتاقی که بتواند ذرات معلق در محیط را کنترل نموده و دارای یک یا چند ناحیه پاک باشد.» طبق استاندارد ISO ۱۴۶۰۴۴-۱ که از مهمترین استانداردهای ISO است، داریم: «اتاقی که غلظت پارتیکها در هوای محیط را کنترل نماید و به گونهای طراحی شود که مینیمم ورود، تولید و حفظ ذرات را در داخل اتاق داشته باشد و پارامترهایی نظیر دما، فشار و رطوبت کاملاً تحت کنترل باشند.» ● طبقهبندی اتاق پاک اتاق پاک بر اساس میزان پاکسازی هوا طبقهبندی میشود. طبق استاندارد ۲۰۹ تعداد پارتیکلها معادل یا بزرگتر از ۵/۰ میلیمتر در هر فوت به مکعب هوا اندازهگیری شده و به عنوان مرجع برای طبقهبندی اتاق پاک به کار میرود. در جدول زیر شکل سادهای از طبقهبندی اتاقهای پاک طبق استاندارد (Federal-standard ۲۰۹۱) برای حداکثر تعداد ذرات مجاز در فوت مکعب ۵/۰ میلیمتر را داریم. ● انواع محیطهای پاک محیطهای پاک را بر اساس جریان هوا میتوان به چهار گروه تقسیمبندی نمود که بر اساس روش تهویه متفاوتند: ۱) اتاقهای پاک با جریان غیرمستقیم هوا: در این حالت تهویه اتاق بر اساس ونتیلاسیون و جریان هوای تربولانسی فلویی غیرمستقیم از نقاط مختلف اتاق صورت میگیرد و هوای تمیز فیلتر شده با هوای اتاق مخلوط شده و سپس از دریچههای خروج در پایین دیوارها به خارج منتقل میشوند و معمولاً گردش هوا (Air Change) برابر با ۲۰ بار در ساعت است و در شرکتها و فروشگاهها معمولاً از این نوع استفاده میشود. ۲) اتاق پاک با جریان مستقیم هوا: این نوع جریانسازی هوا با فلوی لامینار شناخته میشود، در این حالت هوای پاکیزه از طریق فیلترهای Hepa که در قسمت وسیعی از سقف نصب شده وارد اتاق میشود، این هوا به طور مستقیم از بالا به پایین هوای اتاق را جاروب میکند و گردش هوای زیادی در این حالت خواهیم داشت و چون تمام حجم اتاق را دربرمیگیرد و آلودگی را از طریق اگزاستها خارج میکند، بنابراین فضای اتاق پاک به حداکثر تمیزی و پاکی میرسد و معمولاً برای اتاقهای پاک باکلاس ۱، ۱۰ و ۱۰۰ به کار میرود. در اتاق پاک با جریان مستقیم غلظت پارتیکلهای موجود در هوا کاهش مییابد و سرعت جریان هوا بین m/s ۳/۰ تا ۰.۴۵ (ft/nun۹۰-۶۰) است، این اندازه سرعت هوا باعث جابهجا کردن ذرات بزرگ قبل از اینکه روی سطوح بنشیند میشود. لازم به ذکر است در جریانهای توربولانسی سیستم تهویه بر اساس ترکیب کردن و رقیقسازی هوای محیط عمل میکند، در حالت تئوری در یک اتاق خالی ذرات میتواند از طریق اگزاست با سرعتی بسیار کمتر از مقدار ذکر شده جابهجا شود، جریان هوای جهتدار را به جریان گردابی تبدیل میکند و باعث گردش هوا میشود. حرکت افراد نیز میتواند باعث این تغییر در چرخش هوا گردد. جریان هوای مستقیم بر اساس سرعت هوا ایجاد میشود و برای چرخش هوای آن در هر ساعت مناسبتر است. حجم اتاق در نظر گرفته شود. حجم هواساز در اتاقهایی با جریان هوای مستقیم ۱۰ تا ۱۰۰ بار بزرگتر از هواسازی غیرمستقیم است. بنابراین هزینه راهاندازی آن نیز بسیار بالاست. نوع جریان هوا در اتاق پاک با جریان مستقیم: الف) عمودی ب) افقی در حالت عمودی جریان هوا به صورت دیوار به دیوار است و در نوع افقی طبقه به طبقه است. هوا از مخزنی با فیلترهای با کیفیت بالا که در سقف تعبیه شده (Hepa) عبور داده میشود و سپس از طریق شبکههایی که در کف یا گوشههای دیوار اتاق است خارج میشود. هوای خروجی سیرکوله شده با هوای پاک موجود در مسیر ترکیب شده و دوباره از طریق فیلترهای موجود در سقف اتاق وارد اتاق میگردد. اکثر اتاقهای پاک با جریان مستقیم به صورت جریان هوای عمودی ساخته میشود و با این جریان هوا ذرات معلق به سمت پایین جاروب میشود.این نوع اتاق پاک به خاطر کمتر بودن نسبت مساحت دیوار اتاق به کف اتاق کمهزینهتر است و در عین حال به علت لوپ خوبی که با فیلترها ایجاد میشود و خروج آلودگی از اگزوزفنها نوعی موفق در سازه اتاق پاک است. ۳) اتاقهای پاک با فلوی ترکیبی: این نوع اتاقها مانند حالت غیرمستقیم هوا را ونتیله میکند. با این تفاوت که قسمتی که امکان شیوع آلودگی داریم با طرحی هواساز از نوع جریان مستقیم آن منطقه را پاکسازی مینماییم. مثلاً در اتاق عمل در بالای تخت جراحی میتوان هواساز جریان مستقیم تعبیه نمود و بقیه اتاق از نوع جریان غیرمستقیم باشد. این اتاقها مقرون به صرفه هستند و در کنترل عفونت مؤثر هستند. ۴) اتاق ایزوله یا محیط با مناطق تمیز کوچک: این نوع Clean Room برای ایجاد بالاترین سطح حفاظت در برابر شیوع میکروب و در جاهایی که با مواد شیمیایی و باکتریایی خطرناک سروکار دارند به کار میرود، در این اتاقها پرسنل در نهایت حفاظت را به کار میبرند و حتی هرگونه ورود و خروج اشیاء در بستهبندیهای سیلیکونی روی ریلهای مخصوص صورت میگیرد تا از سرایت میکروبها جلوگیری شود. ● تقسیمبندی اتاقهای پاک بر اساس فشار جریان هوا: ۱) اتاق پاک با فشار مثبت (Positive Pressure) در اتاق پاک با فشار مثبت هوا از طریق دریچههای نصب شده در سقف مرتبط با هواساز از فیلترهای هپیا یا اولپا (Hepa/ ULPA) (Ultra Low Particle Air) عبور کرده و وارد اتاق میشود و سپس از طریق دریچههای تعبیه شده از دیوار یا کف اتاق خارج میشود. در این سیستمها از سیستم فن- فیلتر FFUS (Filter Fun Units) در هواساز میتوان استفاده کرد. اتاق پاک با فشار منفی (Negative Pressure) برای اطمینان از اینکه هوای آلوده از محیط بیرون وارد اتاق پاک نشود یا ممانعت از خروج آلودگی به بیرون، از این نوع اتاق استفاده میشود. هوای فیلتر شده از دریچههای موجود پر دیوار اتاق وارد شده و از طریق فیلتر هپایی که در سقف اتاق نصب است، خارج میشود و این نوع از اتاق را در محلهایی که با مواد خطرناک، ویروسها و باکتریها سروکار دارند، استفاده میکنند. کلاسبندی Clean Room طبق ISO: ۰.۵ ۳۵/۱ ۳۵۲/۱۰ ۳۵۲۰/۰۰ ۳۵۲۰۰/۱۰۰۰ ۳۵۲۰۰۰/۱۰۰۰۰ ۳۵۲۰۰۰/۱۰۰۰۰۰ ۰.۱ ۱۰۰۰/۳۰ ۱۰۰۰۰/۳۴۶ ۱۰۰۰۰۰/۳۴۵۰ ۱۰۰۰۰۰/۳۴۵۰۰/ ۳۴۵۰۰۰ ۳۴۵۰۰۰ FED STD ۲۰۹ ۱ ۱۰ ۱۰۰ ۱۰۰۰ ۱۰۰۰۰ ۱۰۰۰۰۰ ISO clas ۳ Class ۴ Class ۶ Class ۶ Class ۷ Class ۸ کلاس ۱: ۵۰۰ تا ۶۰۰ بار چرخش هوا در ساعت (۹۸% پوشش) فیلتر ULPA ۹۹.۹۹۹۵% در ۱۲ میکرون سیستم گرید سقف Gel/flesh در بالای دیوارها استفاده از پیشفیلترهای هپا در خروجی هواساز. کلاس ۱۰: ۵۴۰ تا ۶۰۰ بار چرخش هوا در ساعت (۹۰%-۸۵ پوشش) فیلترهای ۹۹.۹۹۹% در ۰.۳ میکرون شبکهها و دیوارها درزگیری شوند و دیوارها بدون زاویه باشند. کلاس ۱۰۰: ۴۰۰ تا ۴۸۰ بار چرخش هوا در ساعت (۶۰% تا ۸۰ پوشش) فیلتر هپای ۹۹.۹۹% استفاده از مواد مرغوب در بالای دیوارها و طراحی پایین دیوار شیبدار بدون زاویه به صورتی که مسیر هوا روی آن قابل برگشت باشد و امکان ایجاد آلودگی بین درز نداشته باشد. گرید سقفی بدون درز کلاس ۱۰۰۰ ۱۲۰ تا ۱۵۰ بار چرخش هوا در ساعت (۴۰ تا ۵۰% پوشش) فیلتر هپا ۹۹.۹۹% گرید سقفی بدون درز بالای دیوار از مواد مرغوب و با کیفیت و پایین دیوار شیبدار و بدون زاویه باشد. کلاس ۱۰۰۰: ۴۵ تا ۶۰ درصد چرخش هوا در ساعت (۲۰%-۱۰ پوشش). فیلتر هپا ۹۹.۹۷% یا ۹۹.۹۹%. شیبدار بودن پایین دیوارها. کلاس ۱۰۰۰۰۰: ۲۰ تا ۳۰ بار چرخش هوا در ساعت (۵% پوشش). فیلتر هپا ۹۵% (۹۵% هپا+فیلتر ASHRAE) دراینجا نیاز به گرمکننده نیز خواهیم داشت. نکته مهم در مورد فیلترها این است که در هر ۳۰۰ فوت مکعب اتاق پاک ۹۰ درصد پوشش (۳۸ هپا) برای کلاس ۱۰۰ در مد کاری اتاق ۶۰% پوشش (۲۳ هپا) در حالت نیمه فعال اتاق و ۴۰ درصد (۱۵ هپا) در حالت (A BUILT)- اتاق بدون وجود تجهیزات و پرسنل- داریم و میتوان آن را به کلاس ۱۰۰۰ یا ۱۰۰۰۰ نیز تعمیم داد. قاب فلترها باید از جنس آلومینیوم باشند و صدای تولیدی آنها کمتر از ۶۵ DBa و ماکزیمم ۲.۴ AMPS, Load باشد. در قسمت سطوح و دیوارها باید از متریالی استفاده شود که تولید ذرات گردوغبار نکند و به راحتی قابل دسترسی برای شستوشو باشند و امکان نشستن گردوغبار روی کرکرهها، سقف و حتی چراغها نباشد. جنس دربها بهتر است از استین لس استیل ساخته شوند، جنس درزگیرها میتواند از پلی وینل، پلی اتیلن، نئوپرن فوم یا سیلیکونی باشد، تحمل دمای اتاق تا ۷۸-۶۸ درجه فارنهایت (۲۴-۲۰ درجه سلسیوس) را به صورت نرمال داشته باشد و رطوبت بین ۶۰-۳۰ درصد باشد که بنابر محل طراحی متغیر میگردد. ● فنآوری اتاق پاک فرآیند ساخت اتاقهای پاک باید در همه مراحلشان مدنظر گرفته شود، چرا که ایجاد محیطی عاری از میکروب چه برای تولید قطعه یا محصولی با کیفیت باشد، چه برای ایجاد محیطی پاک جهت اعمال جراحی در اتاق عمل یا اتاق ایزوله بعد از اعمال جراحی منجر به بازدهی و افزایش کیفیت عملکرد خواهد شد. بنابراین باید اتاق پاک مطابق با استانداردها بوده و نظارت کامل بر طراحی، نقشه، ساختار، مواد به کار برده شده، تست عملکرد اتاق و مقایسه با طراحی، پایداری شرایط ایجاد شده در اتاق ضروری است. همچنین باید مقررات مربوط به رفت و آمد در اتاقهای پاک، نوع پوشش اشخاص به لحاظ لباس، دستکش، ماسک، روکفشی و … نظافت اتاق پاک و تجهیزات مستقر در آن کاملاً رعایت گردد تا اتاق پک Clean Room قابل تأیید و مقبولی ایجاد شود. منبع:انجمن مهندسی پزشکی