نگاهی به زبان بومی شاهرود خلخال

سید
اکبر یحیی زاده کارشناس ارشد زبان شناسی





منبع:
www.abarshahr.blogfa.com





زبانها و لهجه های ایرانی
گنجینه های گرانبهایی هستند که نمایانگر فرهنگ و تمدن تاریخی و کهن این مرز و بوم
بوده و مطالعات علمی و گرد آوری و ضبط واژه ها ترکیبات و اصطلاحات آنها می تواند
علاوه بر پویا کردن زبانها و گویشها مقدمه ای ارزشمند برای سایر پژوهشهای دیگر که
با زبان ارتباط تنگاتنگ دارند بوجود آورد .





از آنجا که زبان هر قومی آئینه تمام نمای
فرهنگ آداب و رسوم اعتقادات باورها و پیشینه تاریخی آنها بوده و از بین بردن آنها
باعث از رفتن میراث فرهنگی جامعه می شود اهمیت و ارزش بررسی های زبانی بر کسی
پوشیده نیست .





یار محمدی ( 1374 ) معتقد است که برای
جلوگیری از زوال و انقراض زبانها و گویش ها باید هر چه سریعتر در بررسی و توصیف
زبانها و گویشهای قومی همراه با کارکرد اجتماعی فرهنگی آنها بصورت نظامند کوشید و
اطلاعات گرد آوری شده را ثبت و ضبط کرد .





با توجه به ارزش و اهمیت بررسی گویش ها و
زبانها و ارتباط تنگاتنگ گویش تاتی شاهرود با زبانهای کهن ایرانی از جمله اوستایی
مادی و آذری از یک طرف و سیر نابودی و زوال این گویش از طرف دیگر نگارنده بر آن شد
تا شمه ای کوتاه اما علمی و مستند در خصوص معرفی این گویش پیش روی خوانندگان قرار
دهد . امید است که خوانندگان با ارائه پیشنهادات سازنده خود نگارنده را در مقالات
بعدی بهره مند سازند .





گويش تاتی شاهرود خلخال





ساکنین بخش شاهرود وارث و پاسدار واپسین
نشانه های یکی از گویش های زبانهای کهن ایرانی یعنی زبان آذری هستند که امروزه
گویش تاتی نامیده می شود . این گویش در مرکز بخش شاهرود – کلور – و تعدادی از
روستاهای تابعه هم اکنون گویشوران زیادی دارد . هر چند به علت ارتباط با مناطق ترک
زبان اکثریت ساکنین این مناطق به زبان ترکی به عنوان زبان دوم آشنایی کافی دارند
اما ابزار برقراری ارتباط بین آنها از طریق زبان تاتی است .





درباره پیشینه تاریخی گویش تاتی و همچنین در
این مورد که آیا تاتی گویش است یا زبان ، نظرات متفاوتی ارائه شده است . اما مطابق
نظر عبدلی ، آنچنان که از پژوهشهای بعمل آمده توسط محققین روسی و ایرانی بر می آید
، تاتی همراه یار دیرین خود یعنی گویش
تالشی که در مناطق وسیعی از استان گیلان بدان تکلم می شود بازمانده زبان کهن آذری
است که روزگاری کل منطقه آذربایجان ، قزوین و گیلان به این زبان صحبت می کرده اند
. « ا.م.دیاکونف » در کتاب تاریخ ماد بر این نکته تاکید می ورزد که بقایای زبان
مادی در تاتی و تالشی کنونی محفوظ مانده است .





کسروی (1355 ) نیز طی پژوهشهایی که انجام داده
است نشان می دهد که گویش تاتی ادامه زبان آذری است که در اثر حمله مغول و سلطه
سیاسی – اقتصادی قبایل ترک بر این منطقه از بین رفته است و فقط به نقاط پراکنده ای
از جمله منطقه خلخال محدود شده است و در حال فعلی سخنگو دارد .





کسروی می گوید : « لفظ زبان آذری را که ما در
آثار گذشتگان از جمله جهانگردان و سیاحان
مسلمان و غیر مسلمان از مسعودی ابن حوقل و یاقوت حموی گرفته تا سمعانی و...
می بینیم همان زبانی بوده است که در آذربایجان متداول بوده است و رواج ترکی
امروزین آذربایجان در واقع در زمان سلاجقه و در نتیجه مهاجرت طوایف ترک از
ماورءالنهر به آذربایجان شروع شده است و سپس در عهد سلطنت مغولها به اوج خود رسیده
است . » (1355 : 56 )





ابن حوقل در کتاب « صوره الارض »
درباره آذربایجان چنین سخن می گوید :





« زبان مردم آذربایجان و
بیشتر مردم ارمنستان فارسی و عربی است لیکن کمتر کسی به عربی سخن می گوید .» (ص 96
).





مسعودی مورخ نیمه قرن چهارم در صفحه (87 ) کتاب « التنبیه و الاشراف » درباره استانهای
ایران از جمله آذربایجان می نویسد : « همه این استانها یک کشور بوده ... و زبانشان
هم یکی بوده است که فقط در بعضی کلمات متفاوت داشته اند زیرا حروفی که زبان را
بدان می نویسند یکی باشد و ترکیب کلمات یکی باشد ، زبان یکی است گر چه در چیزهای
دیگر تفاوت داشته باشد ، چون پهلوی ،آذری و دری و دیگر زبانهای ایرانی.» ( صص : 74
– 73 )





« امیل بئر » معلم زبانشناسی دانشگاه زوریخ
طی تحقیقی که درباره زبان آذربایجان انجام داده است به نتایج قابل توجهی دست یافته
است . وی با واسطه یا بدون واسطه درباره
زبانی که در هرزنات بدان تکلم می کنند اطلاعاتی جمع آوری نموده است و معتقد است
زبانی که در گلین قیه ( از روستاهای هرزند تبریز ) بدان صحبت می کنند زبان آرین
است . این زبان با تمام زبانهای آرین که تا به حال کشف شده است متفاوت است و تعداد افرادی که به این زبان صحبت می
کنند رو به کاهش است که علت آن ارتباط زیاد با روستاهای ترک نشیـــن اطراف است
. وی درباره تاتی شاهـــرود خلخـال





می گوید : « این زبان که
اهالی آن آنرا تاتی می خوانند از نظر علم زبان فوق العاده جالب است





اقبال آشتیانی (58: 1320 ) درباره زبان شعر
آذربایجان چنین می گوید : « زبان شعر و ادب در آذربایجان همیشه فارسی دری بوده است
، یعنی همان زبان رودکی ، فردوسی ، حافظ و سعدی و زبان تکلم آن آذری بوده یعنی
لهجه ای قریب به لهجه تاتی ( لهجه تالشی ) شبیه گیلکی و سخن سرایان بزرگ آذربایجان
مثل قطران تبریزی ، شیخ محمود شبستری ، خواجه همام الدین و شیخ صفی الدین اردبیلی
همه به این زبان شعر گفته اند .» و این نشان می دهد که این سروده ها به زبان آذری
بوده اند . وی همچنین در مقاله دیگری تحت
عنوان « یک روز مهم در زبان آذری » به تحلیل کتاب شعر روحی انارجانی تبریزی می
پردازد و این کتاب را که به طور کلی به زبان آذری نوشته شده است سند معتبری می
داند در اثبات این ادعا که حتی در قرن دهم هجری در شهر تبریز – مرکز آذربایجان و
پایتخت شاه اسماعیل – هنوز به زبان آذری سخن می گفتند .








عبدلی (1369 ) معتقد است که با مقایسه ای
که از لحاظ ویژگیهای واژگانی ، فعلی ، مصادر و قواعد دستوری بین گویشهای تاتی و
تالشی از یک طرف و زبانهای پهلوی ، مادی و حتی اوستایی از طرف دیگر بعمل آمده ،
جای هیچ تردیدی نیست که این دو گویش شباهت زیادی به نیا زبان خود داشته و با توجه
به شباهتهای زیادی که با زبانهای پهلوی ،
مادی و اوستایی دارند ، طوری که حتی بسیاری از واژه های این زبانها عیناً در این
دو گویش بکار برده می شوند ، به صراحت می توان گفت که هر یک در جای خود گویشی از
این زبانهای کهن ایرانی محسوب می شوند .





از مجموعه این تحقیقات و با توجه به مقایسه
ای که نگارنده این رساله بین گویش تاتی و سروده های آذری بعمل آورده و همچنین بر
اساس شباهتهای بین این گویش و زبانهای پهلوی و اوستایی چنین به نظر می رسد که تاتی
ادامه منطقی زبان آذری است .





صفوی ( 1367 ) زبان تاتی را از این جهت که
همانند زبان آسی حالت ترکیبی خود را حفظ کرده است ، احتمال می دهد که شاخه ای از
زبان سکایی میانه باشد .




صادقی (1357 ) نیز در خصوص زبان مادی می
گوید : « این زبان در غرب ایران و در منطقه ای که مادها بر آن حکومت می کرده اند
رواج داشته است . از زبان مادی هیچ سندی
در دست نیست ، ولی بعضی کلمات آن در متون یونانی و در نوشته های فارسی باستان باقی
مانده است . لهجه های تاتی که امروز در بعضی از نقاط آذربایجان و غرب ایران (
اردبیل و خلخال ) رایج است و بعضی لهجه
های دیگر احتمالاً با زبان مادی قرابت دارند . »