برابر قانون، ديه مالي است كه در شرع براي جنايت تعيين شده است. در قانون مجازات اسلامي از ديه به عنوان يكي از مجازاتهاي پنجگانه نام برده شده و اگرچه ديه مجازات است، اما ماهيت آن دين است و با فوت مقصر و محكوم عليه ساقط ميشود و به جاي او، از ورثه يا از دارايي متوفي مطالبه خواهد شد. از سوي ديگر شخصي كه ديه براي او تعيين شده، اين ديه جزو اموال او محسوب ميشود كه با فوت او در حكم اموال به جا مانده از ميت به شمار ميرود و طبق قانون ارث بين ورثه تقسيم خواهد شد. حال فرض كنيم مردي در يك حادثه رانندگي فوت ميكند و يك پسر، يك دختر و پدر و همسرش ورثه او هستند. در اين حالت، سهم پدر يكششم و سهم همسر يكهشتم است و مازاد تركه بايد بين فرزندان (پسر دو برابر دختر) تقسيم شود. اكنون اين سوال مطرح است كه آيا همسر ميتواند براي مطالبه مهريهاش از ديه متوفي برداشت كند؟ براي پاسخ به اين پرسش بايد ديد كه آيا ديه جزو تركه (اموال به جامانده از متوفي) به حساب ميآيد يا نه؟ اگر ديه را جزو اموال به جا مانده از متوفي به حساب آوريم، يعني ديه را در حكم مال مقتول بدانيم، پس از پرداخت بدهيهاي متوفي مابقي ديه را ورثه مانند ساير اموال به ارث ميبرند و چون مهريه زن نيز به عهده شوهرش بوده و جزو ديون او به شمار ميرود و اصولا دين ممتاز به حساب ميآيد، با فوت زوج، همسرش ميتواند ديه را كه در حكم ماترك است، بابت مهر خود قبل از تقسيم آن بين وراث به عنوان سهمالارث توقيف كند. اما اگر ديه را خسارت ناشي از جرم تلقي كنيم، از آنجا كه زيان به ورثه مقتول وارد شده و نه به متوفي پس به دارايي متوفي چيزي اضافه نميشود تا جز ماترك او محسوب شود كه بر اين اساس، همسر متوفي نيز نميتواند آن را توقيف كند. در حال حاضر عقيده غالب همان نظر اول است يعني ديه در حكم مال متوفي و جزو تركه او محسوب ميشود و طلبكاران متوفي از جمله همسرش ميتوانند آن را توقيف و طلب خود را از آن وصول كنند. چند پرسش زوجه يا هر طلبكار ديگر چگونه ميتواند ديه را به نفع خود توقيف كند؟ زوجه در زمره ورثه محسوب ميشود و براي دريافت سهمالارث خود از ديه بايد به واحد اجراي احكام دادسرايي كه حكم ديه را اجرا ميكند، مراجعه كند، اما براي مطالبه مهريهاش بايد به دادگاه حقوقي مراجعه و دادخواست ارائه كند و اگر قصد توقيف ديه را دارد، بايد درخواست تامين خواسته نيز ارائه دهد. در صورتي كه مهريه زوج، وجه رايج باشد، اين مبلغ به نرخ روز محاسبه ميشود.چنانچه مبلغ ديه كمتر از مهريه باشد، آيا زوجه ميتواند براي مطالبه بقيه مبلغ به ورثه ديگر متوفي مراجعه كند؟ اگر ساير وراث تركه را بپذيرند، در صورت كافي نبودن دارايي به جا مانده از متوفي، آنها مسوول پرداخت مازاد به زوجه هستند. منبع معاونت آموزش و تحقيقات قوه قضاييه
