باضمیر ناخودآگاه ( Unconscious ) از دیدگاه زیگموند فروید بیشتر آشنا شوید

باضمیر ناخودآگاه ( Unconscious ) از دیدگاه زیگموند فروید بیشتر آشنا شوید

از روانکاوي آموخته ایم که ماهیت فرایند سرکوب در پایان دادن و محو کردن ایده یا فکري، که امري غریزي را نشان میدهد نهفته نیست، بلکه ماهیت این فرایند جلوگیري از آگاهانه شدن آن ایده است. وقتی چنین امري رخ میدهد، میگوییم که آن ایده در وضعیت ناخودآگاه است، و قادر هستیم دلیل کارآمدي فراهم آوریم تا نشان دهیم حتی وقتی این فکر ناخودآگاه است، حتی وقتی شامل ایدهاي است که در نهایت به آگاهی وارد خواهد شد، میتواند تأثیراتی ایجاد کند. هر چیزي که سرکوب میشود حتماً در ضمیر ناخودآگاه باقی میماند، لیکن باید دقیقاً از همین اول خاطرنشان کرد که امور سرکوبشده همه ضمیر ناخودآگاه را تشکیل نمیدهند. ضمیر ناخودآگاه حیطه اي گسترده تر دارد و امور سرکوب شده بخشی از ناخودآگاهاند

ما چگونه به شناختی از ضمیر ناخودآگاه میرسیم؟ البته ضمیر ناخودآگاه را فقط به منزله امري آگاهانه است که درك میکنیم، وقتی که دستخوش تغییر شکل یا ترجمه به امري آگاهانه قرار گرفته باشد. آثار روانکاوي هر روزه به ما نشان میدهند که ترجمه این نوع از امور , یعنی ناخودآگاه ممکن است. براي آنکه چنین ترجمه اي رخ دهد، فرد تحت روانکاوي باید بر موانع و انواع مقاومتهاي خاص غلبه کند، همان مقاومتهایی که پیشتر، با پس راندنِ ایدهاي از ضمیر ناخودآگاه، مصالحی فراهم کرده بودند تا سرکوبش کنند
توجیه مفهوم ضمیر ناخودآگاه
محافل بسیاري این موضوع را مورد بحث و گفتگو قرار داده اند که آیا ما حق داریم فرض کنیم امري روانی وجود دارد که ناخودآگاه است و این فرض را براي مقاصد کار علمی به کار بریم؟ به این تردید میتوان چنین جواب داد که فرض ما در مورد وجود ضمیر ناخودآگاه فرضی ضروري و معقول است و ما شماري از براهین وجود آن را در دست داریم
این وجود از آن رو ضروري است که داده هاي آگاهی، درون خودشان، داراي شمار بسیاري شکاف و فاصله اند. غالباً، هم در افراد سالم و هم در بیماران، کنشهایی روانی رخ میدهند که تنها وقتی قابل توضیح اند که وجود نوع دیگري از کنشها را مسلّم فرض کنیم، کنشهایی که، مع الوصف، آگاهی هیچ توضیحی برایشان در اختیار ندارد. این کنشها فقط لغزشهاي کنشی و روءیا در افراد سالم و همه آن چیزهایی نیست که در افراد بیمار، آنها را به عنوان علامت بیماري روانی یا نوعی وسواس تشریح میکنیم؛ بلکه شخصیترین تجربه هاي روزمرّه مان ما را با ایده هایی رو در رو میکنند که نمیدانیم از کجا به ذهنمان رسیده اند و با نتایجی ذهنی ملازم اند که نمیدانیم چه طور به آنها رسیده ایم. حال اگر همچنان بر این ادعا پافشاري کنیم که هر کنش روحی که در ما رخ میدهد لزوماً باید توسط خود ما از خلال آگاهی تجربه شده باشد، آنگاه تمامی کنشهاي آگاهانه اي که در بالا بدانها اشاره شد , بی ربط و ناملموس باقی خواهند ماند. به عبارت دیگر، اگر ما بین این کنشها، کنشهاي ناخودآگاهانه اي را که استنتاج کرده ایم به طور فرضی اضافه کنیم آنگاه بین کنشها پیوندي قابل فهم برقرار میشود. بهره و افزایشی که بدینسان در معنا به دست میآید مبنایی دقیقاً موجه براي فراتر رفتن از محدودههاي تجربه مستقیم است. علاوه بر آن، وقتی معلوم میشود فرض وجود ضمیري ناخودآگاه قادرمان میسازد که روندي موفقیت آمیز را بنا کنیم که به واسطه آن میتوانیم تأثیري کارآ بر خط سیر فرایند آگاهی اعمال کنیم، آنگاه خود این موفقیت اثباتی خدشه ناپذیر بر وجود آن چیزي است که از قبل فرضش کرده ایم. از همین رو، وجود ضمیر ناخودآگاه , این گفته را به ادعایی غیرقابل قبول بدل میکند که ما باید موضعی اتخاذ کنیم تا چنین مقرر داریم که هر آنچه در ذهن میگذرد براي آگاهی نیز شناخته شده باشد.
میشود پیشتر رفت و در دفاع از فرض وجود نوعی حالت روانی ناخودآگاه چنین استدلال کرد که خودآگاهیِ در همه حال تنها شامل محتواي اندکی است؛ بنابراین قسمت اعظم آنچه معرفت آگاه مینامیم ، باید در دوره هاي قابل توجه از زمان در حالت نهفتگی باشد؛ به عبارت بهتر، از نظر روانی، در ضمیر ناخودآگاه باشد. وقتی تمامی خاطرات نهفته مان را مورد ملاحظه قرار میدهیم متوجه میشویم که کاملاً درك ناپذیر است که چه طور میشود وجود ضمیر ناخودآگاه را انکار کرد. لیکن در اینجا با اعتراضی مواجهیم مبنی بر آنکه این یادهاي نهفته را دیگر نمیتوان به منزله خاطراتی روانی توصیف کرد، بلکه باید گفت که آنها با پسمانده فرایندهاي جسمانی متناظرند، فرایندهایی که امر روانی میتواند مجدداً از درون آنها برخیزد. پاسخ واضح به چنین تردیدي آن است که خاطره نهفته، برعکس، بقایاي پرسش ناپذیري از فرایندي روانی است. لیکن مهمتر است که به روشنی دریابیم که این اعتراض مبتنی است بر یکسان انگاشتن آنچه آگاهانه است و آنچه روانی است هرچند این فرض صریحاً بیان نشده، بلکه به منزله یکی از اصول موضوعه فرض شده است. این یکسان انگاري یا مصادره به مطلوب است که به این پرسش از قبل پاسخ مثبت میدهد که آیا هر آنچه روانی است ضرورتاً آگاهانه هم هست، یا اینکه این یکسان انگاري امري اعتباري و ناشی از نظام نامگذاري است. البته دومی، نظیر بقیه امور اعتباري، به روي ابطال گشوده نیست. پرسش این است که آیا این امر اعتباري شایسته آن هست که خود را به پذیرش آن محدود کنیم یا نه. شاید بشود چنین پاسخ داد که تساوي امر روانی و امر خودآگاه کاملاً بیمورد است. چنین فرضی استمرار روانی را از هم میگسلد و ما را با مشکلات لاینحل ناشی از برابريِ روانی فیزیکی درگیر میکند؛ همچنین در برابر این انتقاد قرار دارد که بدون دلیلی واضح نقشی را که آگاهی بر عهده دارد بیش از حد برآورد میکند و به گونه اي شتابزده ما را از
حوزه تحقیق روانشناختی محروم میکند، بی آنکه قادر باشد این محرومیت را با نتایج حوزه هاي دیگر جبران کند.
واضح است که این پرسش با خطر تحلیل بردنِ خویش در مناقشه اي لفظی روبه رو است. به هر حال، فرقی ندارد حالات نهفته زندگیِ روحی را، که وجودش انکار ناپذیر است، به مثابه حالات روانیِ آگاهی بشناسیم یا به مثابه حالات فیزیکی؛ به جاي آن بهتر است توجهمان را بر آن چیزي متمرکز کنیم که با اطمینان از ماهیت این حالات مورد بحث میدانیم. تا آنجا که به مشخصه هاي روانیِ این حالات مربوط است، براي ما کاملاً دسترس ناپذیرند؛ هیچ مفهوم روانشناختی یا فرایند شیمیایی نمیتواند به ما تصوري از ماهیت آن حالات بدهد. از سوي دیگر، به یقین میدانیم که این حالات در نقاط بیشماري با فرایندهاي روحیِ آگاه تماس دارند، و با اندکی کلنجار رفتن میتوان آنها را به فرایندهاي روحی آگاه تبدیل کرد یا این فرایندها را جانشینشان کرد؛ و میشود تمامیِ مقولاتی را که براي توصیف کنشهاي روحیِ آگاه به کار میبریم بر آنها نیز اعمال کنیم، مقولاتی چون ایده ها، مقاصد، تصمیمات و نظایر آن. در واقع باید گفت شماري از این حالات نهفته دقیقاً در غیبت آگاهی وجود دارند و فقط از این جنبه است که با حالات آگاه متفاوت اند. از همین رو بهتر است که در پذیرش این حالات به منزله ابژه هاي تحقیق روانشناسی تردید نکنیم، و در عین حال به گونه اي با آنها رفتار نکنیم که گویا عمیقترین پیوند را با کنشهاي روحی آگاه دارند.
انکار سرسختانه خصلت روانی کنشهاي روحیِ نهفته , ناشی از این وضعیت است که بیشتر پدیده هاي ذيربط , بیرون از حیطه روانکاوي بوده اند. هر آن کس که از واقعیات آسیب شناختی ناآگاه باشد، هر که لغزشهاي کنشیِ مردم عادي را تصادفی می انگارد و با این ضرب المثل قدیمی خرسند است که رویاها مهملات اند Träume sind Schäume , محکوم است که از مسائل روانشناسیِ آگاهیِ خود چیز کمی بداند و بدین منظور هر نیازي نسبت به تصور نوعی کنش روحی ناخودآگاه را از خویش دریغ کند. از قضا حتی قبل از ظهور روانکاوي، تجربیات مربوط به هیپنوتیزم و خصوصاً القائات مابعد هیپنوتیزمی ( دستوراتی است که در حین عمل هیپنوتیزم و در خواب هیپنوتیزمیِ موضوع به او القا میشود ) ، به گونه اي ملموس وجود و نحوه عملکرد ناخودآگاه روحی را اثبات کرده بود.
علاوه بر این، فرض وجود ضمیر ناخودآگاه فرضی کاملاً معقول است، چرا که با این پیشفرض حتی قدمی کوتاه از وجه اندیشیدن متعارف و قابل پذیرش همگان دور نمیشویم. ضمیر آگاه ، هریک از ما را فقط از حالات شخصیِ ذهن خودمان باخبر میکند، و اینکه دیگر مردمان هم داراي ضمیر آگاه هستند، استنتاجی است که ما از قیاس کنشها و گفته هاي مشهود آنها به عمل میآوریم، به این منظور که رفتارشان را براي خویش قابل فهم کنیم.
(بی شک از نظر روانشناختی درستتر میبود این مسأله را اینطور بیان میکردیم که ما بدون هیچگونه تأمل خاص، سرشت شخصی خود و در نتیجه آگاهیمان را به هر کس دیگر نسبت میدهیم؛ و اینکه چنین همسان انگاري یکی از شروط ضروري فهمِ ما است. ) در گذشته نفس آدمی این استنتاج (یا این همسانی) را به موجودات انسانیِ دیگر، به حیوانات، گیاهان، اشیاء بیجان و به جهان بزرگ گسترش میداد، و مادامی که شباهت همه موارد فوق به نفس فردي عظیم و خردکننده بود این همسان انگاري مفید و کارآ مینمود؛ لیکن همپاي افزایش تفاوت نفس با این دیگریها , چنین همسانی اي بیش از پیش غیرقابل اعتماد میشد
امروزه، قضاوت انتقادي ما درباره مسأله وجود آگاهی در حیوانات با شک و تردید همراه است؛ ما از پذیرش آن در مورد گیاهان سر باز میزنیم و فرض وجود آگاهی در ماده بی جان را عرفان و رازگرایی تلقی میکنیم. لیکن حتی در جایی که تمایلِ اولیه و اصلی ما به همسان انگاري در برابر نقد تاب آورده است یعنی وقتی که دیگریها , همنوعان خود ما هستند , فرض وجود نوعی آگاهی در آنان مبتنی بر یک استنتاج است و نمیتواند از آن حتمیت بیواسطه اي برخوردار باشد که نسبت به وجود آگاهی شخصِ خودمان داریم.
روانکاوي بیش از این چیزي نمیخواهد که همین فرایند استنتاج را بر خودمان نیز اعمال کنیم اقدامی که صد البته ذاتاً به آن راغب نیستیم. اگر به چنین اقدامی دست بزنیم، ناچار باید بگوییم که تمامی کنشها و تجلیاتی که در خویشتن متوجه آنها میشویم و نمیدانیم چگونه آنها را به باقیِ زندگی روحی خویش متصل کنیم باید به گونه اي داوري شوند که گویا به شخصِ دیگري تعلق دارند؛ این اعمال به واسطه زندگی روحیاي توصیف میشوند که به کسی دیگر نسبت داده شده است. علاوه بر این، تجربه نشان میدهد که ما به خوبی میدانیم چگونه در دیگران اعمالی را تفسیر کنیم (و خویش را درون زنجیره رخدادهاي روحی جاي دهیم) که خود از پذیرش همان ها در خودمان به منزله امري روحی سر باز میزنیم. این جا سدي خاص، به گونه اي مشهود، بررسی و مطالعه ما را از خویشتن منحرف میکند و مانع از آن میشود که به شناختی صحیح از خویش برسیم.
وقتی این فرایند استنتاج، علیرغم موضعگیري درونی، بر خویش اعمال شود، به هر حال به افشاي نوعی ضمیر ناخودآگاه نمیانجامد، بلکه منطقاً فرضِ وجودي دیگر را در آگاهی پیش میکشد، آگاهیِ ثانویه اي که در نفس فرد با آگاهی اي که خود او میشناسد یکپارچه است. اما در همین نقطه ممکن است به درستی انتقاد هایی مطرح شود. در اولین قدم اینکه آگاهیاي که مالکش از آن هیچ چیزي نمیداند، دقیقاً متفاوت است با آگاهی که به فردي دیگر تعلق دارد. در ضمن، مسأله این است که چنین آگاهی اي، که فاقد مهمترین وجه مشخصه خویش یعنی آگاهانه بودن است، اصلاً ارزش هیچگونه بحث و نظري را ندارد. کسانی که تاکنون در برابر وجود یک ناخودآگاه روانی مقاومت کرده اند، احتمالاً حاضر نخواهند بود که آن را با یک ناخودآگاه فکري تعویض کنند. دوم آنکه روانکاوي نشان میدهد که فرایندهاي روحی نهفته متفاوتی که استنتاج میکنیم توجیه کننده درجه بالایی از استقلال دوجانبه اند؛ گویا آنها هیچ پیوندي با یکدیگر ندارند و هیچ چیز از هم نمیدانند. در این صورت، باید خود را مهیا کنیم تا در خود نه تنها فرض وجود یک آگاهیِ دوم را بپذیریم، بلکه سومی و چهارمی و شاید بیشمار حالات آگاهی را بپذیریم که تمامیشان براي ما و یکدیگر ناشناخته اند. و سوم که در بین این استدلالات وزین ترین آنهاست اینکه باید این واقعیت را نادیده نگیریم که تحقیق روانکاوانه آشکار میکند که شماري از این فرایندهاي نهفته مشخصات و حالات غریبی دارند که در چشم ما بیگانه یا حتی نامعتبر مینمایند، و آشکارا نافی صفاتی از آگاهی اند که براي ما آشنایند. از این رو، دلایل و شواهدي در دست داریم که باید استنتاجمان را درباره خویش تصحیح کنیم و بگوییم آنچه اثبات شده است وجود نوعی آگاهی ثانوي در ما نیست، بلکه وجود کنشهایی روانی است که فاقد آگاهی اند.
ما در روانکاوي چاره اي نداریم جز تصدیق این حکم که فرایندهاي ذهنی فی نفسه ضمیر ناخودآگاه هستند ؛ و ادراك این فرایندها توسط ابزار آگاهی را تشبیه کنیم به ادراك جهان خارج توسط ابزار اندامهاي حسی. حتی امید میرود که با چنین مقایسه اي شناخت تازهاي به دست آوریم. فرض روانکاوانه کنش ذهنی ناخودآگاه از نظر ما، از یک طرف، اتساع عظیمی از جانگراییِ (animism) است که سبب میشود ما نسخه هاي بدل آگاهیِ خودمان را همه جا دور و برمان ببینیم و از طرف دیگر، گسترشی از تصحیحی است که کانت در دیدگاه ما نسبت به ادراك بیرونی اعمال کرد. دقیقاً همانطور که کانت به ما هشدار داد که این حقیقت را از قلم نیندازیم که ادراکات ما، به صورت ذهنی (subjectively) مشروطند و نباید آنها را با آنچه ادراك میشود، ولی خود ناشناختنی است، یکی بگیریم؛ از همین رو روانکاوي هم به ما هشدار میدهد که نباید ادراکاتی را که به وسیله آگاهی صورت میپذیرد، با فرایندهاي ذهنیِ ناخودآگاهی یکی بگیریم، که ابژه آن ادراکات اند. نظیر امر فیزیکی، امر
روانی ضرورتی ندارد که همانطوري که وجود دارد، بر ما ظاهر شود. به هر حال باید شاد باشیم از اینکه تصحیح ادراك درونی آن مشکلات بزرگی را ندارد که تصحیح ادراك بیرونی به همراه داشت ابژه هاي درونی کمتر شناخت ناپذیرند تا دنیاي بیرونی .


​