بردباری پیامبر اعظم (ص) در قران

بردباري پيامبر اعظم (ص) در قرآن
نويسنده: سيده طاهره آقا ميري
نشريه: بينات
شماره: 52

مقدمه
واژه صبر بر خلاف ساير واژه‌هاي اخلاق اسلامي که واجد يک معنا مي‌باشد، به تنهايي ريشه و اساس بسياري از خصوصيات اخلاقي است. بدين معنا که به دليل نقش صبر در تقويت ايمان، اگر اين صفت در اعماق قلب فردي تجلي يابد کليه رفتارهاي وي اسلامي و مکتبي مي‌گردد.
راغب در مفردات مي‌گويد:
صبر به معني خودداري کردن در تنگناها و حبس کردن هواي نفس است در برابر عمل به مقرراتي که عقل و شرع معتبر مي‌شمارد و يا ترک چيزهايي که عقل و شرع اقتضا مي‌کند که نفوس را از ارتکاب آن بايد حبس کرد.1
صبر، ثبات نفس و اطمينان و مضطرب نگشتن آن در بلايا و مصائب و مقاومت کردن در حوادث و شدائد است، به نحوي که سينه او تنگ نشود و پريشان خاطر نگردد و گشادگي و طمأنينه‌اي که پيش از حدوث واقعه داشت، زوال نپذيرد. متعلق صبر عبارت است از مقاومت کردن نفس در مقابل هوي و هوس و نيز ثبات قوه‌ي عاقله در مقابل قوه‌ي شهويه.2
به عبارتي صبر، ثبات و استقامت نفس و مضطرب نشدن آن به هنگام رويدادهاي سخت است. بنابراين صبر، قدرت اراده‌ي ايماني و تسلط آن بر هيجان‌ها و انفعال‌هاي نفساني است که منشأ آن آرزوها و تأثرات بيرون از نفس مي‌باشد. عمده‌ترين مسأله‌اي که در تعاريف فوق نهفته است مسأله «تحمّل» مي‌باشد. بدين معنا که عنصر «تحمل» جزء لا‌ينفک صبر است که در موارد مختلف معناي مناسب خويش را پيدا کرده و در هر مورد نام خاصي را به خود اختصاص مي‌دهد.
به عنوان مثال اگر تحمل و خودداري در مقابل خشم باشد بدان «حلم» گويند که خلاف آن غضب است و اگر در امساک از سخن گفتن باشد «کتمان» ناميده مي‌شود و عکس آن «ازاعه» به معني فاش کردن است.
از آنجا که ايمان عبارت است از يقين قلبي به عقايد حقه اسلامي و عمل به فرامين و ترک نواهي، چيزي که شخص را به عمل وا مي‌دارد همان تحمل کردن و خودداري از پذيرش خواهشهاي نفساني مي‌باشد زيرا نفس نسبت به عدم انجام طاعات و به انجام معاصي گرايش دارد و کسي که طاعات را انجام مي‌دهد و معاصي را ترک مي‌کند فشار دروني نفس را تحمل کرده و اين بيانگر نقش صبر در ايمان است.
چنانکه امام صادق (ع) مي‌فرمايند:
«الصبر من الايمان بمنزلة الرأس من الجسد، فإذا ذهب الراس ذهب الجسد، و کذلک اذا ذهب الصبر، ذهب الايمان»؛3 صبر نسبت به ايمان به منزله سر است نسبت به بدن، پس وقتي سر رفت، جسد برود و وقتي که صبر رفت ايمان برود.

 

پاسخ : بردباری پیامبر اعظم (ص) در قران

صبر مادر همه کمالات است. صبر در جنگ مايه‌ي شجاعت، صبر در برابر گناه وسيله تقوا و صبر از دنيا، نشانه زهد است و صبر در شهوت سبب عفت و صبر در عبادت موجب طاعت است.
اينجاست که به عمق سخن پر ماية پيامبر (ص) پي مي‌بريم که مي‌فرمايند:
«الصبر نصف الايمان»؛4 صبر نيمي از ايمان است.
عمل به فرمان الهي که لازمه ايمان است فقط با صبر و تحمل به وقوع مي‌پيوندد و کسي که در وادي ايمان قدم مي‌گذارد بايد خود را به اين صفت بيارايد زيرا اولين مرحله ايمان و تقوي که دوري از محارم است تنها با صبر و تحمل در برابر خواسته‌هاي نفساني تحقق مي‌يابد.

درجات صبر
صبر فرو بلعيدن جرعه جرعه تلخي‌ها و سختي‌هاي مصيبت و طاعت و ترک معصيت است.
چنانکه علي (ع) از قول پيامبر (ص) درجات صبر را چنين بيان مي‌کنند:
«الصبر ثلاثه: صبر عند المصيبة و صبر علي الطاعة و صبر من المعصية. فمن صبر علي المصيبه حتي يردها بحسن عزائها کتب الله له ثلاث مائة درجه ما بين الدرجة الي الدرجة کما بين السماء الي الارض و من صبر علي الطاعة کتب الله له ستمائه درجه ما بين الدرجة الي الدرجة کما بين تخوم الارض الي العرش و من صبر عن المعصية کتب الله له تسع مأئه درجه ما بين الدرجة الي الدرجة کما بين تخوم الارض الي منتهي العرش».5
صبر بر سه گونه است، صبر هنگام مصيبت و صبر بر طاعت و صبر از معصيت. پس هر که بر مصيبت صبر نمايد تا آنکه آن را با تسلي زيبايش برگرداند (صبر جميل) خداوند برايش سيصد درجه بهشت ثبت مي‌نمايد که فاصله يک درجه تا درجه ديگر همانند فاصله ميان آسمان تا زمين است و هر که بر طاعت صبر نمايد خداوند برايش ششصد درجه ثبت نمايد که فاصله هر درجه تا درجه ديگر همانند فاصله ميان عمق زمين تا عرش مي‌باشد و هر که از معصيت صبر نمايد خداوند برايش نهصد درجه بهشت ثبت مي‌نمايد که فاصله يک درجه تا درجه ديگر همانند فاصله ميان عمق زمين تا انتهاي عرش مي‌باشد.
از ميان اقسام سه‌گانه صبر، صبر بر ترک معاصي مشکل‌تر بوده و فشار بيشتري را به دنبال خود دارد و از ارزش بيشتري برخوردار است. امام سجاد (ع) در طلب صبر از خدا چنين درخواست مي‌کند:
خدايا به تو پناه مي‌برم از هيجان حرص و آز و تسلط خشم و حاکميت شديد خصلت حسادت و ضعف نيروي مقاومت و پايداري و تنگي خلق و بدخويي و فشار مداوم شهوات و خصلت تعصب و حميت جاهلانه و پيروي خواهش‌ها و ستيز با هدايت‌ها و رستگاري‌ها.6
البته صبر بر عافيت نيز از صبر بر بلا سخت‌تر است زيرا آدمي به مجرد اينکه اسباب راحتي برايش فراهم شود طغيان و سرکشي مي‌کند و در شادي و خوشي از حد مي‌گذرد. {إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغي أَنْ رَآهُ اسْتَغْني}. (علق، 96 / 7 و 6)

صبر در قرآن
واژة صبر در قرآن 103 بار تکرار شده است که در بسياري موارد کاربرد آن مطلق است و مصداق خاصي براي آن ملحوظ نشده و به معناي مطلق پايداري و شکيبايي از هر نوع آن است و در بعضي آيات به نوع خاصي از صبر اشاره دارد. در بخشي از اين آيات سخن از صبر و بردباري پيامبر (ص) است.