لزوم شناخت حقوق و وظايف دو جانبه در خانوادهشناخت وظايف دو جانبه و تقسيم كار، مى تواند در نظام خانواده تعادل پديد آورد. بدين خاطر برآنيم تا در اين مقاله به بررسي و معرفي اين وظايف بپردازيم : شناخت حقوق در بسيارى مواقع ، نشناختن حق و وظيفه ، ريشه ي عدم انجام وظيفه است و اگر آگاهى از وظيفه وجود داشته باشد ، تا حدى جلوى كوتاهي ها و تخلفات گرفته مى شود. پس در يك مجموعه كه هر كدام از افراد ، وظايفى بر دوش دارند ، گام نخست آن است كه وظيفه را بشناسند ، سپس به آن عمل كنند. وظايف دو جانبه در يك خانواده ، دو طرفى كه زندگى مشترك دارند ، حقوق متقابل نيز دارند. وقتى زن و شوهر ، همچنين اولياء و فرزندان هر كدام وظيفه اى نسبت به طرف مقابل دارند ، اگر آن را بشناسند و به آن عمل كنند ، على القاعده نبايد در خانه مشكل و اختلافى پديد آيد. بايد هم زن در برابر شوهرش مطيع ، صبور ، متحمل ، قدردان و وفادار باشد ، هم شوهر نسبت به همسرش بردبار، نيكوكار، قدر شناس ، احترام گذار و تامين كننده نيازهاى معيشتى و آسايش باشد. در سامان يافتن مساله حقوق و وظايف در خانواده سه مرحله وجود دارد: اول : شناخت اين حقوق و وظايف دوم : عمل به آن وظيفه و تكليف سوم : مراعات دو جانبه اين حقوق اگر اين سه با هم در رفتار و معاشرت خانوادگى وجود داشته باشد ، كار به بروز مشاجره و دعوا و شكايت و دادگاه و زندان و جدايى و... كشيده نمى شود و محلى براى نزاع نخواهد بود. بايد هم زن در برابر شوهرش مطيع ، صبور ، متحمل ، قدردان و وفادار باشد ، هم شوهر نسبت به همسرش بردبار، نيكوكار، قدر شناس ، احترام گذار و تامين كننده نيازهاى معيشتى و آسايش باشد. اگر صبورى و قناعت و پرهيز از پرخاش و بددهنى و بى احترامى خوب است ، بايد از هر دو سو باشد ، نه آنكه يكى به خود حق بدهد هر چه خواست بگويد و هر چه خواست انجام دهد ، ولى از طرف مقابل انتظار داشته باشد كه جز تسليم و سكوت و تحمل و ادب ، برخوردى نداشته باشد و در مقابل هتاكي ها و بى حرمتي هاى او حتى پاسخى معمولى هم ندهد! در احاديث آمده است كه : زن از شوهر خويش ، فرمانبردارى داشته باشد ، بى رضايت او كارى نكند و جايى نرود ، نسبت به او حالت تمكين داشته باشد ، شوهر را نيازارد ، او را اندوهگين نسازد ، در خانه خدمت كند ، شوهر دارى نمايد ، رضايت او را از هر جهت جلب كند ، چراغ روشن كند ، غذا بپزد ، خانه را مرتب كند ، وقتى شوهر مى آيد از او استقبال كند و آنگاه كه از خانه بيرون مى رود بدرقه اش كند ، خود را براى غير شوهرش نيارايد ، بى اجازه و رضايت او در اموالش دخل و تصرف نكند و... (1) از سوى ديگر بر عهده مرد است كه لوازم زندگى و خوراك و پوشاك و مسكن را تهيه كند ، در حد توان بر خانواده اش وسعت و گشايش دهد ، احترام زن را نگه دارد و از آزار و ضرب و شتم او بپرهيزد ، خود را براى همسرش آراسته و مرتب سازد ، بخشى از وقت خود را صرف رسيدگى به كارهاى خانه و انس با خانواده كند ، با مدارا و خوش زبانى برخورد كند و... طبيعى است كه اگر زن و شوهر ، هر دو به اين وظايف عمل كنند ، خانه و خانواده اى خواهند داشت با صفا، آرام ، گرم و با محبت كه زمينه ي رشد اخلاقى و تعالى فرهنگى خود و فرزندان شان نيز فراهم خواهد بود. رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) فرمود: خيركم ، خيركم لاهله و انا خيركم لاهلى (2)؛ بهترين شما كسى است كه نسبت به خانواده اش بهتر باشد و من بهترين شمايم نسبت به خانواده ام . اگر در روايات است كه : زن ، محبت خويش را نسبت به شوهر ابراز كند و خويش را براى او بيارايد و سخنان دلپسند بگويد تا در چشم و دل شوهرش جاى بگيرد ، اين را هم گفته اند كه شوهر ، در بيرون از خانه حريم نگاه ها و ارتباط هايش را نگه دارد و به نواميس ديگران چشم ندوزد و چون از سفر باز مى گردد براى همسرش سوغاتى بياورد و هديه بدهد و نيازهاى عاطفى و جسمى او را بر آورد و... اگر همسران پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله ) به سفارش قرآن كريم ، به زندگى با قناعت و زاهدانه آن حضرت مى ساختند ، آن حضرت نيز در كارهاى خانه كمك مى كرد ، از هر چه مى خوردند ، مى خورد و هرگز از هيچ غذايى بد نمى گفت . اين است مفهوم عدل و انصاف در زندگى مشترك و خانوادگى . مراعات دو جانبه نسبت به حقوق متقابل زن و شوهر، رمز دوام و استحكام بنيان خانواده و تقويت انس و الفت در ميان همسران است .
همسران ، همکاراني عاشق لزوم شناخت حقوق و وظايف دو جانبه در خانوادهدر مقاله ي قبل گفتيم که زن وشوهر بايد به حقوق هم احترام بگذارند . از نمونه هاى بارز مراعات حقوق طرفين ، تقسيم كارهاى خانه و زندگى ميان زن و شوهر است .وقتى بار سنگين خانواده بر دوش دو انسانى است كه با هم زندگى مشترك دارند ، چاره اى جز تقسيم اين بار و كار نيست ، تا نه كارى بر زمين بماند و نه بارها بر دوش يكى سنگينى كند. اساس حرمت گزارى به حقوق انسان ، شناخت و مراعات حقوق و وظايف است ، نه صرفا شعار به سود حقوق بشر! همين كه اسلام براى زن ، حق مالكيت و استقلال اقتصادى و انتخاب و... قرار داده است ، نشانه حرمت نهادن به اوست . اينكه شوهر در مقابل همسرش وظايف و تعهداتى دارد ، نشانه ديگرى از اين حق و احترام است . خانواده اى كه بر شالوده محبت استوار شده باشد ، هر يك از زن و شوهر ، بيش از آنچه كه وظيفه شان است ، كار و تلاش مى كنند ، آن هم عاشقانه و از روى مهر و احساس رضايت و خرسندى . آنچه مانع بروز تشنج و تنش در رفتار همسران است ، وجود حد و حريم براى كارها و وظايف هر يك و انتظار و توقع از يكديگر در محدوده ي همان حد و حريم و مراعات آن حدود و حقوق است . در حالات و سيره رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) نقل شده است كه آن حضرت حتى در كارهاى خانه ، به همسرانش كمك مى كرد: و يخدم فى مهنة اهله كه اين بالاتر از تقسيم كار است . آنچه مانع بروز تشنج و تنش در رفتار همسران است ، وجود حد و حريم براى كارها و وظايف هر يك و انتظار و توقع از يكديگر در محدوده ي همان حد و حريم و مراعات آن حدود و حقوق است . بار كارها را بايد هر دو به دوش بكشند. كارهاى سنگين و خستگى آور و گوناگون خانه ، اگر به دوش يكى بيفتد و ديگرى بى خيال و راحت طلبانه و آسوده خاطر به خواب و تفريح و استراحت و مسافرت هاى خود برسد و غم خانه و فكر مشكلات را نداشته باشد ، ظلمى در حق ديگرى است ، چه زن باشد ، چه شوهر. البته در اين گونه موارد ، اين زنان هستند كه مظلوم خانواده مى شوند و حقشان تباه مى گردد. اين سخن زيباى پيامبر (صلى الله عليه و آله ) كه من بهترين شما نسبت به همسران خودم هستم . اگر جلوه هاى متعددى داشته باشد ، يكى هم رافت و عطوفت و كمك و تفقد و حق گزارى و قدرشناسى نسبت به زنان است كه حضرت رسول (صلى الله عليه و آله ) هم عملا چنان بوده ، هم به چنين رفتار متعالى و بزرگوارانه اى سفارش مى فرمود و از ستم و اجحاف در حق زنان نهى مى كرد. رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) فرمود: ملعون ملعون من ضيع من يعول ؛ ملعون است ، ملعون است كسى كه فرد مورد تكفل خويش را تباه سازد. تباه ساختن حق افراد زير دست و تحت تكفل ، كه همسرهم يكى از آنان است ، موجب استحقاق لعنت الهى مى شود. تقسيم كار و مسئوليت ها نيز بايد با مراعات توان جسمى و ظرفيت وجودى و طاقت فردى باشد و از تحميل تكليفى فوق طاقت بر هر يك از آن دو پرهيز شود. پايان اين مقاله را حديثى از پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) قرار مى دهيم : مردى خدمت پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله ) آمد و در ستايش از اخلاق همسر خود چنين گفت : من زنى دارم كه هرگاه وارد خانه مى شوم از من استقبال مى كند و به پيشوازم مى آيد و هرگاه كه از خانه بيرون مى روم ، مرا بدرقه و مشايعت مى كند. هر گاه مرا اندوهگين و ناراحت مى بيند ، از علت غم و اندوهم مى پرسد. پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) فرمود: اين زن را به بهشت بشارت بده و به او بگو كه تو يكى از كاركنان و كارگزاران خدا هستى و براى هر روز تو، اجر و پاداش هفتاد شهيد است .