چرا برزیل از خاک خوزستان جدا شد؟!

بررسی مستند «...برزیلته!» ساخته حبیب باوی ساجد باحضور جوادطوسی و جهانگیرکوثری
چرا برزیل از خاک خوزستان جدا شد؟!
بانی فیلم آنلاین:

مستند «...برزیلته!» ساخته حبیب باوی ساجد به پیدایش فوتبال درایران می پردازد ودر ریشه یابی آن صدسال تاریخ فوتبال خوزستان راروایت می کند. مستند برزیلته در کارگاه آزاد فیلم مسعود کیمیایی با حضور علاقه مندان، سینماگران وفوتبالیست های کشور باحضور کارگردان فیلم به نمایش درآمد. پس ازآن جواد طوسی منتقد سینما، جهانگیر کوثری تهیه کننده سینما وکارشناس فوتبال همراه حبیب باوی ساجد سازنده فیلم به بررسی آن پرداختند.
جواد طوسی : من چندین سال است آقای حبیب باوی ساجد را می شناسم که به لحاظ آن تعلق خاطری که به سینما دارد وفراتر از آن به حوزه ادبیات و فرهنگ دارد می شناسم . یک جنوبی بشدت علاقه مند وپیگیر که این سماجت را به شکل درستش برای آن هدفی که می تواند فرهنگی، هنری باشدخرج می کند. آن هم دراین شرایطی که به دلایل مختلف این انرژی سقف وظرفیتی می تواند داشته باشد. واین الزام و اصراربرای شکل یابی کارعملی که فردیت آن خالق اثررا اقناع می کند وهم بتواند درآن مخاطب شناسی خودش را داشته باشد. تداومش به عقیده من می تواند به یک انقطاع غم انگیز تبدیل شود، ولی این استمرار وحضور آقای باوی ساجد در حوزه سینمای مستند می تواند قابل تقدیر باشد. یک مقطعی می آید مستند «احمد محمود» راانتخاب می کند. یک مقطع دیگری باز می آید یک نویسنده دیگری (عدنان غریفی) را که نسبتی دیگر با آن حوزه اقلیمی جنوب دارد انتخاب می کند. دریک دوره ای باز همین طور که دیدیم می آید یک محوریتی قائل می شود برای یک ورزشی که جداازآن می تواند یک نگاه تاریخ نگارانه معاصر داشته باشد. از این منظر می خواهم به ویژگی بارز فیلم مستند «...برزیلته!» برسم. یک نگاه پژوهش گرایانه که متأسفانه حلقه مفقوده بخش قابل توجه ای از فیلم های مستندی هست که یک منطقه ویک موضوعی را درنظر می گیرند که نسبتی می تواند داشته باشد برای ایجاد یک شناسنامه از یک جغرافیا، اما بیشتر ذوق زده آن بخش روبنایی می شوند وآن نگاه عمق یافته تحت الشعاع مطرح کردن قرارمی گیردواگربخواهم باصراحت بیشتری مطرح کنم، تبدیل به خود شیفته گی سازنده می شود. خوشبختانه در مستند برزیلته می بینیم اگر بخواهیم یک تشخص وارشمندی برای این فیلم قائل شویم، این نگاه پژوهشی وقوم نگارانه هست که متوجه موضوع محوری می شود.
جهانگیر کوثری : من به علت تعصبی که نسبت به بخش جنوبی خاک کشورمان دارم خوشحالم که یک جوانی پیداشده که درباره ورزش، درباره یک پدیده اجتماعی بانام فوتبال باآن ابعاد سیاسی و اجتماعی واقتصادی وفرهنگی فیلمی ساخته است درباره منطقه خودش. مادرسینمای خودمان آثاری از این دست کم داریم. فیلم هایی درباره شخصیت های بزرگی در سینما وادبیات وشعر موسیقی ونقاشی کم ساخته شده واگر هم ساخته شده، خوب ساخته نشده. در مقوله فوتبال خوزستان کسی چنین کاری انجام نداده است. من که خودم هم سینمایی وهم فوتبالی هستم وفوتبال بازی کردم وفوتبال را دوست دارم وبه دنبال آن همیشه بودم ونزدیک هشت سال درآبادان زندگی کردم، هیچ وقت فکرنکردم بیایم ودرباره این موضوع فیلم بسازم. مادراین زمینه خیلی کم فیلم داریم. یک فیلمی دردهه پنجاه آقای خسروسینایی درباره وزنه برداری ساخته است که خیلی فیلم ضعیفی بود. الان آقای باوی ساجد یک طوری مارابرانگیخت که بروم کارهایی دراین زمینه وبه خصوص درباره فوتبال خوزستان واین شخصیت هایی که داردودرفیلم خیلی واضح همه را شرح می دهد کاری انجام بدهم.
جواد طوسی : آقای باوی ساجد باتوجه به شناختی که از کارهای شمادارم، آیا دراین فیلم فقط می خواستیدناظر باشید ورئالیسم آن منطقه درحوزه ورزش را فقط می خواستید به تصویربکشید ویا خودت به عنوان خالق اثر می خواستی یک آسیب شناسی داشته باشی؟ یعنی فراتر از این غریزه که به عقیده من یک موتیف ویک ترجیح بند برای این فیلم هست وخیلی غریزی بادوربین خودت باآدم ها، محیط وخوداین موضوع برخوردکردی، آیا تفسیر خودت راهم داشتی؟ مثل کاری که مثلأ ناصرتقوایی درفیلم بادجن کرد. درعین حال که یک مراسمی را دارد نشان می دهد، خودش هم نگاه اجتماعی وسیاسی به موضوع دارد. گاهی اوقات همین درمصاحبه های فیلمت دریک شکل کنایه آمیز بوده. مثل پایان بندی فیلمت که صدای داریوش فرهنگ را روی پل کارون می شنویم وبعد به تصویرسیاه وسفیدی ختم می شود که فوتبالیستی در زمین خاکی فوتبال ازمیان خاروخاشاک توپ رابر می دارد واین غم خوارانه به موضوع نگاه می کنید.
حبیب باوی ساجد : من پاسخم را درادامه توضیحات شما مبنی براین که چرا در آثارم متوجه اقلیم خودم هستم ارائه می کنم. توجه به اقیلم خوزستان مطلقأ منافاتی با قرائت ملی ندارد. منتهی آن قدر در خطه من ناگفته ویاکم تر گفته شده از مباحث گوناگون هست که طبیعی هست داشته ها وناگفته های اطراف خودم را می بینم. همه ما می دانیم که خوزستان بیش از یک قرن پیش بااکتشاف نعمتی که اشتباهأ از آن به نام نعمت یاد می شود که همانا نفت است، همیشه دست به گریبان رنج وحرمان بوده. در این عرصه مردم خوزستان خوش شانس بودند که راویان خلفی درسینما وبه خصوص ادبیات داشته اند که این همه رنج وآلام را ثبت کردند. نامدارترین آن راویان روانشاد احمد محمود هست وبعد درسینما ناصرتقوایی، امیرنادری وکیانوش عیاری، اما درسال های بعد در توجه به زادبوم وانسان خوزستانی در سینما وبه خصوص سینمای مستند خلائی به وجود آمد. جواد طوسی : در فیلم شما که بیشتر برگفت وگو متکی است، فکرنمی کنید بدون آن که خدشه ای برگفت وگو شونده ها وارد شود باید یک ارائه طریقی بکنید تا یک مقدار از رفتارمحاظفه کارانه افراد جلوی دوربین جلوتر برویم وهمان طور که خودت می خواهی بگویی چه بسا توسط آن افراد گفته می شود. مثل رضاچاچا که حالا اوشکل بختک زده خودش حرف می زند. اماآدم های دیگری هم حتمأ در این شکل هستند که از اوج وافتخار واشتهاردور شدند.
حبیب باوی ساجد : من درمونتاژ سعی کردم این صراحت لهجه واعتراض شان را کم کنم بااین حال تبدیل به فریاد شده است، اگر عین حرف ها وگلایه ها را می گذاشتم که حتمأ تبدیل به جیغ می شد! واقعیت این است ما وقتی با چنین شخصیت هایی گفت وگو می کنیم، موظف هستیم به لحاظ انسانی مراقب گزینش وچیدمان سخنان آن ها باشیم تا لطمه ای به جایگاه اجتماعی آن ها وارد نشود. به هرشکل ظبط گفت وگودریک فیلم مستند، متفاوت است با گفت وگودربرنامه زنده تلویزیونی.
جواد طوسی : آقای کوثری یک موردی که من خیلی اجمالی درباره آن صحبت کردم، لزوم پژوهش دراین گونه فیلم های مستند است که به هرحال آقای باوی ساجد هم دراین باره توضیح دادند. آیا شما که به این موضوع اشراف دارید، فکر می کنید دراین گذر شتابناک حق مطلب ادا شد؟ یعنی فیلم به تمام آن افراد شناخته شده پرداخته است؟ یااین که دوربین کمتر به آن ها نزدیک شده واقتضا نمی کرده به آن ها وجایگاه شان بپردازد؟ جدا ازاین باتوجه به اشرافی که خود شما به سینما دارید ازنظرریتم وضرباهنگ فیلم راچطور دیدید؟
جهانگیرکوثری : نکته آشنای خوزستان نفت است که فیلم باهمان به موضوع فوتبال ورود می کند. چون ما درمسجدسلیمان نخستین چاه نفت را داشتیم که توسط انگلیسی ها کشف شد. وبعد هم برای تفریحات شان فوتبال راآوردند که کم کم تیم های محلی مقابل آن ها بازی می کردند و... این برای فیلم مستند برزیلته شروع خوبی هست. درواقع ورود بانفت می تواند المان خیلی قوی باشد از لحاظ نگاه اقتصادی وتاریخی. چون فوتبال را واقعأ انگلیسی ها باخودشان آوردند. ریتم خوبی هم داشت. فقط چندتافوتبالیست در این مسیری که باوی ساجد در فیلم نشان می دهد فراموش شدند. من خیلی دوست داشتم مثلأ حمیدبرمکی راببینم که یکی از گلزن های ایران دربازی مقدماتی المپیک 1964 بود که ندیدیم. علی فیروزی رادرنسل بعد ازانقلاب ندیدم. اوهم ازفوتبالیست های نامدار بود.
جواد طوسی : یاحتی صفرایرانپاک که اگرچه فوت کرده است، اما می شد افراد دیگری درباره اش صحبت کنند.
جهانگیرکوثری : برجسته ترین این ها حمید برمکی وبعدازانقلاب علی فیروزی بود. حیف است که یک یادگاری بخواهد از فوتبال خوزستان ساخته شود واین ها در آن نباشند. خیلی های دیگر نبودند مثل علی پورجانکی وناظم گنجاپور ومامی ملک زاده ونوری خدایاری وعبدالرضابرزگری وعبدالواحدبزمه نبودند. امابرمکی درتاریخ فوتبال ایران تأثیرگذار بود. یعنی دریک مقطعی که تازه داشت فوتبال ما خوب می شد اوگل به تیم های خارجی زده. آن موقع که تهرانی های قدر بودند، او فیکس تیم بوده. اما از لحاظ یک مستند خوش ریتم وخوب بود.
جوادطوسی : حالا شما آقای باوی ساجد جدا از توضیح درباره عدم برخی از فوتبالیست هادرفیلم، یک مقدار درباره آرشیو توضیح بدهید. چقدرزمان صرف آرشیو کردید؟
باوی ساجد : معتقدم که بسیاری از فوتبالیست های خوزستانی پس ازتماشای این اثر می پرسند که چرا آن ها در فیلم نیستند؟ پاسخ من به عنوان مستندسازی که به استناد آثارم همیشه دغدغه تاریخ خوزستان راداشته ام ودرحد بضاعتم کوشش کردم اثری اندک درتاریخ نگاری این خطه مهم واثرگذار داشته باشم، این است که یک فیلم به لحاظ اجرا محدود است واز نظر تایم ومدت زمان تولید نیز محدودیت وجود دارد. اگرچه تهیه وتولید این اثر مستند سه سال طول کشید وبخش اعظم زمان صرف مراحل پژوهش اسنادی ومیدانی شد، اما بااین وجود مگر می شود صدها بازیکن ومربی وباشگاه وتیم های باشگاهی تامحلاتی وزمین های خاکی وحتی لیدرهای فوتبال خوزستان را تصویرکرد؟
سه سال تولید این مستند طول کشید که بخش قابل توجه ای از این زمان صرف تهیه منابع تصویری شد والبته تحقیق میدانی که باافراد داشتم. تقریبأ همه راه را برای تأمین آرشیو تصویری تلویزیون رفتم که مطلقأ یک فریم دراختیار من قرار ندادند.
سایت خبری تحلیلی بانی فیلم