آیا ملامت کردن در امر تبلیغ مفید است؟

پرسش :
آیا ملامت کردن در امر تبلیغ مفید است؟
پاسخ :
پیامبران که از جانب خدای متعال مأمور به تبلیغ مردم بوده‌اند؛ برای انجام این رسالت از دو شیوه استفاده می‌کردند؛ بشارت و انذار، یعنی همان مژده و ترس. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: «وَ ما نُرْسِلُ الْمُرْسَلینَ إِلاَّ مُبَشِّرینَ وَ مُنْذِرینَ فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ»؛[1] ما پیامبران را جز براى مژده‏ دادن یا بیم‏ کردن نمى‌‏فرستیم. پس هر کس که ایمان آورد و کار شایسته کند، بیم‌ناک و محزون نمى‌‏شود.
با توجه به این نکته و طبق آموزه‌های قرآن کریم و سیره عملی پیامبران و امامان(ع)، دعوت مردم به دین و اخلاق، تنها از طریق تعریف و تشویق کارساز نبوده، اگرچه ابزار تشویق بسیار مفید فایده است، اما بسیار اتفاق افتاد که پیامبران و ائمه(ع) از طریق ملامت و سرزنش مردم را نسبت به عملکرد ناصوابشان تذکر داده و تحقیر و ملامت می‌کردند؛ جهلشان را به رخ آنان می‌کشیدند؛ گذشته مملو از سیاهی و تباهی‌شان را به آنان گوشزد می‌نمودند؛ تقلید کورکورانه آنان را از آیین سراسر جهل و خرافه‌ نیاکانشان به آنان یادآوری می‌نمودند، تا شاید از این طریق به خود آیند و پذیرای حق گردند.
نمونه‌هایی از این نوع ملامت در قرآن و روایات وجود دارد که ما در این مقال تنها به ذکر یک آیه و روایت اکتفا می‌کنیم:
«چون به ایشان گفته شود که از آنچه خدا نازل کرده است پیروى کنید، گویند: نه، ما به همان راهى مى‏‌رویم که پدرانمان مى‌‏رفتند. حتى اگر پدرانشان بی‌خرد و گمراه بوده‌‏اند».[2]
«نامردان مرد نما، ... اى کاش شما را ندیده بودم و نمى‌‌‌شناختم. به خدا قسم حاصل شناختن شما پشیمانى و غم و غصه است. خدا شما را بکشد که دلم را پر از خون کردید، و سینه‌‌‏ام را مالامال خشم نمودید، و پى در پى جرعه اندوه به کامم ریختید، و تدبیرم را به نافرمانى و ترک یارى تباه کردید».[3]

پی نوشتها:
[1]. انعام، 48.
[2]. بقره، 170، «وَ إِذا قیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَیْنا عَلَیْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ کانَ آباؤُهُمْ لا یَعْقِلُونَ شَیْئاً وَ لا یَهْتَدُونَ».
[3]. نهج البلاغه (صبحی صالح)، ص 70.« یَا أَشْبَاهَ‏ الرِّجَالِ‏ وَ لَا رِجَالَ... لَوَدِدْتُ أَنِّی لَمْ أَرَکُمْ وَ لَمْ أَعْرِفْکُمْ مَعْرِفَةً وَ اللَّهِ جَرَّتْ نَدَماً وَ أَعْقَبَتْ سَدَماً قَاتَلَکُمُ اللَّهُ لَقَدْ مَلَأْتُمْ قَلْبِی قَیْحاً وَ شَحَنْتُمْ صَدْرِی غَیْظاً وَ جَرَّعْتُمُونِی نُغَبَ التَّهْمَامِ أَنْفَاساً وَ أَفْسَدْتُمْ عَلَیَّ رَأْیِی بِالْعِصْیَانِ وَ الْخِذْلَانِ حَتَّى لَقَدْ قَالَتْ قُرَیْشٌ إِنَّ ابْنَ أَبِی‏».