نقد فيلم در سينماي ايران؛ حركت صعودي يا سير نزولي؟!

به گزارش باني فيلم - گروه سينماي ايران- ساناز قنبري: نقد فيلم در سينماي ايران چه شرايطي دارد. آيا منتقدان امروز نسبت به دهههاي 60 و 70 دچار افول شدهاند؟ آيا افزايش رسانه ها در يك دهه اخير كه با گسترش قابل توجه تعداد منتقدان نيز منجر شده باعث ورود فله اي تعداد زيادي از چهره هاي نه چندان موجه بر عرصه نقد فيلم شده است؟
اينكه به نظر ميرسد فضاي نقدنويسي امروز به اندازه گذشته موجه نيست بنا به شواهد موجود امري انكارناپذير به نظر ميرسد. هر چند نميتوان به اين نكته نيز اشاره نكرد كه ما ايرانيها معمولاً براي مقايسه امروزمان با گذشته تحت تأثير علايق نوستالژ يك قرار ميگيريم. علايقي كه باعث ميشود خطاها و كاستيهاي گذشته را كمتر به ياد بياوريم.
درباره شرايط حاكم به نقد فيلم و مقايسه اش با دهه هاي گذشته با تعدادي از منتقدان گفت وگو كرده ايم.
جواد طوسي :
در دهه 60 با وجود محدوديت ، در حوزه فرهنگ نوعي انگيزه و افق ديد آرماني ديده مي شد
جواد طوسي در اين خصوص به «باني فيلم» گفت: در دهه 60 در دوره خاص آرماني به سر مي برديم و با وجود محدوديت رسانه هاي سينمايي، در حوزه فرهنگ نوعي انگيزه و افق ديد آرماني ديده مي شد. همچنين بين نويسندگان يک نشريه در مقاطع سني مختلف نه چندان زياد از هم، رقابت معناي خودش را داشت و همين مي توانست سکوي پرتاب بعدي باشد براي منتقدان جوان. اکثر منتقدان جواني که وارد اين حوزه مي شدند ضمن حفظ حرمت پيشکسوتان سعي مي کردند موجوديت خودشان را نيز تثبيت کنند. بنابراين با انگيزه و حس قوي تري با يک اثر هنري مواجه مي شدند و همين امر زمينه ارتقا مرحله به مرحله شان را بيشتر فراهم مي آورد. به عنوان مثال منتقداني مثل ايرج کريمي، خسرو دهقان، بهزاد رحيميان در کنار نسل ما شهرام جعفري نژاد، احمد طالبي نژاد، کامبيز کاهه، سعيد عقيقي، طهماسب صلح جو و... با وجود فاصله سني نه چندان زياد سعي بر تجربه کردن تامل پذيري و پيدا کردن راهشان در کنار هم داشتند. البته بعدها نشريات تخصصي سينمايي در مورد نويسندگانشان ريزش داشتند که دلايل خاص خودش را دارد، اما مي خواهم به اين نتيجه برسم که تکثرگرايي که از يک مرحله تاريخي به بعد به تبع گسترش فضاي رسانه اي و مجازي ايجاد شد نوعي اغتشاش و بي نظمي به اين عرصه تزريق کرد که باعث از بين رفتن تعريف درست و موضوعيت رقابت شد. البته اين مهم دلايل ديگري نيز دارد. رفته رفته به طبع شرايط سياست زده جامعه رفتارشناسي متعارف از بين رفت. زماني در مجله فيلم حداقل يک روز به نشست بين نويسندگان اختصاص مي يافت که يکديگر را مي ديدند و علي رغم اختلاف نظرهايشان با هم ديالوگ برقرار مي کردند. اين مسئله يک نوع تمرکز، انعطاف و تامل پذيري بين نويسندگان ايجاد مي کرد که متاسفانه کم کم اين پاتوق ها از بين رفت و آدم ها از ديالوگ به مونولوگ رسيدند. بنابراين ديگر مشخص نبود که يک منتقد چقدر در فرديت خودش با حسن نيت و به دور از رودربايستي باشد که دچار خودشيفتگي نشود و بتواند يک سير تکاملي را رقم بزند. البته اين اتفاق هميشه و در مورد همه نمي افتد. ممکن است ناخودآگاه شخصي در فرديت اش دچار خودشيفتگي و نارسيسم شود و اين مسئله به کار و ادامه مسير فرهنگي اش لطمه بزند. همانطور که در مورد منتقد مستعد و خوش فکري مثل کامبيز کاهه اتفاق افتاد.
اين منتقد ادامه داد: قطعاً نبايد نگاه کنترل شونده انعطاف ناپذيري به عنوان مميزي بر اين عرصه باشد، اما بايد يک مجموعه کارشناسانه آثار مذکور را ارزيابي کنند تا ببينند يک اثر چقدر مي تواند تعريف دهي مناسب را در نقد فيلم داشته باشد. بعد از اين مطلب است که تشخص نويسنده از اهميت برخوردار مي شود. درست نيست هر کسي در فضاي مجازي هر چه مي خواهد (در مورد فيلم ايراني يا خارجي) بگويد. چرا که چنين بي‏ضابطه‏گي هايي ممکن است براي بعضي از افراد اين شبهه را ايجاد کند که در اين زمينه بسيار آگاه و مطلع هستند! اگر اين خام دستي ها با يک نگاه دلسوزانه فرهنگي حالا در مقام سردبير، مسئول بخش نقد و... ارزيابي شود منجر به رشد تکاملي مي گردد. همينطور فقدان پاتوق فرهنگي هم منجر به افت کيفي مي شود. چون همانطور که گفتم امکان همفکري سالم و برقراري ديالوگ از بين مي رود.
طوسي در پاسخ به اينکه نقد فيلم هاي امروز نسبت به خود فيلم ها جلوتراست يا عقب تر، بيان داشت: توليدات داخلي سينماي ايران چندان شگفت آور نيستند که بگوييم در قياس با اين توليدات منتقدان از آثار و فيلمسازان عقب تر هستند. البته ممکن است فيلمنامه نويسان هم دچار بي انگيزگي شده باشند. مگر در سال چند اثر با ارزش هاي بالا داريم که بتواند نويسندگان قديم و جديد را ترغيب به بهتر نوشتن کند؟ اين خود اثر است که فضاي بهتر ديدن و نوشتن را راجع به آن مهيا مي کند. متاسفانه ما آثار محکم و ارزشمند کم داريم و همين باعث بي انگيزگي منتقدان مي شود.
وي افزود: به نظرم مطرح کردن زياد فيلم هاي خارجي وقتي که اساساً زمينه براي نمايش عمومي اش وجود ندارد بي فايده است. متاسفانه در نگاه کنترل شونده هنوز از اکران فيلم هاي خارجي واهمه داريم. حتي در مورد فيلم هايي که مي تواند با مباني ارزشي ما يک زمينه انطباق داشته باشد. معتقدم اگر نمايش فيلم هاي خارجي پر رونق تر شود، منتقدان بيشتر انگيزه پرداختن به مقوله فيلم را پيدا مي کنند. متاسفانه شرايط فرهنگي جامعه به نحوي است که منزوي شدن بعضي از فيلمسازان را در پي داشته. فيلم (چه ايراني و چه خارجي) در وهله اول بايد يک طي طريق توام با مناسک داشته باشد. حذف اين مناسک لطمه به گستره فضاي فرهنگي جامعه مي زند و بايد به قدري سعه صدر داشته باشيم که بپذيريم فيلم خارجي جاي فيلم ايراني را پر نمي کند. البته بايد کيفيت فيلم هاي ايراني به قدري بالا رود که فيلم هاي خارجي نتواند در برابر آن صف آرايي کند.
احمد طالبي نژاد:
وضعيت نقد فيلم شبيه سينمايمان است
احمد طالبي نژاد با بيان اين مطلب كه نقد فيلم نسبت به دهههاي 60 و70 دچار افت كيفي شده، به «باني فيلم» گفت: در دهه 70-60، فعالان عرصه نقد 30-20 نفر بيشتر نبودند، اما لااقل 10 نفر آنها امضاي مشخصي داشتند و نقدهاي تأثيرگذاري مينوشتند. در حال حاضر اكثر نقدها شبيه به گزارشهايي از سر هب و بغض يا از سر رفاقت محض است و هيچكدام هيچ كمكي به فيلمساز و خواننده نميكند. بعضي از نقدها خيلي ويرانگر و بعضي ديگر ستايش آميزند. در حاليكه وظيفه منتقد اصلاً اين حرف ها نيست.
وي ادامه داد: بخشي از مسئله افت كيفي نقد به رسانه ها برميگردد. متعاقب افزايش رسانههاي سينمايي، نياز به نيروهاي كار براي گرداندن آنها نيز افزايش مي يابد. در نتيجه عدهاي وارد اين عرصه ميشوند كه شايد روزي آرزوي فيلمسازي، بازيگري و ... را داشتند و در شرايط کنوني به هدفشان نرسيده اند و متاسفانه بدون هيچ پشتوانه و تجربه اي هم نقد فيلم ميكنند. در حاليكه منتقد فيلم كسي است كه بايد مثل يك كارشناس تاريخ ادبيات، تاريخ سينما، جامعه شناسي و... را بداند تا بتواند سطح كيفي فيلمها را تشخيص دهد. قطعاً خيلي از كساني كه «اشباح» مهرجويي را در سالن سينما به سخره گرفتند، نميدانند مهرجويي كيست و چه حق بزرگي به گردن سينماي ايران دارد! اينها هر اسمي ميتوانند داشته باشند جز منتقد فيلم.
اين منتقد سينما افزود: در حال حاضر نقد فيلم همسنگ با فيلمهاست و نميتوان گفت كه جلوتر يا عقبتر است. در دهه 70-60 كه نقدهاي ارزشمند زياد داشتيم به نسبه فيلمهاي درخشان هم زياد ساخته ميشد. قطعاً در هر جامعه اي كه فيلم خوب بيشتر توليد شود منتقد خوب هم بيشتر ظهور پيدا ميكند. منتقد با ديدن فيلم خوب است كه رشد ميكند و سطح سليقه اش ارتقا مييابد. در حال حاضر متأسفانه وضعيت نقد فيلم ما درست شبيه فيلمهاي مان است. 5-4 منتقد خوبمان هم به اندازه 5-4 فيلم خوبي است كه در طول سال ساخته ميشود.
خسرو دهقان:
نقد فيلم از سينماي ايران جلوتر است
خسرو دهقان به «باني فيلم» گفت: به نظرم مقايسه نقد دهه 70 ـ 60 با نقد حال حاضر چندان صحيح نيست. بالاخره زمان عوض شده و ذائقه، نگرش و مديوم افراد و دنيا هم با آن تغيير پيدا کرده. قطعاً پديده هايي مثل ماهواره، اينترنت و... آدم ها را کم حوصله کرده و آنها غالباً ترجيح مي دهند اخبار و نقدهاي کوتاه و سايتي را مطالعه کنند. همين تغيير شيوه زندگي و علائق مردم هم روي نقد منتقدان تاثير گذاشته است.
اين منتقد سينما افزود: در ايران هميشه ادبيات سينمايي و نقد فيلم جلوتر از خود فيلم هاست. مگر چه شاهکاري در سينماي ايران داريم که نقد فيلم از آن عقب تر باشد!