خانم دنیا فنی زاده عروسک گردان کلاه قرمزی است! +تصاویر

آشناي غريبه است. سال ها مي شناسيدش اما تابه حال او را نديديد. همان كسي كه محبوب ترين شخصيت عروسكي شما را جان داده. دختري كه از كودكي علاقه خاصي به عروسك ها داشته، و هنوز همان علاقه را با خود حفظ كرده با كودك درون اش زندگي مي كند.
از عروس كوچولويي كه در پنج سالگي هديه گرفته تا همين پسرك شيطاني كه حالا بيست سال است بزرگ نمي شود. اسم اش را از كلاه قرمزش گرفته و ديگر كسي نيست به اين فكر كند كه اين اسم از كجا آمد، اين عروسك از كجا آمد و چطور شد كه اين طور ماند.
مهم اين است كه او ديگر عروسك بي جاني نيست كه ديگران خلق اش كرده باشد او پسرك دو دهه ماست، و خالقان اش از مرضيه محبوب كه پسرك شيطان داناي كل را از آرشيو آورده و خاك و غبارش را گرفت تا آقاي مجري كه به او ايمان آورده، همه در ماندگاري و محبوبيت او سهيم بوده اند. براي شناختن دنيا فني زاده بايد سراغ عروسك اش را بگيري. سخت است كسي پشت چهره عروسكي مانده باشد، اما او راضي است. چطور علاقه تان به كار عروسكي را كشف كرديد؟ دوران دبيرستان بودم كه يكي از دوستان پدرم كه از علاقه من به كار عروسكي خبر داشت گفت قرار است كار عروسكي انجام دهد و من مي توانم در بخشي از اين كار باشم. اضطراب داشتم. مي ترسيدم مرا آن طوري ببينند كه پدرم را مي ديدند. پدرم سال ها كار كرده بود و حالا يك كارنامه كاري داشت، ولي من نام فني زاده را به دوش مي كشيدم. خودم سعي كردم براساس قوانين زندگي ام راهم پله پله طي كنم و هيچگاه از فرصت فني زاده بودنم استفاده نكنم. اوايل همه به من احترام مي گذاشتند. جالب بود، اما ازشان خواستم كه مرا دنيا ببينند نه دختر آقاي فني زاده؛ عيب كارم را بگيرند و بگويند بايد چه كنم. نمي خواستم فكر كنم روزي مي رسم، حتي به خودم اجازه نمي دادم در كنار حرفه ای ها بنشينم يا با آنها حرف بزنم، درحالي كه جايش را داشتم. هميشه اين فاصله را براي خودم نگه مي داشتم. همان ابتداي كارم كه دستيار بودم، سعي داشتم آداب معاشرت با اساتيد و بزرگاني كه تا پيش از اين دوست ما بودند حالا همكار من هستند ياد بگيرم. همين معاشرت و همكاري چيزهاي زيادي به من آموختند، ياد گرفتم براي اين كار صبور باشم. بارها به جشنواره فيلم كودك و نوجوان رفته ام، كنار بچه ها با فشار جمعيت وارد سالن شديم، كنار هم نشستيم و فيلم تماشا كرديم كسي مرا نمي شناخت اما بازيگران شناخته شده به عنوان ميهمان مي آمدند و فيلم می ديدند. اين نه تنها مشكل نيست كه حتي ترجيح خودم هم اين است، كه با بچه هايي كه طول سال براي شان كار كردم فيلم ببينم و اين مزيتي بود كه سايرين آن را نداشتند. 28 سال است در كنار بچه ها هستم اما امسال نخستين بار است كه مرا مي بينند. بچه هايي كه عاشقانه دوست شان دارم و سرانجام امسال همديگر را خواهيم ديد.

​

چطور سراغ كار عروسكي آمديد، اين اتفاق را براي مان بگوييد؟ اين سال ها زياد به اين مساله فكر كردم و آخر به اين نتيجه رسيدم كه شايد داستان زندگي من اين طور نوشته شده بوده. همان زمان كه تمام كارهاي كودك اساتيد را در كانون پرورش يا آمفي تئاتر ارسباران مي ديدم. اين شور و نشاط از ابتدا با من بود. آن وقت ها كار عروسكي تلويزيوني و سينمايي كم بود، تا اينكه «مدرسه موش ها» آمد. براي همين ها هيجان زده مي شدم. بعدها عشق دروني را كشف كردم. تا اينكه سينمايي «مدرسه موش ها» ساخته شد. يكي از دوستان پدرم مرا پشت صحنه برد. فضاي غم انگيزي داشت. دكور در حال جمع شدن بود و عروسك ها بدون عروسك گردان و گوينده گوشه اي مانده بودند. كپل و دم باريك دوست داشتني ترين عروسك هاي من روي شانه هاي آقاي طهماسب بودند؛ و من به موجود پرشوري نگاه مي كردم كه حالا آرام گرفته بود. چرا در كنار عروسك گرداني به ياد بازيگري نيفتاديد؟ چطور از ابتدا به سراغ بازيگری نرفتيد؟ پيشنهاد بازي داشته ام. دوست پدرم، كارگردان خوب سينما بهرام بيضايي به من گفت بازي كنم. قبول اين پيشنهاد برايم خيلي سخت بود به خاطر بحث كوچكي كه بين من و پدرم براي هميشه نصفه ماند. او دوست نداشت من بازيگر شوم، و ما فرصت نكرديم كه در اين مورد با هم صحبت كنيم. شايد اگر الان بودند با هم صحبت مي كرديم و دليل قانع كننده اي برايم داشتند اما نمي دانم آن زمان در چه شرايطي بودند كه دوست نداشتند من، دخترش بازيگر شوم. و چون هنوز آن دليل را پيدا نكردم به احترام حرف پدرم اين كار را انجام ندادم، و تمام نيرويم را براي كار عروسكي و كودك گذاشتم. با اين كودك درون كه منشأ علاقه به كار كودك شده چطور كنار مي آييد؟ كودك درون من فانتزي است. همه چيز را در واقعيت فانتزي مي بينم و براي رد كردن مشكلات از آن استفاده مي كنم. همين مي شود كه با مشكلاتم راحت تر كنار مي آيم و حتي اطرافيانم هم مرا اين طور مي بينند. كلاه قرمزي چقدر شخصيت اش شبيه شماست؟ بي‎تاب بودن اش مثل خود من است. سعي مي كنم مثل كلاه قرمزي صادق، من هم راستگو باشم. او منطق ندارد و هر چيزي را كه دوست دارد مي گويد، كه اي كاش من اين طور نبودم. كلاه قرمزي چطور خلق شد؟ اين برنامه غيرقابل پيش بيني بود و با عروسك هاي ديگري آغاز به كار كرده بود. عروسك هاي مثل «گلابي»، «ژولي و پولي»، دو عروسك «جغجغه و فرفره» كه در محله اي بودند كه صندوق پستي داشتند و قرار بود خانواده ها براي آقاي مجري نامه بفرستند. نامه هايي كه آقاي مجري خودش مي نوشت تا به واسطه آن پيام ها را به كودكان برساند. گاهي به لزوم موضوعات كه قرار بود مطرح شود نياز داشتيم كه عروسك هايي وارد بازي شوند. من جغجغه يا فرفره را بازي مي دادم. تا اينكه كلاه قرمزي از آرشيو انتخاب شد تا به برنامه بيايد و از همان جا با هم شروع كرديم. كلاه قرمزي متعلق به چه برنامه اي بود كه در آرشيو وجود داشت؟ نخستين كار تلويزيوني من «چتر» نام داشت، كلاه قرمزي هم آن جا به عنوان يك مورچه حضور داشت؛ عروسك گردانش نبودم اما از برنامه آقاي مجري تا امروز كنار هميم. نكته جالب اين است كه هرسال كساني مي گويند كلاه قرمزي مال ماست، خالق اش ما بوديم و... اين درحالي است كه كلاه قرمزي مال هيچ كسي نيست، اين يك كار گروهي بوده كه زماني عده اي در آن حضور داشتند و حالا ديگر نيستند؛ و اگر اين كاراكتر ماندگار شده به اين خاطر است كه يك گروه ماه ها تمرين مي كنند و دغدغه اصلي شان اين كار مي شود. در حالي كه خيلي از دوستان ما عروسك گرداني براي شان در كنار كارهاي شان اتفاق مي افتد. نخستين بار كه كلاه قرمزي را ديديد خودش را چطور معرفي كرد؟ «خودش مي دانست». تا ديدم اش گفت «خودم مي دونم». اصلا فرصت حرف زدن به كسي نمي داد همانطور كه هنوز هم نمي دهد. همه چيز اتفاقي بود. آن روز كلاه قرمزي قرار بود كه فقط براي يك بار به برنامه بيايد و كفش هاي مجري را واكس بزند و برود، حتي شايد كار مهم تري جز اين داشت. اما وقتي وارد صحنه شد، نوع حركاتاش، مدل حرف زدن اش كه جلوي صورت آقاي مجري مي رفت همه اين كارها متعلق به خودش بود و حتي ما را خنداند. حسي كه به كلاه قرمزي داريد و لذتي كه از كار با او مي بريد قابل درك و فوق العاده است، ممكن است روزي عروسك ديگري جز او را هم بازي دهيد؟ بله. همانطور كه قبلا هم به جز كلاه قرمزي عروسك هاي ديگري را گرداندم و خيلي هم دوست شان داشتم، مثل «خاله قورباغه»، «موش نمكي»، «مائده جورجمالي». نمي دانم چرا هميشه عروسك هاي قدبلند را دوست داشتم! مساله اين است كه چون آنها تداوم نداشتند من نتوانستم با آنها زندگي كنم. اين باعث مي شد كه عشق من به آنها مدام قطع شود و چيزي شبيه عشق به كلاه قرمزي شكل نگيرد. درحالي كه من براي همه شان به يك ميزان انرژي و نيرو گذاشتم و به لحاظ كاري، نگاه برابري به شان داشتم. شما به عروسك ها جان مي دهيد يا آنها جان دارند و با شما همراه مي شوند؟ نمي توان گفت عروسك ها جان دارند، ما عروسك گردان ها آنها را جاندار مي كنيم. اما بخشي از اين مساله باز مي شود به ساير افراد گروه كه در كنار ما هستند. وقتي عروسكي ساخته مي شود و مي آيد آرزويم اين است كه زودتر پارچه را از روي سرش بردارند تا ببينم اين چندوقت چه كار كرده اند و اين كيست كه وارد كار ما مي شود. عروسك ها با قيافه شان به ما شخصيت شان را نشان مي دهند. اينكه آدم دروغگو يا راستگويي هستند، مي خواهد ما را بخنداند يا عذاب مان دهند، همه چي را خودشان در همان لحظه اول مي گويند. در گام بعدي گوينده كمك مان مي كند. باوري كه آقاي طهماسب دارد، برخوردي كه در مقابل عروسك دارد، از او مي ترسد، با او حرف مي زند. اين طور مي شود كه عروسك ديگر جان پيدا كرده و حالا اوست كه به ما مي گويد چطور رفتار كنيم. جان پيدا كردن عروسك ها از اين بده بستان ها شكل مي گيرد. اتفاقي كه در كارهاي عروسكي اين روزها بسيار كم شده است. پخش زنده كه گوينده سرجاي خود نشسته، عروسك طرف ديگر صحنه مانده و هركس كار خودش را مي كند همين عدم هماهنگي و باور متقابل باعث مي شود كه مخاطب كودك ما همچنين كارهايي را باور نكند. شكلي كه عروسك ساز طراحي مي كند، صداي گوينده عروسك، عروسك گردان يا حتي شخصيت حقيقي آقاي مجري كه او را باور مي كند، كدام يك در مرحله اول باعث اين جان گرفتن و درنهايت باورپذيري مي شود؟ همه ما با هم در اين مساله مشتركيم. خيلي اوقات، حركات عروسك مختص خودش است و گوينده براساس آن حركت است كه صدا روي اش مي گذارد. كلاه قرمزي از همان روز اول اين طور به صحنه وارد شد، دست هايي كه در هوا تاپ مي داد و آقاي جبلي بر اساس حركت عروسك صدايي براي اش گذاشت. اين تبادل بين همه افراد وقتي اتفاق بيفتد كاراكتر عروسك شكل مي گيرد. در واقع شور و حال و هوايي كه عروسك دارد عروسك گردان به او مي دهد و حتي برعكس. يعني براي ساختن شرايطي همچون يك بازيگر در عروسك، عروسك گردان بايد در شرايط غيرعادي قرار بگيرد. در اين حالت بايد بازيگر يا عروسك گردان هاي كناري خود را ببيند و موقعيت شان را بداند، مونيتر را ببيند، صداي گوينده عروسك را بشنود، صداي بدن خودش را بشوند. با اين همه يك عروسك گردان اجازه ندارد كه عروسك اش در صحنه درست قرار نگيرد. من اين شانس را داشته ام كه همه عروسك سازهايم خيلي خوب بودند و ديگر اين مشكلات با فشار يك عروسك بد برايم اضافه نشد.

​

اگر انتخاب شخصيت هاي يك صحنه با شما باشد، ترجيح مي دهيد تنها عروسك حضور داشته باشد يا عروسك و شخصيت حقيقي در كنار هم باشند؟ من صحنه را با حضور هردو دوست دارم. اين تخيل آدم را به كار مي اندازد كه يك انسان با عروسك حرف مي زند، عروسك درباره او نظر مي دهد. در دنياي بيروني ما، آدم ها هميشه كنار هم و در ارتباط با هم هستند، پس همه چيز براي مان عادي شده اما اين تغيير فضا باعث جذابيت مي شود. نه اينكه عروسك ها در كنار هم جذابيت نداشته باشند، به هرحال آنها خانواده هم هستند. اين صحنه از حضور عروسك ها به تنهاي دشوارتر است؟ در واقع زماني كه بازيگر هم كنار من قرار مي گيرد با پارتنر عروسك كناري رابطه مشابهي برايم به وجود مي آورد. يك حس و توجه كه به شكل بده بستان انجام مي شود. اگر بازيگر مرا باور نكند يا فكر كند من تنها مقداري پارچه و اسفنج ام نه تنها نمي توانم با او ارتباط برقرار كنم كه حتي كسي هم از برنامه لذت نخواهد برد. كار عروسكي توام با تواضع است، هنرپيشه ها ديده مي شوند اما عروسك گردان ها ناشناخته باقي مي مانند. دل تان مي خواست در صحنه هم حضور داشتيد؟ گاهي دوست داشتم اما الان كمتر به آن فكر مي كنم. هنوز همين كار عروسكي را دوست دارم و گاهي هم به كارگرداني فكر مي كنم، اما چون كار سختي است هنوز سراغ اش نرفتم. سخت است چون نمي توان بچه ها را گول زد، بايد با آنها صادق بود. علاوه بر اين كه، آنقدر كارم سرشار از شور و هيجان است كه تابه حال به اين فكر نكردم شايد روزي خودم خالق يك كار شوم. حتي به اين فكر مي كنم اگر كسي سراغ عروسك ام برود و بخواهد آن را بازي دهد من هم دلم مي خواهد فقط اين كار را انجام دهم. اگر كلاه قرمزي باشد و شما نباشيد. دو جور نبودن هست. اينكه من كلا نباشم كه اين را فقط خدا مي داند يا اينكه من ديگر عروسك گردانش نباشم. غم انگيز است. نه اينكه تازه با اين مساله روبه رو شده باشم، قبلا هم به آن فكركرده ام. اگر روزي گروهم كه با آنها كار مي كنم صلاح بدانند كه كنار كلاه قرمزي نباشم قبول مي كنم فقط يك خواهش از آنها دارم، اينكه اجازه دهند در كار باقي بمانم حتي اگر قرار نباشد عروسك گرداني كنم. سال ها كار براي كودكان باعث شده كه دنياي كودكان را خوب بشناسيد، با شناختي كه پيدا كرديد به نظرتان چه كاري به عنوان يك فيلم خوب مي تواند در سنيماي كودك ساخته شود تا مخاطبان اصلي اش با آن ارتباط برقرار كنند؟ مهم ترين مساله صادق بودن با بچه هاست. لازم نيست با صحنه يا حرف هاي عجيب و غريب سراغ قصه هاي شان برويد، پرداختن به همان مشكلات معمولي زندگي شان كافي است. براي رسيدن به اين دنيا بايد با آنها زندگي كرد تا دغدغه ها و زبان شان را درك كرد آن موقع از همين دغدغه ها گفت كه عجيب نباشد، به زبان او باشد تا خودش بفهمد. مثل فيلم «بادكنك سفيد»، دغدغه كودك فيلم ماهي قرمزش بود، «بچه هاي آسمان» و نگراني نداشتن كفش. همين صداقت بود كه كلاه قرمزي را براي چند نسل ماندگار كرد، نسل هايي كه بسيار با هم متفاوت بودند؟ فكر مي كنم همين صداقت موجب اش شد. اين ذات زمانه است كه تغيير مي كند و آدم هايش را تغيير مي دهد اما يكسري مفاهيم هميشه هستند و هميشه هم توسط همه آدم ها پذيرفته مي شوند، صداقت هم يكي از اين مفاهيم است. كارهاي سينمايي و تلويزيوني زيادي انجام داديد؟ تقريبا از سال 64 سعي كردم هركاري انجام شده در بخشي از آن همكاري داشته باشم يا در دهه فجر براي برنامه هايي چون «عطر گلاب» بودم. اما سينمايي 3 كار بود، «گربه آوازه خوان»، «نخودي» و 3 كار «كلاه قرمزي» و تلويزيوني ها هم مثل «بز زنگوله پا»، «هادي و هدي»، «خاله عنكبوت»، «موش نمكي» و «جغجغه و فرفره»، «جينگيل و فينگيل» و... در مجموعه «خونه مادربزرگه» هم حضور داشتيد؟ در اين كار زمان كوتاهي حضور داشتم. هم زمان با اين كار من مشغول «قصه هاي خاله عنكبوت» بودم و نتوانستم در گروه باشم. گاهي كنارشان بودم تا به عنوان عروسك گردان كمكي به دوستان ياري دهم. گفتيد سراغ بازيگري نمي رويد از طرفي معتقديد كه هيچگاه نايستاديد، گام بعدي تان چيست؟ جز كار عروسك گرداني سراغ تجربه ديگري مي رويد؟ ترجيح مي دهم كار كودك بسازم. البته در حال حاضر با بچه هاي مدرسه تئاتر خلاق كار مي كنيم، در واقع سعي مي كنم هر كاري كه انجام مي دهم از بچه ها فاصله نگيرم. اگر روزي متن خوبي داشته باشم از دوستانم كمك مي گيرم و فيلم مي سازم. اگر روزي فيلم بسازيد آن را مطابق واقعيت مي سازيد يا از فضاي فانتزي استفاده مي كنيد؟ دنياي واقعي خالي از روياهاي كودكانه نيست. تنها يك عروسك باشد مي توان اين رويا را نشان داد. با عروسك صحبت كنم، با خودم همراه اش كنم، جايي از ديد ديگران مخفي اش كنم. اين تصور من در زندگي معمولي ام هم هست. وقتي از اتاق بيرون مي روم، حس مي كنم عروسك ها، وسايل همه جان پيدا مي كنند و با هم صحبت مي كنند.

​

عروسكي را از دوران كودكي نگاه داشته ايد كه با آن بازي كرده باشيد و چنين واقعي ببينيدش؟ پنج سالم بود، مدرسه مرا به خاطر اينكه دختر خوبي بودم با يك عروسك عروس تشويق كرد. هنوز هم آن را دارم. اما هيچگاه اين طور با او بازي نكردم. او خانم است، عروس شده، لباس اش خراب مي شود، حتي ناراحت مي شود كه كارهاي مرا ببيند. بچه هاي تان مي دانستند مادرشان عروسك گردان چه كاراكترهايي است؟ وقتي فهميدند چه واكنشي داشتند؟ اجازه ندادم تا هفت سالگي بفهمند من كلاه قرمزي را مي گردانم، حتي وقتي دوسال و نيمه بودند و سر صحنه آمدند من كلاه قرمزي را دست دوستان دادم و گفتم كه اين عروسك اش است و خودش در اتاق در حال آماده شدن است. باقي را ديده بودند، اما نمي خواستم روياي شان درباره كلاه قرمزي از بين برود. روزي هم كه فهميدند بسيار خوشحال شدند. هنوز هم نسبت به كلاه قرمزي حس برادرانه دارند، سراغ اش را مي گيرند، دلتنگي ام براي او را مي فهمند، منتظر لحظه اي مي شوند تا كلاه قرمزي بيايد و من ببينمش، ببوسم اش. براي ما كلاه قرمزي عروسك نيست، شخصيت واقعي است كه حالا بخشي از زندگي من و بالطبع فرزندانم شده. بچه ها مي دانند كه كارم را خيلي دوست دارم. بچه تر كه بودند ساعت ها در اتاق با هم عروسك مي ساختيم. «خانوم حنا» و «گربه هاي هاجر»، هر كاري را كه من انجام مي دادم بايد شب با پسرهايم عروسك اش را همانطور كه خاله مرضيه ساخته بود مي ساختيم و ساعت ها با هم عروسك گرداني مي كرديم. هنوز هم كه دبيرستاني شده اند صبح ها با قصه بيدارشان مي كنم، ديگر خجالت مي كشند. پيشترها براي شان با هر چيزي عروسك درست مي كردم. خاطرم هست كلاس اول كه بودند يكي از پسرهايم براي نخستين اردوي مدرسه اش كمي دلهره تنها بودن داشت. براي اش با پنبه و نخ، موش درست كردم كه با پسرم برود و او را از تنهايي دربياورد. در تمام طول اين اردو كه من هم كنارش بودم اين عروسك در دستاش بود. اين تخيل و فانتزي كه از شما گرفتند در زندگي براي شان مشكل ساز نشد؟ ما سعي مي كرديم حد خودمان را نگه داريم. حالا بازي مي كنيم و حالا زمان مشق نوشتن است. شايد زمان مشق عروسك مي آمد از خط شان ايراد مي گرفت يا مي گفت كه فردا بعد از مدرسه دنبال شان خواهد رفت. حتي امسال كه دبيرستاني شدند گفتم روز اول مدرسه مي خواهيم با عروسك ها بيايیم و منتظرتان باشم. معترض بودند كه ديگر مرد شده اند. گفتم مشكلي نيست كسي ببيند مي گوييم ما مامان اونايي ام، اومديم دنبال شون. تخيل خوبي است كه به بچه ها ياد مي دهد از هرچيزي لذت ببرند. پسرهاي تان مي خواهند راه مادر را بروند؟ وقت هايي كه سر صحنه مي آيند و آن همه شور و انرژي را پشت صحنه مي بينند دل شان مي خواهد عروسك گردان شوند اما وقتي كه فاصله مي گيرند به كارهاي ديگري فكر مي كنند چون مي بينند بيكار مي شوم، دلتنگ و خسته مي شوم، نياز به كار و دوستان ام دارم به همين خاطر با منطق شان تصميم مي گيرند سراغ اين كار نيايند. گردآوری: گروه خبری مجله اینترنتی زیگیل