بانی فیلم آنلاین:مسعود کيميايي در سالي که در آخرين روزهايش به سر مي بريم به پراگ رفت. جايي که پرويز دوايي سال هاست در آنجا سکونت دارد. کيميايي و دوايي پس از نزديک به 4 دهه دوري، با يکديگر ملاقات کردند. رفاقتي که از دهه چهل آغاز شده بود. دوايي به عنوان مهم ترين و تاثيرگذارترين منتقد آن دوران، در مقام معلم و راهنماي فيلمسازان خوش فکر دهه چهل نوشته هايي را به ثبت رساند که سهم و نقش مهم و موثري در شکل گيري موج نوي سينماي ايران داشت. اغراق نيست اگر که بگوئيم موج نو زير سايه حمايت هاي موثر پرويز دوايي از فيلمسازان خوش فکر به وجود آمد و در راس اين فيلمسازان، مسعود کيميايي قرار داشت. فيلمسازي که دوايي کارش را از تمام کارگردانان موج نو بيشتر ستايش کرد و در آغاز راه، نقشي تاثيرگذار بر کيميايي گذاشت. نقد پرويز دوايي بر «بيگانه بيا» يک سند تاريخي از هوشمندي منتقدي است که به درستي هم استعداد فيلمسازي جوان را تشخيص مي دهد و هم متوجه اين نکته مي شود که سينماي روشنفکرانه بالاي شهري به درد بچه خيابان ري و کوچه در دار نمي خورد. توصيه کاربردي دوايي به کيميايي بازگشت به محله اي است که فيلمساز در آنجا رشد کرده و به اين ترتيب شاهکاري به نام «قيصر» ساخته و کيميايي تبديل به برجسته ترين کارگردان سينماي ايران مي شود. با اين همه عده اي اعتقاد دارند نقدهاي دوايي بر فيلم هاي کيميايي بيش از حد حمايتي بوده و جلوي رشد اين فيلمساز را گرفته. بد نيست به اين نکته اشاره شود که دوايي از «بيگانه بيا» تا «داش آکل» يعني بر 4 فيلم اول کيميايي نقد نوشته و زمان اکران «گوزن ها» که بهترين فيلم کارنامه کيميايي است، ديگر در ايران نبوده. در واقع مي توان گفت نوشته هاي دوايي بخصوص نقدهايش بر «بيگانه بيا» و «قيصر» تاثيري مهم هم بر سينماي ايران، هم بر سازنده اين فيلم ها و هم در شکل گيري جرياني تازه به عنوان موج نو داشته اند. تهماسب صلح جو تاثير نقد بر سينما عام و کلي است رييس انجمن منتقدان ضمن بيان اين مطلب که تاثيرپذيري مستقيم يک فيلمساز از يک منتقد رابطه اي شخصي و خصوصي است، به «باني فيلم» گفت: تاثيرپذيري فيلمساز از منتقد را نمي توان به تاثير منتقد بر سينما تعميم داد. تاثير نقد بر سينما يک تاثير عام و کلي است. وقتي نقد همراه آثار سينمايي در نشريات و رسانه ها منتشر مي شود يک تاثير کلي ايجاد مي کند. به عنوان مثال نسلي که موج نو سينما را پي ريزي کرد کاملا با نقد فيلم آشنا بود. بخش مهمي از دانش سينمايي آنها متکي به نقدهايي بوده که در سال هاي جواني شان بر فيلم‌هاي ديگري نوشته مي شده. به نوعي فرهنگ و دانش نقد با فيلم ديدن يا احيانا تحصيل در دانشکده موازي بوده و در اينصورت است که نقد تاثيرگذار مي شود. وي ادامه داد: همانطور که گفتم تاثير نقد عمومي و کلي است. برخي از فيلمسازان از اين تاثيرات خيلي سريع بهره‌مند مي شوند و برخي ديگر که اعتقادي به ارزش نقد ندارند همان راه خودشان را ادامه مي دهند. صلح جو گفته برخي از منتقدان را مبني بر اينکه نقدهاي حمايت گرايانه دوايي باعث عدم پيشرفت کيميايي شد را نادرست دانست و بيان داشت: کيميايي اتفاقا بهترين فيلمش «گوزن ها» را زماني ساخت که ديگر پرويز دوايي نقد نمي نوشت. هر فيلمسازي توانايي و انديشه خاص به خودش دارد و انديشه خودش را در آثارش منعکس مي کند. صلح جو خاطرنشان ساخت: فرهنگ نقد مي تواند به کليت سينما کمک برساند. کما اينکه تاثيراتش را بر سينما و تلويزيون بعد از انقلاب هم ديديم. به عنوان مثال در دوره اي که آقاي ضرغامي تازه مديريت تلويزيون را برعهده گرفته بود يکي از فعاليت هاي مثبت اش پايه گذاري نقد سريال هاي تلويزيوني بود. اين مسئله تاثير بسزايي در روند سريال سازي در تلويزيون گذاشت. در واقع کيفيت آثار تلويزيوني را مي توانيم به قبل و بعد از اين برنامه هاي نقد تقسيم کنيم. اگر درک و دانش منتقد از سينما کلي نگري و شعاردادن نباشد و واقعا فيلم را تحليل کند به دانش سينمايي کمک بسياري کرده. جواد طوسي خاستگاه و طبقه اجتماعي مشترك جواد طوسي به «باني فيلم» گفت: در دوره اي پرويز دوايي نقش بسيار موثر و تاريخ سازي در حوزه ادبيات سينماي ايران ايفا كرد. با توجه به اشرافي که به حوزه ادبيات داشت (جدا از نگاهي که به يک اثر سينمايي اعم از ايراني يا خارجي داشت) شيوه نگارش و زاويه ديد مکتوبش را به سبک و تشخصي تبديل کرده بود که در نويسندگان سينمايي ديگر چنين شيوه اي ديده نمي شد. روي همين اصل وقتي نقدهاي «سرگيجه»، «رضا موتوري»، «قيصر» و «داش آکل» را مي خوانيم جدا از اينکه نوع نگاه دوايي به مضمون بيشتر اتکا دارد يا به زبان و وجه ساختاري سينما، تسلط و توانايي او به واژگان و حوزه ادبيات کاملا مشهود است. دوايي با چنين شيوه اي توانسته آثارش را در دوره هاي مختلف خواندني و جذاب کند (حتي براي منتقدي که سليقه اي کاملا متفاوت با شخصيتي مثل دوايي داشته باشد). وي ادامه داد: نقدهاي مکتوب دوايي جايگاه مستقل دارد که وجهي اديبانه، شاعرانه و پر حس و حال دارد. به همين خاطر جدا از حوزه نقدنويسي، مشاهده مي کنيم که پرويز دوايي يکسري مجموعه قصه دارد که بعضي از آنها وجهي کاملا نوستالژيک، بعضي از آنها لحن و حس و حالي شاعرانه و بعضي ديگر يادآور يک دوره نه چندان دور تاريخ معاصر شهري با خصوصيات تهران و مناطق اصيلش است. طوسي درباره گفته برخي منتقدان که نقدهاي حمايت گرايانه دوايي دليل عدم پيشرفت کيميايي است، خاطرنشان ساخت: اساساً با اين تقسيم بندي موافق نيستم که لزوماً وقتي منتقد به يک اثر نزديک مي شود نقدش بايد يک بار ترکيبي را دربرداشته باشد. به عبارت ديگر در قسمتي کاملا به جنبه هاي مثبت اثر بپردازد و در قسمتي ديگر لزوما نقاط ضعف اثر را جستجو کند. ممکن است منتقد بر اساس تعلق خاطري که به يک اثر و دنياي خالقش دارد نقاط ضعف را نبيند. به نظرم بلامانع است که گاهي منتقد نقدي کاملا حمايت آميز داشته باشد و نقاط قوت به نقاط ضعف غالب باشد. کاري که دوايي در مورد فيلم هاي «قيصر»، «رضا موتوري» و «داش آکل» کيميايي داشته، اما همين نويسنده وقتي نسبت به فيلمي مثل «بيگانه بيا» نگاه خودش را اعمال مي کند به کيميايي (که در حال به ثبت رساندن اولين تجربه بلند سينمايي اش است) توصيه مي کند که مسير فيلمسازي و دنيايت را بايد عوض کني، تو فيلمساز اين جغرافيا هستي و چنين نگاه رومانتيک و يک مقدار بيگانه با محيط و فضا نمي تواند در ادامه اين مسير امتياز مثبتي براي تو به حساب بيايد. چنانکه مي بينيم بعداً کيميايي «قيصر» را مي سازد که اساسا فضا و حس و حال کاملا متفاوتي با جامعه سنتي در حال گذار ما دارد. اينجاست که نگاه مخالف خواني که نسبت به دوايي مي شود موضوعيت و منطق خودش را از دست مي دهد. دوايي به موقع نسبت به کيميايي نقد منصفانه اي در «بيگانه بيا» داشته و تواماً جنبه هاي مثبت و منفي را ديده. از يک جا به بعد با فيلم هايي مثل «قيصر»، «رضا موتوري» و «داش آکل» به لحاظ دغدغه و تعلق خاطري که نسبت به ذات اثر داشته بيشتر جنبه هاي مثبت را مدنظر قرار داده و موضع حمايتي داشته. مسلما اين مسئله نمي تواند جاي ايراد داشته باشد. وي افزود: اينکه يک منتقد يک فيلم را با چه ديدي ببيند بستگي به ذات اثر و دنيا و حس و حال منتقد دارد که تحت چه شرايطي با اثر روبرو مي شود و چقدر با دنيا، طبقه اجتماعي، دغدغه ها و... او سازگار است. در بعضي مواقع وقتي منتقدي با اثري ارتباط برقرار نمي کند ضرورتي نمي بيند نقدي (هر چند منفي) راجع به آن بنويسد و ترجيح مي دهد مثل پرويز دوايي به آثاري بپردازد که به دنيايش نزديک تر است. طوسي بيان داشت: همانطور که گفتم دوايي تنها 3 نقد مثبت و حمايت آميز آن هم براي فيلم‌هاي «قيصر»، «رضا موتوري» و «داش آکل» نوشته. اين فيلم ها هم به عقيده بسياري از منتقدان جزو آثار برتر و شاخص کيميايي است. حتي فيلم مهجوري مثل «رضا موتوري» که به زعم تعداد قابل توجهي از منتقدان يک فيلم کالت محسوب مي شود، مي تواند از جنبه هاي مختلف متعاقب اقبالي که از فيلم «قيصر» صورت گرفت مورد بررسي قرار بگيرد. اگر بخواهيم به ادعاي غلط اين منتقدان صحه بگذاريم چطور وقتي دوايي به پراگ مهاجرت کرد و اساسا نقدنويسي را کنار گذاشت کيميايي توانست فيلم هاي موفقي مثل «خاک»، «گوزن ها» و «غزل» را بسازد! آيا چتر حمايتي اوليه دوايي باعث نشد فيلمسازي مثل کيميايي به حس و دغدغه هاي اجتماعي بر زبان سينما اشراف بيشتري پيدا کند؟ به همين خاطر چنين حرف و حديث هايي اصلا بار منطقي ندارد. چنانچه همان زمان که دوايي در مورد اين فيلم هاي کيميايي نقد نوشت نسبت به «رگبار» بيضايي و «تنگنا» نادري نگاهي آميخته به نقاط قوت و ضعف دارد. پس اينجا بايد اين نکته را در نظر بگيريم که اساساً خاستگاه و طبقه اجتماعي دوايي فصل مشترکي با فيلمسازي در اندازه و مولفه هاي کيميايي داشته چون بايد بپذيريم که هر دو اينها (دوايي و کيميايي) محل شکل گيري و رشدشان در منطقه اي بوده که مناسبات اجتماعي اش يکسان است. شايد تمام اينها دست به دست هم داده تا پرويز دوايي با 3 فيلمي که ذکر کردم نزديکي و انس و الفت بيشتري حس کند، بدون اينکه بخواهد با بيان و نگاه غلوآميز به کيميايي باج دهد. اين در واقع نزديکي 2 دنياست. طوسي در خاتمه اظهار داشت: آثار يک منتقد را بايد بر اساس شرايط اجتماعي، فرهنگي، تاريخي و سبک و شيوه نگارشش در آن دوراني که حضور پررنگ تري دارد موردنظر قرار داد. مسلما در حال حاضر نقد فيلم تعريف متفاوتي با گذشته پيدا کرده، اما منصفانه نيست بر اساس تعريف معاصر آثار مکتوب پرويز دوايي را مورد ارزيابي قرار دهيم. آنهم در شرايطي که پرويز دوايي در وهله اول يک اديب است و حس و بيان شاعرانه اي را در دنياي خودش جستجو مي کند. که گاهي ممکن است عامدانه از اصول و قوانين نقدنويسي عدول کند و اثري را خلق کند که بتوان براي آن يک وجه متفاوتي جدا از مولفه هاي تعريف شده نقد فيلم قائل شد که ارزش هاي مستقل و جداگانه خودش را دارد. نامه‌اي از پرويز دوايي براي مسعود كيميايي ممنون با وفا كه هنوز يادت هست مسعود جان عزيز كيميا، به قول خودت: با وفا... جمشيد خان عزيز ارجمند خبر داد كه باز مهر و يادي نثار ما كردي و از ما ـ به حرف وفا و صفاي ريشه‌دار خودت ـ به لطف ياد كردي، كه مرا حقيقتاً در اين سرماي دوري و دور افتادگي منقلب و گرم مي‌كند. زنده مي‌كند اصلاً، چون كه هويت اصلي ما انگار كه هنوز همان جاهاست. و بالاي سر چند تا آدم محدود و چند جا و چند تا خاطره مربوط به زمانهاي زنده بودن، بال بال مي‌زند، هنوز كه هنوز است، و تو، آقا ياوفاهه، بعد از هزار سال كه ما ديگر كنار كشيده‌ايم (و نه فقط از سينما و نوشتن سينمايي، كه از خيلي چيزها)، هنوز يادت هست، هنوز در خيلي از مناسبت‌ها از ما ياد مي‌كني، و به ياد ما مي‌آوري كه لااقل براي چند نفر معدودي، روي لطف و خوبي‌هاي خودشان، هنوز زنده‌ايم. زنده باشي... ما كه كاري براي تو نكرديم عزيزم، تو بودي كه با فيلم‌هايت به ما اميد و انگيزه علاقه به سرزمين‌مان را دادي، سينمايي كه ازش گسسته بوديم و تو به اين سينما، براي بنده و خيلي‌ها، آبرو بخشيدي، جوري كه آدم نبود كه آن را بدون شرمندگي دوست بدارد و تحسين كند... مشقت‌هايش را تو كشيدي ما فقط آدم‌هايي بوديم كنار مسير دوي ماراتن ايستاده كه در لحظه‌هايي براي دونده كف مي‌زنند. خود دويدن پررنج را شما انجام دادي، و من خيلي خوشحالم كه هنوز سرپا هستي، هنوز مي‌دوي، و هنوز كارت و تكاپويت اثر دارد و اثر مي‌گذارد و دلگرم مي‌كند آدم‌ها را... جاي شماها دو ـ سه چند نفر در هستي ما خالي‌ست، ليكن چه چاره با بخت گمراه... باز هم ممنون از محبتت. 28 دي 1385 سه فيلم کيميايي به روايت دوايي «قيصر»، حماسه شکست «قيصر» حماسه شکست، مرثيه مرگ است. ماجرا با مرگ آغاز و با مرگ پايان مي پذيرد. (مرگ آخر را به دلايل وضح در فيلم لوث کرده اند.) قصه اما فقط قصه مرگ جان ها، فناي آدم ها نيست، قصه مرگ دوراني است که ارزش هايش آخرين رشته اي بود که جامعه ما را به زندگي خاص و ناب ايراني مي پيوست و اينک در فاصله اي به اندازه يک نيمه نسل، از گذشته اي آن قدر نزديک که نمي توان به خاکش سپرد، اين دوران، بايد و يادگارها و سنت و آبرويش به جبر فراموش شده و آن بند ناف، آن رشته زندگي بخش گسسته است... با قلبي که هنوز از خاطر «قيصر» گرم است، با اشکي که به خاطر اين حماسه شکست بر چشم مان آمد دست مسعود کيميايي را مي فشاريم و صورتش را مي بوسيم که ديديد و مي ديديم که چه مردانه با مشکلات و غدرها در افتاد تا «قيصر» را به وجود آورد. «قيصر» شايد سينماي کاملي چنان که در حد فرهنگ هاي جهاني است، نباشد؛ ولي «خورند» جامعه ما جز اين نيست. آنجا آقاي «گودار» با آنتونيوني و کامو و برتون و سارتر و هيچکاک و آراگون ديدار و گفت و گو دارد و اينجا بگوئيد که کيميائي به کدام يک از معاصران چشم بدوزد؟ کيميايي مدرسه سينمايي نديده است ولي خوب، ما کار مدرسه سينمايي ديده ها را ديده ايم. و شايد يک مقدار اصالت و سعادت کار کيميايي و ايراني بودن غير قابل انکار فضاي فيلم او به خاطر همين باشد که «ديد» و برداشت او از اين محيط به رنگ فرهنگ غرب آلوده نشده است...نمي دانيم سينماي ايران با «قيصر» شروع شده است يا نه، آغاز در هنر کمتر اتفاق افتاده که يک نقطه بوده باشد، اما «قيصر» به هر حال اميدي است که به قلب ما وبه قلب همه آنها که اين سرزمين و مردمان و سنت هايش را دوست دارند، دميده است. قدمي بلند در راهي است که مي تواند به رستگاري سينماي ما منتهي شود. «رضا موتوري»، عقيده گمنام در لحظه‌اي كه مي‌گوييم «رضا موتوري» يكي از بهترين، «پر» ترين و غني‌ترين فيلم‌هايي است كه در اين مرحله امكان داشت از سينماي ايران بروز كند، هنوز نظر عمومي و خصوصي نسبت به اين فيلم كاملاً روشن نشده است، مع ذالك از روي شواهدي كه مهم‌ترين آنها، خود فيلم و پختگي و پيچيدگي بيشتر نسبت به «قيصر» فيلم قبلي كيميايي است، مي‌توان حدس زد كه اين نظر و عكس‌العمل چه خواهد بود. از لحاظ عمومي رضا موتوري شخصيتي به «پررنگي» و پرشوري و تحرك قيصر نيست. كما اينكه انگيزه حركت او در درام، لااقل از لحاظ ظاهري قوت و قدرت انگيزه قيصر (انتقام) را ندارد و لاجرم آن چنان شخصيت جذاب و گرمي نيست: «گرچه رضا موتوري تعميم شخصيت قيصر است با كمي تغيير زماني و مكاني». ... زندگي رضا موتوري دز شبي آغاز و به شبي خاتمه مي‌پذيرد. روز در ميانه اين شب، زمان بيداري دردناك اوست. تراژدي نهايي رضا موتوري بزرگترين تجلي دلاوري او، درام عظيم زندگي‌اش باز در يك سالن بي‌تماشاچي برگزار مي‌شود. سالن سينماي تابستاني زمينه فوق‌العاده مناسب و گويايي براي مبارزه مرگبار رضا موتوري و دار و دسته ممد الكي است. هر چند ضربه خوردن رضا موتوري تصادفي انجام مي‌شود، ولي باز در اصل قضيه تغييري نمي‌دهد؛ چون زندگي رضا موتوري ديگر تمام شده است. اگر هم اينجا نمي‌مرد، سه ماه، شش ماه يا يك سال بعد، يك دلال دم سينما، يك گردو فروش معتاد راه شميران يا يك ماشين بپاي مفلوك بود... . اين است كه مرگ او با همه گرافيك كم‌نظيرش، بي‌رحمانه با فلاكت آميخته مي‌شود. آخرين پيام رضا موتوري استدعاي التماس آميزي است از عباس قراضه كه نيامدن او را حمل بر نامردي نكند اين شواليه موتور سوار، اين بلاي جان جاسوسان، حتي يك جفت پوتين نو و سالم نتوانسته براي خود دست و پا كند! «داش آكل»، رستم از شاهنامه رفت شاهنامه‌اي كه خان دايي در «قيصر» مي‌بست، دفتر دلاوري‌هاي داش آكل است. رستمي كه از شاهنامه رخت بربسته و رفته است، رستمي كه غبار فلاكت به پيشاني‌اش نشسته و مردانگي‌هايش فقط نزد ضعيف‌ترين موجودات جامعه «زن‌ها، بچه‌ها و پيرمردها» مصرف و محلي از اعتبار و ارزش دارد. ريشه اصلي تنهايي گزيني داش آكل شايد همين بي‌مصرف و مراجع ماندن او باشد. در اين روزگار ديگر جايي براي خدمت و دلاوري‌هاي او نيست. در فضايي كه سياهي و ويراني به آن نازل شده است، در فضايي كه از همان آغاز نوحه و رنگ عزا به آن حكمفرماست، آدم‌ها در انفعالي‌ترين شكل زندگي، ساكت و ساكن و تن به قضا سپرده، منتظرند. منتظرند تا مبارزه كاكا رستم و آكل تكليف آنها به ماندن يا رفتن را معين كند... داش آكل در چنين فضايي مي‌داند كه نمي‌تواند تهمتني در قواره و قالب ديرين باشد، او در عين اعتلاي نفس و بزرگواري، ناگزير است كه تنهايي را به خويش تحميل كند تا نه جزو «كاكا»هاي اين روزگار باشد كه بزرگي خود را در حقارت ديگران مي‌جويند و نه جزو تماشاگران بساط نمايش حقير خباثت اين مرد... در داش آكل علي‌رغم صلابت ظاهري‌اش رفتي درخور اين «ديوانگي» هست. تنهايي او يك تنهايي «بر خويشتن به ضرورت تحميل كرده» است، ضرورت نامطبوع اين تنهايي را وقتي در مي‌يابيم كه مي‌بينيم او نياز به درد دل دارد، منتها چون نمي‌خواهد خود را پيش خلق اين زمانه (خلق چنين زمانهاي) باز كند، با طوطي يا با تصوير خويش مي‌گويد. هيچ كجا اين مرد از فكر و احساس خويش به هيچ كس، حتي زني كه بدبخت عشق اوست، كلمه‌اي نمي‌گويد...
