باورهای هشدارآمیز نوجوانان درباره مصرف سیگار

نتایج یک پژوهش حاکی از باورهای نادرست نوجوانان درباره مصرف سیگار است.

به گزارش سرویس پژوهشی ایسنا، مصرف دخانیات طی سه دهه گذشته در کشور‌های صنعتی به دلیل افزایش آگاهی از خطرات مصرف و کاربرد سیاست‌های کنترلی موثر، کاهش چشمگیری داشته اما در کشور‌های در حال توسعه در همان دوره‌ی زمانی افزایش مصرف ملاحظه می‌شود.

در حال حاضر 84 درصد از سیگاری‌های جهان در کشور‌های در حال توسعه زندگی می‌کنند و کاهش مصرف سیگار یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های پیشگیری از بیماری‌های مزمن در کشور‌های در حال توسعه است.

90 درصد سیگاری‌ها قبل از 21 سالگی سیگار به دست می‌شوند

تحقیقات به عمل آمده نشان می‌دهد زمان شروع مصرف سیگار، به رغم شیوع متفاوت آن در نقاط مختلف جهان تا حدودی مشابه بوده و نوجوانی دوران شروع مصرف و تجربه‌ی سیگار در همه نقاط دنیاست و بسیاری از افراد سیگاری عادت سیگار کشیدن خود را در دوره نوجوانی شروع کرده‌اند به‌طوری که بیش از 90 درصد سیگاری‌ها مصرف خود را پیش‌ از 21 سالگی آغاز کرده‌اند.

مصرف سیگار در نوجوانان نگرانی‌های زیادی را به وجود آورده و شیوع روز‌افزون آن در بین نوجوانان به عنوان یکی از مهم‌ترین مشکلات موجود در جهان مورد توجه قرار گرفته است، لذا این گروه باید دراولویت برنامه‌های آموزش پیشگیری از مصرف قرار گیرند.

متخصصان آموزش سلامت برای طراحی برنامه‌های پیشگیری موثر و ارتقای سلامت از نظریه‌ها و الگو‌های مناسب در این زمینه استفاده می‌کنند؛ به عبارت دیگر در هر مطالعه‌ای، محققان به نحوی به دنبال ارتقای آگاهی و تغییر نگرش و رفتار مخاطبان هستند، لذا بررسی نظریات و الگوهای تغییر رفتار و انتخاب یک روش نظامند و تایید شده ضروری به نظر می‌رسد.

از بین نظریه‌ها و الگوهای تغییر رفتار، نظریه‌ی رفتار برنامه‌ریزی شده با داشتن سازه‌های نگرش، هنجارهای انتزاعی و کنترل رفتاری درک‌ شده به عنوان مفید‌ترین نظریه، برای درک بهتر از پیشگویی ‌کننده‌های مصرف سیگار شناخته شده است.

این نظریه مفهوم هنجارهای انتزاعی که فرض می‌کند انجام رفتار وابسته به شبکه اجتماعی و شبکه انتظارات فرد است را در بر دارد.

شیوع 10.5 درصدی مصرف سیگار در نوجوانان کشور

براساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، شیوع مصرف سیگار در نوجوانان پسر 19 15 ساله ایرانی 10.5 درصد و شیوع مصرف سایر محصولات ذخانی 32.9 درصد است.

با توجه به اهمیت موضوع پیشگیری از مصرف دخانیات در بین نوجوانان ایرانی، یک پژوهش توسط شمس‌الدین نیکنامی و همکاران با اجرای برنامه‌ی آموزشی نظریه محور بر روی 280 دانش‌آموز پسر اول تا سوم دبیرستانی انجام شده است.

میانگین سنی نوجوانان شرکت‌کننده در گروه آزمون این پژوهش 16 سال و در گروه کنترل 15 سال بوده است.12 درصد از نوجوانان گروه آزمون مصرف‌کننده‌ی فعلی سیگار بوده و 18 درصد تجربه مصرف سیگار در سه ماه قبل داشتند. این میزان در گروه کنترل به ترتیب 13 و 18.5 درصد بود. بررسی وضعیت شغلی والدین نوجوانان در این تحقیق حاکیست: 40.5 درصد از پدران واحد‌های پژوهش، کارگر و 31 درصد دارای شغل آزاد بودند. 24 درصد از گروه آزمون و 27 درصد از گروه کنترل دارای عضو خانواده سیگاری بودند. 34 درصد از گروه آزمون و 32 درصد از گروه کنترل تجربه مصرف سیگار در زندگی داشته و سیگار آزموده بوده‌اند، همچنین 46 درصد از گروه آزمون و 44 درصد از گروه کنترل، تجربه‌ی مصرف قلیان در طول زندگی داشتند.

از لحاظ داشتن دوست سیگاری 44 درصد از گروه آزمون در این تحقیق و 41 درصد از گروه کنترل دارای دوست سیگاری بودند.

بررسی نتایج همگن بودن قبل از انجام مداخله آموزشی در دو گروه آزمون و کنترل تحقیق نشان داد که نوجوانان در هر دو گروه از نظر وضعیت تحصیلی، داشتن اتاق مستقل، فعالیت بدنی، داشتن خانواده یا دوست سیگاری تفاوت معنی داری با یکدیگر نداشتند.

این پژوهش تفاوت معنی‌دار را قبل از مداخله‌ی آموزشی بین میانگین نمره آگاهی، نگرش، هنجارهای انتزاعی، کنترل رفتاری درک‌شده، قصد سیگار‌کشیدن و در دو گروه آزمون و کنترل نشان نداد اما بعد از مداخله آموزشی تفاوت معنی‌داری در میانگین نمره آگاهی و اجزاء نظریه رفتار برنامه‌ریزی شده گروه آزمون و کنترل مشاهده شد.

نتایج این مطالعه نشان داد که اجرای برنامه آموزشی بر اساس نظریه رفتار برنامه‌ریزی شده با ارتقای سطح آگاهی، بهبود نگرش، کنترل رفتاری درک شده و تغییر قصد رفتاری در پیشگیری از مصرف دخانیات در دانش‌آموزان موثر است؛ به‌طوری که در گروه آزمون مصرف سیگار از 21 درصد به 9 درصد و مصرف قلیان از 29 درصد به 12 درصد کاهش یافته و این تغییر از لحاظ آماری معنی‌دار بوده است.

این تحقیق با اشاره به اینکه کمتر پژوهشی در مقوله‌ی نوجوانان و آلودگی به سیگار و موادمخدر وجود دارد که از نقش موثر و چشمگیر دوستان و یادگیری عادات آنان از یکدیگر سخن به میان نیاورده باشد، تاکید می‌کند: با توجه به نتایج این مطالعه و مطالعات مشابه می‌توان گفت که سیگار‌کشیدن یکی از رایج‌ترین عادت‌های گروهی است و نوجوان برای آنکه به گروه تعلق گیرد ناچار می‌شود به عادت‌های گروهی تن دهد، لذا به نظر می‌رسد در طراحی آموزشی برای نوجوانان، آموزش مهارت‌های اجتماعی و زندگی شامل مهارت مقاومت در برابر فشار گروه (رفتار قاطع یا مهارت نه گفتن)، تقویت حس مسوولیت‌پذیری و اعتماد به نفس در نوجوانان سبب می‌شود تا نوجوان به دلیل رودربایستی یا ترس از تحقیر شدن دست به اعمال ناخواسته‌ای همچون مصرف دخانیات نزند و با اعتماد به نفسی که در دورن خود احساس می‌کند محوری برای گروه همسن خود باشد نه تابعی بدون قید و شرط که تحت تاثیر همسالان خود قرار گیرد.

در این پژوهش قبل از مداخله‌ی آموزشی تفاوت معنی‌دار در نمره آگاهی گروه آزمون و کنترل ملاحظه نشد اما بعد از مداخله‌ی آگاهی گروه آزمون افزایش معنی‌دار یافت.

باورهای نادرست نوجوانان درباره مصرف سیگار

یافته‌های پژوهش نشان داد: باورهای نادرستی در مورد مصرف سیگار در نوجوانان مورد بررسی شایع است. برای مثال 34 درصد از نوجوانان اعتقاد داشتند که مصرف سیگار برای فراموش‌کردن موقت مشکلات زندگی مفید است. همچنین 13 درصد از نوجوانان با عبارت اکثر افرادی که معتاد می‌شوند از سیگار شروع می‌کنند مخالف بوده و 13 درصد بی‌نظر بودند. 22 درصد از نوجوانان براین باور بودند که مصرف سیگار به صورت تفننی و به قصد تفریح اشکالی ندارد. 21 درصد بر این باور بودند که مصرف سیگار باعث افزایش اعتماد به نفس می‌شود و 20 درصد از نوجوانان نیز با عبارت تجربه مصرف سیگار در زندگی چندان هم بد نیست موافق بودند.

این درحالیست که مطالعات مختلف اثبات کرده‌اند یکی از مهم‌ترین روش‌های پیشگیرانه در برابر خطرات و مضرات مصرف مواد دخانی، اصلاح نگرش افراد از نگرش مثبت به نگرش منفی نسبت به این مواد است.

در این مطالعه برای تقویت کنترل رفتاری درک‌شده از راهنمای آموزشی آموزش مهارت‌های زندگی هم‌چون کنترل خشم، افزایش اعتماد به نفس، مهارت نه گفتن و غیره استفاده شد، به‌طوری که قبل از آموزش، 22 درصد از نوجوانان گروه آزمون اعلام کردند در صورت دسترسی به مواد دخانی به احتمال زیاد آن را مصرف خواهندکرد و 21.5 درصد گزینه‌ شاید را انتخاب کردند که این میزان بعد از آموزش به ترتیب به 11 و 12 درصد کاهش یافت.

همچنین در پاسخ به سوال توانایی پرهیز از مصرف دخانیات هنگام مشکلات روحی (نظیر درگیری با اعضای خانواده و خروج از خانه)، 19 درصد گزینه به احتمال کم را برگزیده بودند که بعد از آموزش این میزان به 10 درصد کاهش یافت.

در این پژوهش برنامه آموزشی طراحی شده موجب افزایش میانگین قصد رفتاری در گروه آزمون شد. به‌طوری که قبل از آموزش 19.3 درصد از نوجوانان گروه آزمون قصد مصرف دخانیات در سه ماه آینده داشتند که این میزان بعد از مداخله آموزشی به 9.7 درصد کاهش یافت.

پژوهش حاضر، این نکته را هم یادآور می‌شود که در نظریه رفتار برنامه‌ریزی شده، قصد، مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده رفتار و شامل تفکر برای انجام رفتار و عامل تعیین‌کننده بلافصل یک رفتار مشخص است.

برای کاهش مصرف سیگار و پیامد‌های آن، برنامه‌های پیشگیری باید بر جلوگیری از شروع مصرف سیگار متمرکز باشند و چون شروع مصرف به‌طور معنی‌داری با سنین نوجوانی ارتباط دارد، لذا این گروه باید دراولویت برنامه‌های آموزشی قرار گیرند و با توجه به یافته‌های این مطالعه که از طراحی و اجرای برنامه‌های پیشگیری از مصرف دخانیات در نوجوانان براساس نظریه‌ی رفتار برنامه‌ریز شده حمایت می‌کند، لذا اجرای برنامه‌های مشابه در مناطق دیگر توصیه می‌شود.