چرخ دنده های ساده این چرخ دندهها ساده ترین چرخ دنده هایی هستند که دیده اید. آنها دندانه های مستقیم دارند و محور دو چرخ نیز موازی با یکدیگر قرار گرفته اند. گاهی تعداد زیادی از آنها را در کنار هم قرار میدهند تا سرعت را کاهش و قدرت را افزایش دهند. در تعداد زیادی از وسایل از این چرخ دندهها استفاده میشود. مثلاً ساعت های کوکی، ساعت های اتوماتیک، ماشین لباسشویی، پنکه و ... . اما در اتومبیل به کار نمی آیند، چون سر و صدای زیادی دارند. هر بار که دندانه یک چرخ به دندانه چرخ روبرو میرسد، صدای کوچکی در اثر برخورد ایجاد میشود. میتوانید مجسم کنید وقتی تعداد زیادی از این چرخ دندهها با هم کار کنند، چه سر و صدایی راه میاندازند؟ تازه این برخوردها در دراز مدت، باعث شکستن دندانهها میشود. برای کاهش سر و صدا و افزایش عمر چرخ دندهها در بیشتر اتومبیلها از چرخ دنده های مارپیچ استفاده میکنند. چرخ دنده های مارپیچ دندانه این چرخ دندهها اریب است. وقتی یکی از آنها میچرخد، ابتدا نوک دندانهها با هم تماس پیدا میکنند سپس به تدریج دو دندانه کاملاً در هم جفت میشوند. این درگیری تدریجی همان چیزی است که هم سر و صدا را کم میکند و هم باعث میشود که این چرخ دندهها نرم تر کار کنند. شکل 2 در ماشین تعداد زیادی چرخ دنده مارپیچ وجود دارد. به خاطر مایل بودن دندانه ها، هنگام درگیری نیروی زیادی به آنها وارد میشود. به همین علت در وسایلی که از چرخ دنده های مارپیچی استفاده میکنند بلبرینگ هایی تعبیه شده است تا این فشار را تحمل کند. اگر زاویه دندانهها را به دقت تنظیم کنیم، میتوان دو چرخ دنده را به دو محور عمود بر هم وصل کرد تا جهت چرخش 90 درجه تغییر کند. چرخ دنده های مخروطی این چرخ دندهها بهترین وسیله تغییر جهت هستند. معمولاً از آنها برای تغییر جهت 90 درجه استفاده میشود، ولی میتوان طراحی را طوری انجام داد که در زاویه های دیگر نیز کار کنند. شکل 3 دندانه های آنها ممکن است مستقیم یا پیچ دار باشد. اما اگر دندانهها صاف باشد همان مشکل چرخ دنده های ساده را دارند. در دندانه های پیچ دار این مشکل برطرف شده است، ولی در هر دوی آنها باید محور چرخ دندهها در یک صفحه قرار داشته باشد. شکل 4 گاهی میخواهیم محور چرخها در یک صفحه نباشند. در چنین شرایطی از چرخ دنده هایی مانند شکل روبرو استفاده میکنیم. شکل 5 در دیفرانسیل بسیاری از اتومبیلها از این چرخ دندهها استفاده میشود. این طراحی امکن آن را ایجاد میکند که محور چرخ دنده بیرونی پایین تر از محور چرخ دنده حلقوی قرار داده شود. شکل روبرو محور بیرونی ورودی را نشان میدهد که در تماس با چرخ حلقوی قرار گرفته است. از آنجایی که محور محرک (Drive Shaft) ماشین به چرخ بیرونی متصل میشود، پایین آمدن چرخ بیرونی امکان پایین آوردن محور محرک را هم ایجاد میکند، پس میتوان محور را پایینتر آورد و در عوض فضای بیشتری را به سرنشینان اتومبیل اختصاص داد. چرخ دنده های حلزونی این چرخ دندهها زمانی مورد استفاده قرار میگیرند که بخواهیم تغییر زیادی در سرعت و یا قدرت ایجاد کنیم. معمولاً نسبت شعاع دو چرخ دنده 20:1 است و گاهی حتی به 300:1 و بیشتر نیز میرسد. شکل 6 این چرخ دندهها یک خاصیت جالب هم دارند که در هیچ چرخ دنده دیگری پیدا نمی شود. چرخ بالایی (حلزون) میتواند به راحتی چرخ دیگر (چرخ دنده حلزونی) را حرکت دهد، ولی چرخ پایینی نمی تواند حلزون رابچرخاند. زاویه دنده های روی حلزون آنقدر کوچک است که وقتی چرخ پایینی بخواهد آن را بچرخاند، اصطکاک به حدی زیاد میشود که از حرکت حلزون جلوگیری میکند. این ویژگی به ما امکان استفاده از این چرخ دندهها را در جاهایی که به یک قفل خودکار نیاز داریم میدهد. فرض کنید از این چرخ دنده در یک بالابر استفاده کرده ایم؛ وقتی موتور بالابر از کار بیفتد، چرخ دندهها قفل میشوند و نمی گذارند بار پایین بیاید. معمولاً در دیفرانسیل کامیونها و خودروهای سنگین از این چرخ دندهها استفاده میشود. چرخ دنده شانه ای این چرخ دندهها برای تبدیل حرکت دورانی به حرکت خطی استفاده میشوند. یک مثال خوب برای این چرخ دندهها فرمان اتومبیل است. فرمان، چرخ دنده ای را میچرخاند که با چرخ شانه ای در تماس است. وقتی شما فرمان را میچرخانید، با توجه به جهت چرخش فرمان، شانه به سمت چپ و یا راست حرکت میکند و باعث حرکت چرخها میشود. در برخی از ترازوها نیز برای چرخاندن عقربه از سیستم مشابهی استفاده میشود.
پاسخ : انواع چرخ دنده دستگاه دنده خورشیدی: تعریف اولیه: یکی از جالب ترین چرخ دنده هایی که اختراع شده است، چرخ دنده خورشیدی است. فرض کنید میخواهید دو چرخ دنده داشته باشید که سرعت یکی n برابر دیگری باشد، اما جهت چرخش آنها با هم یکی باشد. برای این کار از چرخ دنده خورشیدی استفاده می شود. مجموعه چرخدنده سیاره ای یک مجموعه خورشیدی و یا سیاره ای مطابق شکل شامل یک دنده خورشیدی یا دنده مرکزی (زرد) که با دنده های هرز گرد سیاره ای یا پنیونها که روی محور نگهدارنده ان به طور یکپارچه روی قفسه یا حامل سیاره ای(سبز) قرار گرفته و قفسه هم در داخل دنده داخلی یا رینگی(ابی) احاطه شده است. محور چرخ دنده خورشيدي ثابت و محور چرخ دنده هاي سياره اي متحرک است . مجموعه چرخ دنده هاي اپي سيكليك (سياره اي)اغلب زماني مفيد هستند كه نسبت سرعت به گشتاور زيادي در يك مجموعه فشرده از چرخ دنده ها مورد نياز باشد. تنش های محرک روی دندانه های زیادی وارد میشود و بنابراین بار متعادل میگردد درنتیجه این طرح دوام زیادتری پیدا میکند . دنده های خورشیدی نسبت به دنده های استاندارد میتوانند مقاومتر باشند وگشتاورهای زیاد را انتقال دهند. عضوهای مجموعه خورشیدی (رینگی ،خورشیدی ،قفسه )در گیربکسهای اتوماتیک به وسیله ی کلاچ ها و باندهایی ثابت و یا محرک میشوند. در حالت کلی میتوان پنج حالت مختلف را در مجموعه مورد بررسی قرار داد.البته باید دانست که مجموعه نمیتواند پنج حالت را در گیربکس داشته باشد.در گیربکس ها برای ایجاد نسبت دنده ی مناسب از دو و یا سه مجموعه استفاده میکنند. برای بررسی حالت ها باید به چند نکته توجه کرد تعداد دنده های خورشیدی < تعداد دنده های رینگی < تعداد دنده های قفسه منظور از محرک ،عضوی است که گشتاور ورودی به ان وارد میشود و نیرو را به عضو متحرک منتقل میکند. نسبت دنده برابر است با تعداد دنده های متحرک تقسیم بر تعداد دنده های محرک حالت های مختلف موجود در دستگاه : 1)قانون خلاص : هیچ عضوی درگیر نمی باشد. 2)قانون مستقیم که کافی است دو عضو با هم یکپارچه شوند. 3) دنده عقب : در این حالت قفسه ثابت می شود و دو حالت خواهیم داشت که حالت مطلوب ان این است که خورشیدی محرک باشد و رینگی متحرک باشد. چون در این حالت افزایش گشتاور خواهیم داشت .حالت دوم افزایش نسبت دنده خواهیم داشت که برای دنده عقب مناسب نیست. 4) قانون دنده سنگین : که دو حالت دارد (قفسه متحرک – رینگی محرک – خورشیدی ثابت) ( قفسه متحرک– رینگی ثابت – خورشیدی محرک )بیشترین افزایش گشتاور 5)قانون اور درایو: (قفسه محرک – رینگی ثابت – خورشیدی متحرک )بیشترین افزایش نسبت دنده (قفسه محرک – رینگی متحرک – خورشیدی ثابت) بررسی انتقال قدرت در مجموعه خورشیدی برای بررسی حالت ها باید ادراک خوبی داشت تا جهت دور اجزا را مجسم کرد. اگر ماکت این مجموعه را داشته باشید درک آن آسان تر خواهد بود . برای هر دنده باید جهت دور خورشندی ،رینگی ، قفسه و پنیون ها را باید درنظر گرفت. جهت چرخش رینگی و پنیون همواره موافق یکدیگرند به علت دنده داخلی بودن رینگی و جهت چرخش خورشیدی و پنیون مخالف یکدیگرند همانند دو چرخ دنده ی خارجی بررسی یکی از حالت ها (قانون دنده سنگین )خورشیدی محرک - قفسه متحرک - رینگی ثابت همانطور که مشاهده میکنید قدرت (دور) از خورشیدی که موافق عقربه های ساعت میچرخد به قفسه منتقل میشود ،چون رینگی ثابت است در نتیجه پنیون ها مخالف میچرخند. جهت چرخش قفسه (خروجی ) در جهت موافق خواهد بود چون راه گریزی ندارد. در جدول زیر حا لت های کلی انتقال نیرو در مجموعه ی چرخدنده به نمایش در آمده است : [TABLE="class: cms_table, align: right"] [TR] [TD]حالات مختلف[/TD] [TD]دنده رینگی[/TD] [TD]قفسه[/TD] [TD]خورشیدی[/TD] [/TR] [TR] [TD]1[/TD] [TD]خروجی[/TD] [TD]ورودی[/TD] [TD]قفل[/TD] [/TR] [TR] [TD]2[/TD] [TD]ورودی[/TD] [TD]خروجی[/TD] [TD]قفل[/TD] [/TR] [TR] [TD]3[/TD] [TD]خروجی[/TD] [TD]قفل[/TD] [TD]ورودی[/TD] [/TR] [TR] [TD]4[/TD] [TD]ورودی[/TD] [TD]قفل[/TD] [TD]خروجی[/TD] [/TR] [TR] [TD]5[/TD] [TD]قفل[/TD] [TD]خروجی[/TD] [TD]ورودی[/TD] [/TR] [TR] [TD]6[/TD] [TD]قفل[/TD] [TD]ورودی[/TD] [TD]خروجی[/TD] [/TR] [TR] [TD]7[/TD] [TD="colspan: 3"]دو جزء قفل است=>حالت 1:1[/TD] [/TR] [TR] [TD]8[/TD] [TD="colspan: 3"]هیچ جزئی قفل نیست=>حالت خلاص[/TD] [/TR] [/TABLE] کاربرد چرخدنده سیاره ای: یک مورد کاربرد چرخدنده سیاره ای در سيستم تعويض دنده طراحي شده براي گيربكسهاي اتوماتيك موسوم به سيستم تعويض دنده آنتونو ميباشد. در گيربكسهاي اتوماتيك مرسوم، تعويض دنده از يك دنده به دنده ديگر به صورت پلهاي اتفاق ميافتد و اين باعث تغيير لحظهاي سرعت ميگردد. در سيستم آنتونو، در حالت گذر از يك دنده به دنده ديگر، سيستم كلاچ وظيفه انتقال قدرت را بعهده ميگيرد، لذا هيچ وقت انتقال نيرو از موتور به چرخ منقطع نميشود. همين امر موجب ميشود كه احساس رانندگي بهتري بوجود آيد. سيستم تعويض دنده خودكار آنتونو (AAD) از يك ايده كاملاً واضح و ساده استفاده ميكند. تغيير دندهها بوسيله دو نيرويي كه بطور طبيعي در حين انتقال قدرت بوجود ميآيند صورت ميگيرد. دو نيرويي كه جايگزين المانهاي مصرف كننده انرژي در گيربكسهاي اتوماتيك موجود ميشوند. يكي از اين دو نيرو، نيروي محوري ايجاد شده در اثر درگيري چرخدندههاي مارپيچ است كه تمايل دارد چرخ دندههاي درگير را در امتداد شفتهايشان از يكديگر دور كند. ديگري نيروي گريز از مركز ايجاد شده بوسيله اجسام دوار ميباشد. اگر تعادل بين اين دو نيرو يعني نيروي گريز از مركز و نيروي محوري در يك نمونه كلاچ بررسي شود، عملكرد اين سيستم بهتر درك ميشود. كاملاً باز ميشود. بدين ترتيب نسبت تبديل كاهنده (دنده يك) بطور يكنواخت ايجاد ميگردد.در حين شتاب، گشتاور از طريق شفت ورودي اعمال ميشود. نيروي محوري ايجاد شده از درگيري چرخ دندههاي مارپيچ، چرخدنده حلقهاي را به سمت باز شدن كلاچ رانده و آن را در وضعيت باز نگه ميدارد و در نتيجه انتقال قدرت از طريق مجموعه چرخ دنده سيارهاي اتفاق افتاده و يك نسبت تبديل كاهنده دور كه اولين نسبت تبديل است شكل ميگيرد. در اين حالت چرخ دنده خورشيدي مجموعه سيارهاي با كمك يك سيسم جانبي قفل است. در وضعيت انتقالي (حالت گذر از دنده يك به دو) نيروي محوري با نيروي گريز از مركز برابر ميشود و كلاچ شروع به لغزش ميكند به محض اينكه اين لغزش افزايش مييابد نيروي محوري كاهش خواهد يافت. بخشي از توان از طريق كلاچ انتقال مييابد كه باعث ميشود نيروي محوري بطور تصاعدي حذف شده و كلاچ بطور كامل بسته شود. در اين حين، نسبت تبديل بصورت پيوسته تا لحظه يكي شدن دور شفت ورودي و خروجي كه نسبت تبديل دوم است، كاهش مييابد. در حين حركت در دنده دو كه هيچ نسبت تبديلي از طريق چرخدندهها صورت نميگيرد، نيروي گريز از مركز از نيروي محوري كه در اين حالت مقدار آن صفر است بزرگتر بوده و كلاچ را همواره بسته نگه ميدارد. در اين حال به منظور كاهش استهلاك چرخدندههاي مجموعه سيارهاي ميتوان قفل چرخدنده خورشيدي مجموعه را برداشت. در فرايند دنده معكوس، در اثر افزايش بار روي شفت خروجي يا كاهش گشتاور روي شفت ورودي دور پايين ميآيد. با پايين آمدن دور، نيروي گريز از مركز كاهش يافته و ديگر براي بسته نگه داشتن كلاچ كافي نبوده و بنابراين لغزش كلاچ شروع خواهد شد. به محض شروغ لغزش مجموعه، چرخدنده خورشيدي مجدداً فعال شده و در اثر نيروي محوري درگيري چرخدندههاي مارپيچ، كلاچ كاملاً باز ميشود. بدين ترتيب نسبت تبديل كاهنده (دنده يك) بطور يكنواخت ايجاد ميگردد.