شب اول قبر از همان زمان مرگ که فرد از عالم دنیا مفارقت می کند و روح از بدن جدا می شود شخص وارد برزخ می شود . شب اول قبر اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ وَ مِنْ ضِیقِ الْقَبْرِ وَ مِنْ ضَغْطَةِ الْقَبْر. (مكارم الأخلاق،قسمتی از دعای هر صبح وشام از امام صادق ص 279) خداوندا از عذاب قبر و تنگى و فشار قبر بتو پناه میبرم . به محض ورود میت به قبر ، شب اول قبر آغاز می شود .که ممکن است تحمل همان سختی های اولیه ، جهت آشنایی با جهان آخرت ، پذیرفتن حقایق هولناکی چون حساب و کتاب ،نکیر و منکر ،برزخ و قیامت و... باشد.لذا سخت ترین شبی است که میت تجربه می کند و گریزی از آن نیست اما چون به شدت متاثر از اعمال و نیات افراد است ،می توان کیفیت آن را به دست خود تغییر داد و از وحشت و فشار آن کاست و بزرگانی چون ائمه معصومین را به فریادرسی طلبید. لذا هر چند شب اول قبر حتی برای مومن هم سخت است اما با وجود فرشته های الهی و اعمال نیک خود مومن و حضرات معصومین ، می تواند برای مومن بسیار آسانتر و بلکه غیر قابل مقایسه با شب اول قبر کافر و فاسق باشد.
پاسخ : شب اول قبر فشار قبر برای همه بطور عموم نیست بلکه بستگی به راهی هست که در زمان حیات می پیمایید اگر در طول زندگی در راه خدا قدم برداشتید و از اعتقاد و ایمانتون (اسلام )محافظت کردید و از دین خارج نشدید و در حد توان شخصی خودتون مسائل دین رو انجام بدید به خدا توکل داشته باشید که خدا شکنجه گر نیست و صفت رحمانیتش بیش از غضب و خشمش هست.
پاسخ : شب اول قبر بنابرآنچه كه در روايات متعدد از معصومين در اين باب وارد شده در خانة قبر سوالاتي كه از انسان پرسيده مي شود عبارت اند از : پیامبرت کیست؟ امامت کیست؟ کتابت چه نام دارد؟ دین ات چیست؟ عمرت را در چه راهی گذراندی؟ اموالت را از چه راهی بدست آوردی و در چه راهی صرف کردی؟ قبله ات کدامست؟ از نماز سؤال می کنند از زکات سؤال می کنند از روزه می پرسند از حج سؤال می کنند از دوستان انسان سؤال می کنند امیدوارم که همگی بتوانیم به این سؤالات پاسخ دهیم خدایا ما را عاقبت به خیر کن
پاسخ : شب اول قبر قبرمومن: هنگامیکه مومن را در قبر می گذارند قبر او هفتاد گز وسیع می شود فرش مخملی پهن کرده و عطر خوشبو براو می پاشند قبر مومن را ایمان و قرآن روشن و نورانی می سازد و او را مانند عروس می آرایند تا آنگاه که محبوب وی اورا بیدار نماید. قبر کافر: قبر کافر را آنقدر تنگ می کنند تا آنجا که پهلوها و ستون مهره هایش درهم فرومی رود و ماری به ضخامت گردن شتر بر او مسلط می شود که گوشت او را می خورد و فرشته های کر ولال او را با چکش می زنند و صبح و شام او را آتش می سوزانند
پاسخ : شب اول قبر در روایتی از امام صادق (ع) آمده است : ...وَ اللَّهِ أَتَخَوَّفُ عَلَيْكُمْ فِي الْبَرْزَخِ قُلْتُ وَ مَا الْبَرْزَخُ قَالَ الْقَبْرُ مُنْذُ حِينِ مَوْتِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ... (کافی-جلد2-242) سوگند به خدا براى شما از آنچه در برزخ پيش رو داريد مى ترسم» و سپس در پاسخ راوى كه درباره برزخ پرسيد. فرمود: برزخ همان قبر است از هنگام مرگ تا روز قيامت». .............................. بنابراین اگر از سوال و جواب و ثواب و عقاب قبر یا از موجوداتی سخن گفته شده است این ها را باید در قالب برزخی پیگیری کرد . بعضی ها ممکن است فکر کنند که چون سخن از "عالم قبر "گفته شده پس منظور همین قبر خاکی است و با کندن قبر اگر چیزی پیدا نشد پس روایات باطل هستند اما این استدلال صحیح نیست ... عالم برزخ آنطور که در روایات تشریح شده است بسیار وسیعتر است و توسط دیدگان عادی ما هم قابل رویت نیست ( البته بعضی ها که چشم برزخی داشته باشند می توانند رویت کنند )... ضمنا این هم نباید نادیده گرفته شود که بین وجود جسمانی ما و برزخی ما ارتباط هست و همین الان هم ما وجود برزخی داریم ... انديشه قم عالم قبر ( برزخ )
پاسخ : شب اول قبر این سه ایه نشان می دهد عذاب کافران از هنگام مرگ اغاز می شود: وَ لَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفىَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ الْمَلَئكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبَارَهُمْ وَ ذُوقُواْ عَذَابَ الْحَرِيق انفال/50 و اگر ببينى كافران را هنگامى كه فرشتگان (مرگ)، جانشان را مىگيرند و بر صورت و پشت آنها مىزنند و (مىگويند:) بچشيد عذاب سوزنده را (، به حال آنان تأسف خواهى خورد)! فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَئكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبَارَهُم محمد/27 حال آنها چگونه خواهد بود هنگامى كه فرشتگان (مرگ) بر صورت و پشت آنان ضربه مى زنند و جانشان را مى گيرند؟! وَ لَوْ تَرَى إِذِ الظَّلِمُونَ فىِ غَمَرَاتِ المَْوْتِ وَ الْمَلَئكَةُ بَاسِطُواْ أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُواْ أَنفُسَكُمُ الْيَوْمَ تجُْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنتُمْ تَقُولُونَ عَلىَ اللَّهِ غَيرَْ الحَْقِّ انعام /93 و اگر ببينى هنگامى كه (اين) ظالمان در شدايد مرگ فرو رفته اند، و فرشتگان دستها را گشوده، به آنان مى گويند: «جان خود را خارج سازيد! امروز در برابر دروغهايى كه به خدا بستيد و نسبت به آيات او تكبّر ورزيديد، مجازات خواركننده اى خواهيد ديد»! همینطور این دو آیه نیز نشان می دهد پس از مرگ و قبل از فرا رسیدن قیامت شرایط انسان گنهکار به گونه ای است که دوست دارد به زندگی دنیا برگردد. وَ أَنْفِقُوا مِنْ ما رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْ لا أَخَّرْتَني إِلى أَجَلٍ قَريبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَكُنْ مِنَ الصَّالِحين منافقون/10 از آنچه به شما روزى دادهايم انفاق كنيد، پيش از آنكه مرگ يكى از شما فرا رسد و بگويد: «پروردگارا! چرا (مرگ) مرا مدت كمى به تأخير نينداختى تا (در راه خدا) صدقه دهم و از صالحان باشم؟!» حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُون مومنون/99 هنگامی که مرگ هر یک از ایشان فرا رسد گوید خدایی من مرا باز گردان
پاسخ : شب اول قبر حال میّت لحظاتی پس از مرگ انسان ها به هنگام مرگ و لحظات غم انگیز تشییع جنازه، حالت یکسان و یکنواختی ندارند، بلکه به تناسب ایمان و کفر و نیز شدت و ضعفی که در این زمینه دارند، حالات گوناگونی خواهند داشت. « و المرءُ فی سَکرَةٍ مُلهثَةٍ ، وَ غَمرَةٍ کارثَةٍ، و أنّةٍ مُوجِعَةٍ ، وجَذبَةٍ مُکرِبَةٍ ، و سَوقَةٍ مُتعِبَةٍ . ثم اُدرجَ فی أُکفانِهِ مُبلساً ، و جُذب مُنتقاداً بَسلِساً ، ثُمَّ أُلقِیَ علی الأعواد رجیع وصبٍ ، و نِضوَ سَقَمٍ ، تَحمِلُهُ حفدةُ الوِلدان ، وحشدةُ الاخوان ، الی دار غربته ، و منقطع زورته ، و َمُفرَدِ وحشته ... »۱
پاسخ : شب اول قبر زندگى انسان بعد از مرگ منازل و عالم هائى كه پس از مردن در قرآن و روايات براى انسان ترسيم شده ، سه منزل است :1 ـ برزخ .2 ـ قيامت و حشر . 3 ـ بهشت يا دوزخ . عالم برزخ عالمى است كه ارواح در آن عالم زندگى مى كنند و روح انسان از هنگامى كه از بدن جدا مى شود در آن عالم قرار مى گيرد و آن عالم تا هنگام قيامت وجود دارد و آنگاه كه قيامت مى شود ديگر عالم برزخ وجود نخواهد داشت . اصل عالم برزخ از مسلّمات اسلام است و در ميان مسلمين از مسائل قطعى و بدون خلاف مى باشد .بعضى از آيات قرآن كريم و احاديث معتبرى كه از پيغمبر اكرم و امامان معصوم عليهم السلام در ارتباط با برزخ رسيده است يادآورى مى شود .1 ـ «حَتّى اِذا جاءَ اَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُوْنِ* لَعَلّى اَعْمَلُ صالِحَاً فِيْما تَرَكْتُ كَلاَّ اِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُهاوَ مِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ اِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ» (1)
پاسخ : شب اول قبر هنگامى كه مرگِ يكى از آنها (كفار) فرا مى رسد مى گويد : پروردگارا مرا (بدنيا) بر گردان اميد است كه كار شايسته اى را كه در گذشته ترك كرده ام انجام دهم (به آنها گفته مى شود: بازگشتى نيست اين سخن سخن كسى است كه گوينده اش چنين گوينده اى است (يعنى به سخن او اعتنا نمى شود . كسى كه عقل به او داده ايم و پيامبران و اولياء خود را مأمور ابلاغ حقايق به آن نموده ايم و وسيله هاى تنبّه و توجّه را فراوان در اختيار او گذارده ايم ولى او به همه آنها بى توجّه بوده و به پيروى از هواى نفس خود پرداخته است) و پيش روى آنها برزخ است تا روز حشر و قيامت كه بر انگيخته مى شوند . از آيه شريفه فوق بخوبى استفاده مى شود كه انسان پس از مرگ وارد عالم قيامت نمى شود بلكه بين مرگ و قيامت فاصله اى بنام برزخ مى باشد چه اين كه قيامت و هنگام حشر روزگارى است كه ديگر سلسله زندگى بشر از هم گسيخته شده و جهان موجود به طور كلى در هم ريخته و متلاشى مى گردد و نيز از آيه شريفه مذكور استفاده مى شود كه انسان پس از مرگ حيات دارد و لذا درخواست برگشت مى نمايد : 2 ـ «يَوْمَ يَأتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ اِلّا بِاِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ وَ سَعِيْدٌ* فَأَمَّا الَّذينَ شَقُوْا فَفِى النَّارِ لَهُمْ فِيْها زَفِيْرٌ وَ شَهِيْقٌ* خالِدِينَ فِيْها ما دامَتِ السَّمواتُ وَ الاَرْضُ اِلّا ما شَاءَ رَبُّكَ اِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ* وَأمَّا الَّذينَ سُعِدُوْا فَفِى الجَنَّةِ خالِدِينَ فِيْها ما دامَتِ السَّمواتُ وَ الأَرْضُ اِلّا ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوْذٍ» (2)
پاسخ : شب اول قبر هنگام مرگ و سكرات موتخداى تعالى مى فرمايد :«فَلَوْ لا اِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ* وَ اَنْتُمْ حِيْنَئِذٍ تَنْظُروْنَ* وَ نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْكُمْ وَ لكِنْ لا تُبْصِرُوْنَ* فَلَوْ لا اِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِيْنِينَ* تَرْجِعُوْنَها اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ* فَاَمَّا اِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ* فَرَوْحٌ وَ رَيْحانٌ وَ جَنَّتُ نَعيمٍ وَ اَمَّا اِنْ كانَ مِنْ اَصْحابِ الَْيمِين* فَسَلامٌ لكَ مِنْ اَصْحابِ الَْيمِين * وَ اَمّا اِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالينَ* فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيْمٍ وَ تَصْلِيَةُ جَحِيْمٍ» (6) پس چگونه خواهد بود هنگامى كه نفس و روح آدمى (آن كه در حال مرگ است) به گلو مى رسد و شما در آن هنگام نگاه مى كنيد(يعنى چرا او را بر نمى گردانيد) و ما به او نزديك تريم از شما و لكن شما نمى بينيد ، پس اگر حيات بدست شما است و شما را آفريننده اى نيست برگردانيد روح و نفس انسان را در حال مرگ اگر راست مى گوئيد . پس اگر فوت شده از مقرب ها باشد پس راحتى و خوشى و بهشت پر از نعمت براى اوست، و اگر فوت شده از اصحاب يمين (نيكان بزرگوار) باشد پس درود براى تو است كه از اصحاب يمين مى باشى ، و اگر از تكذيب كنندگان و انكار كنندگان خدا و قيامت باشد ، خوراك او آتش سوزان (حميم) و جايگاه او دوزخ مى باشد . از ساعات و لحظه هاى بسيار حساس كه انسان در پيش دارد ساعت احتضار و لحظه هائى است كه در آستانه مرگ و انتقال به عالم برزخ قرار مى گيرد .همان طور كه در آيه شريفه فوق بيان شده است ، در آن لحظات حساس مردم به نسبت عقائد صحيح و ناصحيح و رفتار و صفات خوب و بدشان در راحتى و يا رنج خواهند بود و پس از انتقال به عالم برزخ نيز با قسمتى از نتيجه هاى عقائد و كارهايشان برخورد خواهند داشت .در اين مورد يكى از دهها حديثى كه رسيده است تذكراً يادآورى مى شود .حضرت امام حسن عسكرى عليه السلام از پدران بزرگوار شان نقل مى فرمايند كه شخصى به حضرت صادق عليه السلام گفت : مرگ را براى من تشريح كنيد .امام عليه السلام فرمودند : مرگ براى مؤمن مانند استشمام بهترين عطر است كه بو كند و عطسه بزند و همه سختى ها و فشارها از او منقطع و در نتيجه راحت گشته و در آسايش قرار گيرد ، ولى مرگ براى كافر مانند گزيدن مارها و عقربها بلكه از آنها هم شديدتر خواهد بود .سؤال كننده گفت : بعضى گويند كه مرگ از پاره شدن بدن بوسيله ارّه ها و قطعه قطعه شدن بدن با مقراض ها و كوبيده شدن بدن بوسيله سنگها و چرخيدن ميله آسيا در چشمها سخت تر مى باشد .حضرت فرمود : آرى براى بعضى از كفار و گناه كاران همين گونه سخت است ، آيا بعضى از آنان را نديده اى كه اين شدائد را در لحظات آخر عمر معاينه مى كنند؟ و حال آن كه اين عذابها در آخرت شديدتر است .سائل گفت : چه مى شود كه بعضى از كفار به آسانى جان مى دهند مشغول صحبت كردن و خنديدن اند و جان مى دهند و بعضى از اهل ايمان هم هنگام مرگ به راحتى جان مى دهند و جمعى از مؤمنين و كفّار هنگام مرگ به ناراحتى و سختى گرفتار مى شوند .امام ششم عليه السلام فرمودند : آرامش و راحتى هنگام مرگ براى مؤمن پاداش و ثوابى است براى او كه از همان هنگام مرگ به او مى رسد و سختى و گرفتارى كه مؤمن هنگام مرگ مى بيند وسيله پاك شدن از گناه است تا هنگام ورود به آخرت در كمال آسايش بوده و برخوردار از پاداش هاى ابدى الهى بگردد .
