معرفی رشته مهندسی فناوری اطلاعات (it) (کارشناسی)

رشته مهندسی فناوری اطلاعات، زیرمجموعه گروه فنی در دانشگاه محسوب می*شود. این رشته دانشی را به مخاطب منتقل می*کند که طی آن روش*های جمع*آوری اطلاعات، استفاده و انتقال آن میسر شود.

مطالعه، طراحی، ساخت، راه*اندازی، نگهداری سیستم*های سخت*افزاری و نرم*افزاری، جمع*آوری، سازمان*دهی، طبقه*بندی و انتقال اطلاعات مهم*ترین اهدافی است که مهندسی فناوری اطلاعات آن را دنبال می*کند. مهم*ترین توانمندی دانش*آموختگان این رشته، استفاده صحیح و بهره*برداری به*موقع از اطلاعات است. هسته اصلی این رشته را مهندسی کامپیوتر به*ویژه گرایش نرم*افزار تشکیل می*دهد.

در عصری که به*سر می*بریم فناوری اطلاعات یکی از عمده*ترین محورهای تحول و توسعه در دنیا محسوب می*شود. امروزه دستاوردهای ناشی از فناوری اطلاعات چنان با زندگی مردم تلفیق شده است که توقف در مسیر آن باعث ایجاد اختلال در جامعه و حتی رفاه و آسایش مردم می*شود. از این*رو بسیاری از کشورها جهت عمومیت بخشیدن به استفاده از فناوری اطلاعات دست به اقدامات خرد و کلانی زده*اند که آموزش آکادمیک فناوری اطلاعات یکی از این موارد است.

در کشور ما نیز در راستای ایجاد تغییرات بنیادین و منطقی و دستیابی به نیروهای متخصص و کارآمد رشته فناوری اطلاعات به*صورت متمرکز و غیرمتمرکز در مراکز آموزش عالی از جمله دانشگاه*ها ارایه می*شود. در واقع می*توان گفت ورود رشته it به مجموع رشته*های ارایه شده در دانشگاه*های کشور به ابتدای سال ۱۳۸۰ و هم*زمان با اوج گرفتن مباحث مربوط به فناوری*های اطلاعاتی و ارتباطاتی در ایران بازمی*گردد. اما در سال ۱۳۸۱ بود که رشته مهندسی فناوری اطلاعات به*طور رسمی در مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد مورد پذیرش وزارت علوم، تحقیقات و فناوری قرار گرفت. به گونه*ای که رشته مهندسی فناوری اطلاعات در پایه لیسانس به*طور هم*زمان در سه دانشگاه علم و صنعت، امیرکبیر و شیراز تدریس شد. از آن پس تاکنون رشته it در مقاطع تحصیلی مختلف و توسط دانشگاه دولتی و غیردولتی به متقاضیان یادگیری این علم آموزش داده می*شود و علی*رغم نوپایی خود از طرفداران قابل توجهی برخوردار است. لذا آنچه در این گزارش مورد بررسی قرار می*گیرد آشنایی با رشته مهندسی فناوری اطلاعات، پرداختن به چگونگی امکانات لازم و نقاط ضعف و چالش*های موجود در مسیر ارایه این رشته است.

ماهیت رشته فناوری اطلاعات

پیش از هر چیز بهتر است ابتدا به ماهیت رشته فناوری اطلاعات در ایران بپردازیم. رشته it در ایران ماهیتی میان*رشته*ای دارد. به این مفهوم که رشته*ای خالص نیست و از تلفیق رشته*هایی نظیر مدیریت، مهندسی صنایع، مهندسی الکترونیک و مهندسی کامپیوتر به*ویژه نرم*افزار به*وجود آمده است.

ماهیت میان*رشته*ای فناوری اطلاعات باعث شده است هم*اکنون دانشگاه*های مختلفی چون تربیت*مدرس، خواجه*نصیر، تهران، امیرکبیر، شریف و علم و صنعت در مقطع کارشناسی ارشد، برخی دانشکده*های فنی دانشگاه آزاد و سراسری در مقطع کارشناسی و دانشگاه*های علمی–کاربردی و پودمانی در مقطع کاردانی به ارایه این رشته بپردازند.

بر اساس این گزارش رشته فناوری اطلاعات در دوره کاردانی بیشتر به ارایه کردن مسایل مربوط به وب می*پردازد. در دوره کارشناسی نیز متقاضیان را با عملیات شبکه و امور اجرا کردن آن در سازمان*ها آشنا می*کند و در پایان این دوره، اندک*اندک وارد مباحث مدیریت پروژه می*شود. البته قابل ذکر است کارشناسی ارشد it دارای گرایش*های عمده*ای نظیر تجارت الکترونیکی، سیستم*های چندرسانه*ای، مدیریت سیستم*های اطلاعاتی، امنیت اطلاعات، شبکه*های کامپیوتری و مهندسی فناوری اطلاعات است که برخی از این گرایش*ها در دانشگاه*های ایران ارایه می*شود.

در دوره کارشناسی ارشد نیز ضمن تکمیل مدیریت پروژه به ارایه راه*حل*های مناسب برای مسایل پیچیده سازمانی می*پردازد. هرچند مقطع دکترای فناوری اطلاعات در ایران ارایه نمی*شود، اما انجام امور تحقیقاتی و دستیابی به نظریه*های جدید از محورهای اصلی در این مقطع محسوب می*شود.

دروس رشته فناوری اطلاعات

مرور سرفصل دروس رشته فناوری اطلاعات نشان می*دهد اجرای برخی اصول قانون اساسی در راستای سازمان*دهی اطلاعات، چگونگی بهره*برداری کیفی از داده*ها و یکپارچه*سازی و انتقال سریع آن*ها از جمله محورهایی بوده که در تعیین دروس این رشته مدنظر قرار گرفته است.

بر اساس این گزارش، رشته it نیز مانند بسیاری رشته*های دیگر دارای دروس پایه، اصلی، تخصصی و عمومی است. دروس پایه در مقطع کارشناسی معمولا شامل ریاضی، معادلات دیفرانسیل، آمار و احتمالات مهندسی، فیزیک و کارگاه عمومی است. دروس اصلی شامل ساختمان*های گسسته، مبانی کامپیوتر و برنامه*سازی، زبان ماشین و برنامه*نویسی سیستم، ساختمان داده*ها، مدارهای منطقی، معماری کامپیوتر، برنامه*سازی پیشرفته، سیستم*های عامل، پایگاه داده*ها و طراحی الگوریتم*هاست. همچنین مهندسی نرم*افزار، شبکه*های کامپیوتری، مبانی الکترونیک دیجیتال، هوش مصنوعی، اصول و مبانی مدیریت، مبانی اقتصاد مهندسی، آزمایشگاه شبکه، آزمایشگاه پایگاه داده*ها، شیوه ارایه مطالب علمی و فنی، زبان تخصصی و آزمایشگاه سیستم*عامل از دیگر دروس اصلی این رشته به*شمار می*رود.

در نهایت اینکه دروس تخصصی نیز به مبانی فناوری اطلاعات، مهندسی فناوری اطلاعات، تجارت الکترونیکی، مدیریت و کنترل پروژه*های it، برنامه*ریزی استراتژیک it، آموزش الکترونیکی، محیط*های چندرسانه*ای، پروژه it و کارآموزی تقسیم می*شود.

ارایه مفاهیم بر اساس دانش استاد

پیش از این به بررسی کلی رشته it و دروس در نظر گرفته شده در این رشته پرداختیم. اما مرور وضعیت کلی این رشته در دانشگاه*های کشور نشان می*دهد، هر چند دروس به*صورت یکپارچه و سراسری طراحی شده*اند، اما معمولا بر اساس توانمندی*های دانشگاه و میزان دانش استادان نسبت به حوزه مورد نظر ارایه می*شوند که این قضیه می*تواند موجب ایجاد چالش*هایی در آینده شود.

دکتر علی*اکبر جلالی، رییس پژوهشکده الکترونیک دانشگاه علم و صنعت در این زمینه می*گوید: رشته it در سایر کشورهای جهان با مفاد مختلفی ارایه می*شود که بر اساس نیازهای آن جامعه طراحی شده است. اما در ایران it معمولا بر اساس پارامترهایی چون قابلیت*های دانشکده، دانش استاد، تعداد اعضای هیات علمی و غیره به دانشجویان ارایه می*شود. این مسئله سبب می*شود محتوای رشته it از دانشگاهی به دانشگاه دیگر تفاوت داشته باشد.

به گفته وی نبود استادان حرفه*ای، متخصص و باتجربه از جمله ضعف*های آموزشی در این رشته محسوب می*شود، زیرا با توجه به میان*رشته*ای بودن it، تعداد استادانی که به*طور مستقیم در این رشته تحصیل کرده باشند بسیار انگشت*شمار است. در این میان تعجیل دانشگاه*ها برای راه*اندازی این رشته نیز خود باعث تشدید این مشکل می*شود، زیرا اغلب مشاهده شده برخی دانشگاه*ها که در مناطق دوردست و محروم قرار دارند، در حالی که حتی نمی*توانند به*خوبی رشته*های قدیمی و جاافتاده در این حوزه را ارایه دهند، تدریس رشته it به دانشجویان را آغاز می*کنند.

فقدان منابع آموزشی مناسب

شاید رشته فناوری اطلاعات را بتوان از جمله معدود رشته*هایی دانست که به*علت فقدان منابع درسی و آموزشی مناسب به*شدت در فقر به*سر می*برد. این رشته در حالی در دانشگاه*های کشور تدریس می*شود که کتب درسی ارایه شده فاصله بسیار زیادی با مراجع روز دنیا دارند.

کارشناسان معتقدند هرچند پویایی این رشته می*تواند مانعی جهت تولید سریع منابع مناسب در حوزه مذکور باشد، اما باید در نظر گرفت که عمر آموزشی کتب رشته فناوری اطلاعات نیز بسیار کوتاه است، زیرا دانش روز دنیا در زمینه it به*سرعت در حال تغییر و تکامل است. در این میان هرچند استفاده از منابع انگلیسی می*تواند کمک بسیاری به دانش*آموختگان این رشته کند، اما نباید فراموش کرد آموزش دانش انگلیسی هنوز در میان بسیاری از جوانان کشور ما عمومیت نیافته است و در ضمن تامین منابع انگلیسی مستلزم صرف هزینه فراوانی است و برای تمام متقاضیان مقدور نیست.

بر اساس این گزارش تدریس برخی کتاب*های قدیمی در دانشگاه*های آی*تی نیز در بسیاری مواقع باعث سردرگمی دانشجویان این رشته پس از فارغ*التحصیلی می*شود. در این زمینه می*توان به تدریس زبان برنامه*نویسی پاسکال در برخی مراکز دانشگاهی اشاره کرد که سال*هاست از رده خارج شده است. کما اینکه تدریس علوم جدید در قالب جزوه*های آموزشی می*تواند تا اندازه*ای به حل این مشکل کمک کند.

عدم انطباق محتوای درسی با نیازهای دانشجو

بررسی مفاهیم درسی رشته فناوری اطلاعات نشان می*دهد بیشترین مفاد دروس اصلی این رشته با نرم*افزار مشترک است، اما تحت عناوین دیگری ارایه می*شوند.

یکی از استادان it دانشگاه تهران در این زمینه می*گوید: در رشته فناوری اطلاعات هنوز دیدگاه سنتی ضرورت وجود درس ریاضی در کلیه رشته*های مهندسی دیده می*شود و واحدهای قابل توجهی در این حوزه به درس ریاضیات اختصاص یافته است. در حالی که جای واحدهایی که واقعا مورد نیازند خالی است به گفته وی، در حالی که سخت*افزار نقش کلیدی و مهمی را در فناوری اطلاعات به*خود اختصاص می*دهد، تنها ۱۵ واحد از مجموع ۶۱ واحد درسی در دوره کارشناسی به موضوع سخت*افزار اختصاص یافته است. وی معتقد است مجموع دروس ارایه شده در این رشته بیشتر از نرم*افزار و الکترونیک سرچشمه گرفته است و این قضیه موجب شده تا سطح دانش متقاضیان این رشته وسیع، ولی عمق آن مختصر و کوتاه باشد. البته عدم انطباق میان مفاهیم درس*های پیش*نیاز نیز از جمله مواردی است که معمولا دانشجویان را با مشکل مواجه می*سازد. به*عنوان نمونه در فیزیک(۱) دوره کارشناسی به مباحث مکانیک پرداخته می*شود، در حالی که فیزیک(۲) مباحث الکتریسیته را تحت بررسی قرار می*دهد. این دو مقوله با وجود اینکه از یک موضوع یعنی فیزیک سرچشمه می*گیرند، اما سنخیت چندانی با یکدیگر ندارند. عدم انطباق محتوای درسی با نیازهای دانشجویان این رشته باعث می*شود تا دانش*آموختگان پس از فارغ*التحصیلی برای جذب در بازار کار به کسب مهارت*های جدید نیاز پیدا کنند.

حال برای اینکه مفهوم نرم*افزار و فناوری اطلاعات شفاف*تر شود، به بررسی تفاوت*های این دو با یکدیگر می*پردازیم.

تفاوت* رشته نرم*افزاری با فناوری اطلاعات

به*طور کلی ارتباط میان فناوری اطلاعات و نرم*افزار مانند رابطه پزشک متخصص و دکتر داروساز است، به این مفهوم که پزشک صرفا به تجویز دارو و داروساز به ساخت دارو می*پردازد.

کوپایی، استاد دانشگاه علمی–کاربردی در مورد تفاوت*های میان نرم*افزار و فناوری اطلاعات می*گوید: مهندسی نرم*افزار به*صورت ریشه*ای و بنیادین ضمن استفاده از پایه ریاضی و با عمق قابل توجه موضوعات را مورد توجه قرار می*دهد، در حالی که مهندسی فناوری اطلاعات بیشتر جنبه*های تکنولوژیک و کاربردی نرم*افزار را بررسی می*کند.

وی می*افزاید: مهندس نرم*افزار به ارایه راه*حل برای حل مسایل پیچیده سازمانی می*پردازد، در حالی که مهندس it پیاده*سازی راه*حل*ها با استفاده از تکنیک را بر عهده می*گیرد.

توانمندی ها و ویژگی های لازم برای موفقیت در رشته مهندسی فناوری اطلاعاتی

با توجه به ماهیت میان رشته ای مهندسی فناوری اطلاعات ، دانشجوی این رشته لازم است که به دو مبحث علوم مدیریت و کامپیوترعلاقه مند باشد . هم چنین باید در ریاضی توانمند بوده و قدرت تجزیه و تحلیل خوبی داشته باشد . زیرا به گفته « الکساندروف ». ریاضیدان و فیلسوف معاصر شوروی ، علم ریاضی کاربرد فراوانی درسایر دانش ها ، صنعت و درهمه زمینه های مربوط به زندگی بشری دارد این رشته درحال حاضر از بین داوطلبان گروه آزمایشی ریاضی دانشجو می پذیرد اما دکتر جلالی معتقداست که رشته it باید از بین داوطلبان هر ۵ گروه آزمایشی دانشجو بپذیرد و آزمون این رشته باید به صورت نیمه متمرکز برگزار گردد تا علاقه مندترین و مستعد ترین داوطلبان وارد این رشته گردند . داوطلبانی که بیش از ورد به دانشگاه با کامپیوتر آشنایی داشته ودراین زمینه توانمند باشند.

توجه به نیازهای بازار کار

یکی از مهم*ترین عوامل جذب نیرو در بازار کار توجه به نیازهای جامعه هنگام تربیت دانش*آموختگان است. دکتر جلالی، در مورد نیاز فعلی بازار کار ایران در زمینه it چنین اظهار می*کند: در حال حاضر بازار کار ایران، بیش از هر چیز به تکنسین فناوری اطلاعات نیاز دارد که این امر مستلزم تحصیل در پایه کاردانی است، زیرا امروزه بسیاری از مراکز نظیر مدارس، بانک*ها و غیره به سیستم کامپیوتر مجهز هستند و به افرادی نیازمندند که قادر به نگهداری و پشتیبانی از آن*ها باشد و این اقدام نه به مهندس احتیاج دارد و نه فرد دیپلمه توانایی انجام این کار را دارد.

لذا با توجه به رشد فناوری اطلاعات در کشور، زمانی به مهندس it احتیاج خواهیم داشت که برنامه*های وسیع و مدیریتی در این حوزه داشته باشیم و it تا لایه*های عمقی جامعه نیز پیش رفته باشد.

در حال حاضر وزارت بازرگانی در پی آن است که سیستم تجارت ایران را مثل کشورهای پیشرفته، الکترونیکی کند. این پروژه بسیار پیچیده است و نیاز به تعداد قابل توجهی متخصص it دارد. تا جایی که اگر تمامی دانشجویان ما وارد بازار کار شوند. باز هم پاسخگویی نیاز این پروژه و پروژه های مشابه نخواهند بود. حتی در کارهایی ساده تر مثل مکانیزه شدن سیستم یک اداره، نیاز به متخصص این رشته است. به عبارت دیگر در حال حاضر، همه چیز به سمت it پیش می رود و به همین دلیل فارغ التحصیلان این رشته اگر توانمند باشند، بیکار نخواهد ماند.

توصیه به علاقه*مندان رشته it

در پایان بد نیست توصیه*ای نیز به افرادی داشته باشیم که مایلند در این رشته به تحصیل بپردازند. کارشناسان معتقدند با توجه به وضعیت کنونی رشته it در کشور، بهتر است افرادی به تحصیل در این علم بپردازند که می*خواهند بلافاصله پس از اتمام تحصیلات وارد بازار کار شوند، یعنی به عبارت دیگر تصمیم به ادامه تحصیل در سطوح بالاتر را ندارند.

لذا چنانچه فردی می*خواهد به تحصیل در سطوح ارشد و دکترا در زمینه it بپردازد، بهتر است ابتدا با مهندسی کامپیوتر (نرم*افزار) به تقویت پایه علمی خود اقدام کند و سپس در مقاطع بعدی به رشته فناوری اطلاعات بپردازد، زیرا فراگیری رشته it با پایه نرم*افزار می*تواند زمینه*های یادگیری بهتر این رشته را ایجاد کند.

دروس رشته مهندسی فناوری اطلاعات – it

۱. دروس پایه

* ریاضی ۱و۲
* معادلات دیفرانسیل
* آمار واحتمالات مهندسی
* فیزیک ۱و۲
* آزمایشگاه فیزیک ۱و۲
* کارگاه عمومی کامپیوتر

۲. دروس اصلی

* ساختمان های گسسته
* مبانی کامپیوتر و برنامه ریزی
* زبان ماشین و برنامه ریزی سیستم
* ساختمان داده ها
* مدارهای منطقی
* معماری کامپیوتر
* برنامه سازی پیشرفته
* سیستم های عامل
* پایگاه داده ها
* طراحی الگوریتم ها
* مهندسی نرم افزار ۱و۲
* شبکه های کامپیوتری ۱و۲
* مبانی الکترونیک دیجیتال
* هوش مصنوعی
* اصول و مبانی مدیریت
* مبانی اقتصاد مهندسی
* آزمایشگاه شبکه
* آزمایشگاه پایگاه داده ها
* شیوه ارائه مطالب علمی و فنی
* زبان تخصصی
* آزمایشگاه سیستم عامل

۳. دروس تخصصی

* مبانی فناوری اطلاعات
* مهندسی فناوری اطلاعات ۱و۲
* تجارت الکترونیک
* مدیریت و کنترل پروژه های فناوری اطلاعات
* برنامه ریزی استراتژیک فناوری اطلاعات
* آموزش الکترونیکی
* محیط های چندرسانه ای
* پروژه های فناوری اطلاعات
* کارآموزی it

منابع : گیگا پارس، آی تی ایران، جاوا پروگرامر