مبحث اول؛ اعيان نجس

خداوند مطابق آيات الهي و سنت نبوي اشيا و اعيان ذيل را محكوم به حكم وضعي اعتباري نجاست كرده است، 1- بول 2- غائط 3- مني 4- خوك 5- سگ 6- ميته (مردار) 7- خون 8- شراب 9- كافر 10- عرق بدن جنب از حرام كه توضيح هر مورد بيان مي‌شود.



[h=3]عين‌هاي نجس و نجاست[/h]
نجاست در لغت به معناي قذارت يعني پليدي و پلشتي است و در اصطلاح فقهي، حكم وضعي اعتباري است كه خداي بزرگ بر بعضي از چيزها وضع كرده است. و در مقابل حكم وضعي اعتباري نجاست، حكم وضعي اعتباري طهارت است كه خداي بزرگ بر همه اشيا حكم وضعي طهارت را وضع كرده مگر مواردي كه حكم وضعي نجاست را بر آنها وضع كرده است.
بنابراين اصل بر طهارت شي است مگر اين‌كه به دليلي شرعي نجاست آن ثابت شود.
اعيان و اشياء نجس كه شارع، حكم به نجاست آنها كرده است آنها را عين نجاست مي‌‌دانيم كه در اثر تماس با شي مرطوب آن‌را متنجس مي‌‌كنند؛ بنابراين نجاست همواره از عين نجاست به اشياء ديگر مي‌‌رسد و عين نجاست را نجس و شي نجس شده را در فقه متنجس مي‌‌نامند.

[h=3]اعيان نجس و احكام آنها[/h]
1 و 2، بول و غائط
ادرار و مدفوع انسان و هر حيوان حرام گوشتي كه خون جهنده دارد (يعني اگر رگ او را ببرند خون از آن مي‌‌جهد) نجس است، عين نجاست بودن ادرار و مدفوع فرقي نمي‌‌كند كه به‌طور عادي از انتهاي اندام گوارشي يعني اندام تناسلي در جلو و انتهاي روده بزرگ در پشت خارج شود تا طوري ديگري حسب مورد بيماري يا نقص عضو شخص از او خارج شود. نسبت به قاعده فوق موارد زير استثنا مي‌‌شوند.
الف) ادرار و مدفوع حيواني كه حرام گوشت نيست (يعني خوردن گوشت آنها شرعا براي انسان جايز است) مانند گاو، گوسفند، الاغ، اسب، شتر، مرغ و... پاك است به شرط اين‌كه چنين حيواني از نجاست تغذيه نكرده باشد در غير اين صورت ادرار و مدفوع حيوان حلال گوشت نجاست‌خوار مادامي كه بر همين وضعيت تغذيه مي‌‌باشد نجس است.
ب) فضله (مدفوع) پرندگان، خواه حلال گوشت باشند مانند كبوتر يا حرام گوشت باشند مانند كلاغ پاك است.
ج) فضله (مدفوع) جانواراني كه حسب عرف براي آنها گوشت نيست مانند حشرات گرچه خوردن آنها حلال نيست، پاك است.

3- مني
مني سومين عين نجس است كه به صورت مايعي شيره‌اي رنگ از اندام تناسلي خارج مي‌‌شود و حامل سلول‌هاي جنسي جهت تشكيل سلول تخم است.
مني انسان و هر حيواني كه خون جهنده دارد نجس است ولي مني حيواناتي كه خون جهنده ندارند مانند ماهي و حشرات پاك است.
درباره علائم مني مرد و زن و ساير مايعاتي كه از آن دو خارج مي‌شود در مبحث غسل جنابت به آن مي‌‌پردازيم اما مايعات ديگر كه از اندام تناسلي خارج مي‌‌شود مانند مذي كه با تصور حالت شهوي خارج مي‌‌شود و مايع وذي كه معمولا بعد از مني و حتي بعد از غسل جنابت خارج مي‌‌شود و مايع ودي كه بعد از ادرار و طهارت آن خارج مي‌‌شود پاك است و موضع را نجس نمي‌‌كند.

4- خون
خون انسان و هر حيواني كه خون جهنده دارد (يعني اگر رگ آن را ببرند خون مي‌‌جهد) نجس است بنابراين خون در موارد ذيل پاك است.
الف) خون حيواني كه خون جهنده ندارد مانند ماهي و مار پاك است.
ب) خون حيواني كه ذبح شرعي شده و در اثر ذبح خون گردن و سينه به مقدار معمول خارج شده است ولي خون داخل بدن آن حيوان به هنگام پوست كندن يا پر كندن مي‌‌ماند پاك است.
ج) خوني كه شپش، پشه، كك، در اثر مكيدن خون انسان يا حيوان دارند در اثر امتزاج با وجود آنها پاك مي‌‌شود.
د) خوني كه در تخم‌مرغ است پاك است
پاك بودن خون در فرض‌هاي مذكور موجب جواز خوردن آنها نمي‌‌شود بلكه خوردن خون حرام است.
خون و شير و نطفه
شير حيوانات از خون درست مي‌‌شود چنانچه شير آغشته و همراه با خون باشد آن خون نجس است و باعث نجس شدن شير مي‌‌شود.
بعد از تشكيل سلول تخم رفته رفته علقه درست مي‌‌شود كه در رحم مستقر مي‌‌شود. علقه خون بسته است كه در اين حالت علقه، خون نجس است.

خون لثه دندان
لثه بعضي از افراد ضعيف است و خونريزي دارد چنانچه اين خون زياد باشد و با آب دهان مستهلك نشود نجس است و خوردن آن حرام است.
ولي اگر خون لاي دندان‌ها به واسطه مخلوط شدن با آب دهان از بين برود اجتناب از آن لازم نيست و فرو بردن آب دهان در اين صورت اشكال ندارد و دهان پاك است.

خون و پوست بدن
خوني كه در اثر تركيدن جوش يا سطح پوست از ناحيه سر و صورت و بدن خارج مي‌‌شود نجس است و بايد آب كشيده شود ولي خوني كه در اثر كوبيده شدن زير پوست يا ناخن مي‌‌ميرد و ارتباطش با رگ‌هاي خوني قطع مي‌‌شود و پس از مدتي سياه مي‌‌شود، به‌طوري كه ديگر به آن خون نگويند پاك است؛ گرچه فرض اين‌گونه مشكل است زيرا اين همان خون خشكيده شده است كه بايد اجتناب شود ولي تا زماني كه زير پوست و ناخن باشد براي وضو و غسل و شستن اشكالي ندارد.
اما اگر سطح پوست شكاف بردارد بايد آن را خارج كنند و موضع را بشويند و آب بكشند.
زردآب كه در حال بهبود زخم يا دمل پيدا مي‌‌شود اگر معلوم نباشد كه به خون آغشته شده است پاك است.


5 و 6- سگ و خوك
سگ و خوك خشكي در فقه اسلام مطابق همه مذاهب و فرقه‌ها نجس‌العين هستند؛ بنابراين هر مايعي از آن دو حيوان يا استخوان، گوشت، ناخن، مو، پشم و هر چه كه از موجود زنده يا مرده آنها باشد نجس است و از اين جهت هيچ فرقي بين انواع سگ‌‌ها از سگ‌ گله، سگ نگهبان، سگ ولگرد، سگ‌هاي پليس و... و انواع خوك‌هاي وحشي و اهلي نيست؛ بنابراين هر حيواني كه عرف مردم آن را سگ و خوك خشكي بشناسد نجس‌العين هستند.
به غير از دو حيوان سگ و خوك خشكي ساير حيوانات شامل پرندگان، حيوانات خشكي، آبي و تمام حشرات پاك هستند و هيچ يك نجاست ذاتي ندارند.

7- كافر
هر كسي كه به وحدانيت خداي بزرگ و نبوت پيامبر اسلام (ص) و معاد ايمان آورد از هر فرقه يا مذهب يا طايفه‌اي كه باشد مسلمان و پاك است؛ بنابراين مسلمان كسي است كه دو شهادت توحيد و نبوت پيامبر اسلام (ص) را اعلان كند و هر كسي كه از والدين مسلمان متولد شود در عمل مسلمان شناخته مي‌‌شود.
كافر كسي است كه توحيد يا نبوت يا معاد و يا ضروري دين همانند نماز يا روزه يا حجاب را منكر شود و چنانچه بداند انكار ضروري دين به انكار توحيد يا نبوت معاد برمي‌گردد، كافر است و عين بدن كافر نجس است.
اما از نجاست كافران، اهل كتاب استثنا شده‌اند و اهل كتاب شامل يهوديان، مسيحيان و مجوسيان (زرتشتيان) است.
اما كساني كه خود را منسوب به اسلام مي‌‌دانند ولي در شان اهل بيت غلو مي‌‌كنند و آنها را خدا مي‌‌دانند (غلاة) و يا آن‌كه آنها را ناسزا مي‌‌گويند و دشنام و لعن مي‌‌كنند (نواصب) درباره نجس بودن اين افراد بين فقها اختلاف نظر است. بعضي آنها را همانند كافران نجس مي‌‌دانند و بعضي ديگر آنها را تا زماني‌ كه خود را منتسب به اسلام مي‌‌دانند پاك مي‌‌شمارند.
چنانچه معلوم نباشد كسي مسلمان يا غير مسلمان است اصل بر طهارت اوست ولي احكام ديگر مسلمانان را ندارد؛ مثلا نمي‌‌شود به او دختر مسلمان را داد.

8- مردار
حيوان مرده كه خون جهنده داشته است خواه خودش بميرد يا اين‌كه بدون دستور اسلامي ذبح شود عين نجس است و حيواني كه خون جهنده ندارد مانند ماهي اگر در آب بميرد پاك است؛ بنابراين مرگ سبب نجاست بدن حيوان مرده مي‌‌شود مگر اين‌كه مرگ حيوان با ذبح شرعي باشد يا اين‌كه به انسان مرده غسل‌هاي ميت داده شود.
لازم به ذكر است اجزا بدن حيوان مرده كه روح و حيات نداشته باشد مانند پشم، مو، ناخن و... پاك است ولي همين اجزا از حيوان نجس‌العين مثل خوك و سگ نجس است.
اجزا جدا شده بدن حيوان زنده
چنانچه گوشت يا جزيي از بدن حيوان زنده كه خون جهنده دارد جدا شود آن جزو جدا شده نجس است ولي پوست‌هاي پا يا لب كه رفته رفته خشك مي‌‌شود و از بدن جدا مي‌‌شود پاك است اما اگر پوست با درد از بدن كنده شود به گونه‌اي كه بخش زنده‌اي از بدن جدا شود نجس است.
تخم‌مرغي كه از شكم مرغ مرده بيرون آورده شود و پوست خارجي آن سفت نشده باشد پاك است ولي ظاهر آن را بايد آب بكشند.

9- شراب
شراب يا مايع مست‌كننده‌اي كه از انگور يا جو يا هر چيزي كه قابليت تبديل به مشروب الكلي را داشته باشد نجس است و نوشيدن آن حرام است.
خوردن هر چيز مست‌كننده حرام است ولي اشيا مست‌كننده جامد مانند حشيش، نجس نيست؛ گرچه خوردن آن حرام است اما مست‌كننده مايع علاوه بر آن‌كه نوشيدن آن حرام است نجس‌العين مي‌‌باشد.
بنابراين حكم نجاست بر عين مست كننده جامد ثابت نيست و اگر با آب آن را مايع و روان‌ كنند نجس نمي‌‌شود ولي خوردن آن حرام است.

آب انگور جوشيده
آب انگور و شيره انگور، پاك و حلال است اما اگر آب انگور با آتش جوشانده شود و دو ثلث آن به سبب گرما تبخير نشود خوردن آن حرام است ولي پاك است اما اگر دو ثلث آن به وسيله جوشاندن بر آتش تبخير شود و از وزن آب انگور كم شود علاوه بر طهارت، خوردن يك سوم باقيمانده حلال است اما اگر آب انگور نه به وسيله آتش بلكه در اثر گرماي محيط يا نور خورشيد با به هم زدن جوشانده شود نجس و حرام است و اين روش سنتي ساختن مشروب از انگور است، به خلاف مورد جوشاندن با آتش كه حرام و نجس بود آب انگور با جوشاندن دو سوم از آن حلال هم مي‌‌شود.

كشمش و آب خرما
چنانچه آبي كه از خرما و كشمش و مويز گرفته مي‌‌شود جوشانده شود احتياط در ترك خوردن آن است ولي اگر شك كنيم جوشانده شده است پاك است و خوردن آن اشكالي ندارد؛ بنابراين كشمش كه لابه‌لاي پلو و در ميان دلمه و... گذاشته شود و شك شود كه جوشانده شده است، پاك و حلال است.

آب جو (فقاع)
آبي كه از جو گرفته مي‌‌شود و به آن «فقاع» يا آب جو گفته مي‌‌شود خوردن آن حرام است و بنا به فتواي برخي از فقها نجس‌العين است و بايد از آن اجتناب شود.

10- عرق بدن
عرق بدن انسان و حيوان در دو حالت بنا به نظر بعضي از فقها مايع نجس است كه موجب نجاست بدن و لباس مي‌‌شود.
اول: عرق بدن انساني كه از طريق حرام مانند خودارضايي يا زنا و لواط و... جنب شده است.
دوم: عرق بدن حيوان نجاست‌‌خوار كه عادت به خوردن نجاست، كند چنين حيواني را در اصطلاح فقه حيوان جلال (نجاست‌خوار) مي‌‌نامند و تا زماني‌كه حيوان حتي حلال گوشت مانند شتر يا مرغابي از نجاست تغذيه كند خوردن گوشت يا تخم آن حرام و فضولات و عرق آن نجس است مگر اين‌كه آن حيوان را استبرا دهند و معناي استبرا دادن حيوان اين است كه مدت زماني آن را از خوردن نجاست باز دارند تا عرف بگويد كه طبيعت وجودش با تغذيه پاك به حالت عادي بازگشته است.
در اين‌جا شناسايي اعيان نجس شامل 1- بول (ادرار) 2- غائط (مدفوع) 3- مني 4- خون 5- سگ 6- خوك 7- كافر 8- مردار 9- شراب و 10- عرق بدن به پايان رسيد.
و به چگونگي پاك شدن اعيان نجس مي‌‌پردازيم كه چگونه عين نجس در فرضي ممكن است پاك شود.