آیهی كریمهی "بسم الله الرحمن الرحیم" كه سر فصل 113 سورهی قرآن كریم است و در سوره مباركهی "نمل" افزون بر آغاز سوره، در طلیعهی نامهی حضرت سلیمان (علیهالسلام) به ملكهی سبأ نیز آمده است(1)، 114 بار نازل شده است، نه این كه یك بار نازل شده باشد و به دستور پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) سرفصل سور قرآنی قرار گرفته باشد. در عصر نزول وحی، فرود آمدن آیهی كریمهی "بسم الله الرحمن الرحیم" به عنوان اولین آیهی سورهی جدید، نشانهی پایان پذیرفتن سورهی پیشین و آغاز نزول سورهی پس از آن بود: "وإنما كان یُعرف انقضاء السورة بنزول "بسم الله الرحمن الرحیم" ابتداءً للأخری"(2). نزول مكرّر آیهی "بسم الله..." نشانهی اختلاف معنا و تفسیر آن در هر سوره است. آیات "بسم الله..." در سراسر قرآن كریم گرچه از نظر لفظی یكسان است، لیكن از نظر معنوی و تفسیری گوناگون و در نتیجه "مشترك لفظی" است(3). اختلاف معنوی و اشتراك لفظی آیاتِ "بسم الله الرحمن الرحیم" از آن روست كه بسم الله هر سوره جزئی از آن سوره و با محتوای آن هماهنگ و به منزلهی عنوان و تابلو آن سوره است و چون مضامین و معارف سورههای قرآن با یكدیگر متفاوت است، معنای بسم الله نیز در سورهها مختلف خواهد بود و در هر سوره درجهای از درجات و شاینی از شئون الوهیت خدای سبحان و رحمانیت و رحیمیّت او را بازگو میكند و از این جهت همانند اسمای خداوند در پایان آیات است كه با محتوای آیات هماهنگ و به منزلهی برهانی بر محتوای آن است. بر این اساس، اگر محتوای سورهای به خوبی تبیین شود، تفسیر بسم اللهِ آن سوره نیز روشن خواهد شد. توضیح این كه، در آیهی كریمهی "بسم الله الرحمن الرحیم " هم سخن از "الله" است كه اسم جامع و اعظم(4) خدای سبحان است و سایر اسمای حسنای الهی را زیر پوشش داشته، در هر سوره ظهوری خاصّ دارد و هم سخن از "رحمت رحمانیه" است كه همهی صفات خدای سبحان زیر پوشش آن است و در هر مظهری با اسمی خاصّ ظهور میكند؛ در سورههایی كه محتوایی مهرآمیز دارد و اوصاف جمالیهی خداوند را مطرح میكند، در چهرهی "جمال" و در سوری كه مضامینی قهرآمیز دارد و غضب الهی را بازگو میكند، در چهرهی "جلال" تجلّی میكند(5) و از این رو برخی گفتهاند: كلمهی الرحمن نیز همانند كلمهی الله اسم اعظم است. بنابراین، تفسیر "بسم الله..." به اختلاف سورهها متفاوت است
