کلیسای مارخنه کلیسای مارخنه در روستاهای جمال آباد بر سر راه گردنه و پادگان قوشچی واقع شدهاند. کلیسای مارخنه به آشوریهای روستای جمالآباد تعلق دارد و به ابنیه مذهبی مسیحیان دوره ساسانی شبیه است.[۱] این بنا تاقها و تاق نماهایی با طرح بیضی دارد و مصالح آن عمدتاً از سنگ است. جبههخارجی آن غیر از مجسمه سنگی قوچی، تزئینات دیگری ندارد. جبهه داخلی کلیسا نیز با اندود ساده گچ پوششداده شده است
کلیسای زور زور کلیسای زور زور نام بنایی است واقع در شهرستان چالدران و در نزدیکی روستای بارون. این کلیسای صلیبی شکل که بیشتر به یک نمازخانه کوچک شبیه است از اهمیت فرهنگی و تاریخی برخوردار بوده و در فهرست آثار ملی ایران و فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد. در سال ۱۳۶۷ به دلیل آبگیری سد بارون، کلیسا با مصالح موجود عینا به نقطهای مرتفعتر در ۶۰۰ متری محل اصلی منتقل گردید.
قرهکلیسا (اذربایجان غربی) قره کلیسا (کلیسای تادئوس مقدس)، نام کلیسایی تاریخی در استان آذربایجان غربی ایران است. این کلیسا در جنوب ماکو و ۲۰ کیلومتری شمال شرقی چالدران در کنار روستایی به همین نام واقع شدهاست.در تاریخ ۷ ژوئیه ۲۰۰۸، مجموعه قره کلیسا، شامل سه کلیسای اصلی با نامهای قره کلیسا یا سنت تادئوس، سنت استپانوس و زور زور در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. تاریخچه قره کلیسا در ناحیه بهبهجیک شهرستان چالدران. در سال ۶۴۴ یا ۶۴۵ هجری قمری تجدید بنا شد. فرمان شاه عباس اول صفوی در حمایت از ارمنیان بر روی سردر آن دیده میشود. عباس میرزا ولیعهد فتحعلیشاه نیز تزئیناتی بر آن افزودهاست. قره کلیسا، مزار تادئوس (طاطاؤس) مقدس یکی از حواریون عیسی مسیح است. به استناد منابع تاریخی بخشی از ارمنیان پیرو دین زرتشت بودهاند و بخشی نیز آئین مهرپرستی داشتهاند. برای نخستین بار در سال ۴۳ میلادی دو نفر از حواریون به نامهای طاطاوس و بارتولومئوس از شمال بین النهرین گذشته و برای رساندن پیام مسیح به ارمنستان وارد ایران میشوند. «تادئوس مقدس» که یکی از حواریون عیسی مسیح و از بنیانگذاران کلیسای ارمنی است، در سال ۶۶ میلادی بخاطر بشارت مسیحیت به قتل رسید. مقبره وی در قره کلیسا قرار دارد و به صورت یکی از زیارتگاههای مهم ارمنیان از آن یاد میشود.
کلیسای سورپ سرکیس (شهرخوی) کلیسای سورپ سرکیس در شمال غربی شهر خوی و در محله قدیمی «امامزاده» قرار دارد. تاریخ ساخته شدن این بنا به دو دوره متفاوت در سده چهارم میلادی نسبت داده میشود اما تعمیراتی اساسی در دوره صفویه بر روی آن انجام شده است و شکل فعلی کلیسا محصول آن است. کلیسای «سورپ سرکیس»(surep serkis) در استان آذربایجان غربی، شهرستان «خوی» و در محل قدیمیای به نام «امامزاده» قرار دارد. قدمت ساختمان این کلیسا با توجه به کاوشها و بررسیهای انجام شده، پیرامون سدههای چهارم تا نهم میلادی تخمین زده شده است و به تقریبا همزمان با زندگی «سرگیس مقدس» در 378 میلادی میباشد. شکل خارجی کلیسا چهارگوشی است به درازای 32 ، پهنای 18 و بلندی 6 متر. در داخل این کلیسا شش ستون سنگی وجود دارد با پلانهایی به شکل چلیپا و کف درونی کلیسا گودتر از کف بیرونی است. دیوارهایی با پهنای زیاد دارد و 8 روزنهی کوچک در دیوار جنوبی و شمالی، 3 روزنه در دیوار شرقی و یک پنجرهی کوچک در دیوار غربی کلیسا میباشد و در انتهای ضلع شرقی محراب کلیسا با دو اتاق کوچک در دو طرف آن، قرار دارد. پلان کلیسا پیروی پلانهای نیایشگاههای ایرانی بوده و دارای دو ورودی از جنوب و غرب میباشد. تقریبا دو پنجم دیوارهای بنا سنگ چین و بخش بالایی آن آجرچینی میباشد. سنگها از نوع گردَند. این کلیسا کارکرد آیینی خود را از دست داده و اکنون تنها یک مکان باستانی به شمار میآید. __________________
کلیسای هوانس(مراغه) کلیسای هوانس مقدس یکی از کلیساهای ارامنهٔ کاتولیک است و نام آن برگرفته از اسم یکی از حواریون عیسی بهنام یوحنا که ارامنه به آن «هوانس» میگویند، گرفته شدهاست. این کلیسا در داخل شهر مراغه واقع شده و تنها کلیسای موجود در این شهر است. کلیسای هوانس مراغه در دوران حکومت ایلخانان مغول از موقعیت خاصی برخوردار بودهاست؛ ولی در زمان حاضر این کلیسا بهدلیل مهاجرت ارامنه به تهران و شهرهای دیگر، عملاً بدون استفاده باقی ماندهاست. کلیسای هوانس شامل سه بخش محل اسکان اسقف اعظم، مدرسه و روشنکردن شمع وعود است که برخلاف عرف رایج در کلیساسازی، دارای پلان مربع القاعده میباشد. مدخل این کلیسا در ضلع غربی و ورود به داخل آن از طریق درگاه زیر تاق گنبدی صورت میگیرد. سردر ورودی کلیسا دارای گنبد رک هرمی با روکش شیروانی است و ناقوس کلیسا نیز در این محل واقع شدهاست. فضای اصلی کلیسا مستطیلیشکل است که عبادتگاه یا محراب در ضلع شرقی آن واقع شده و مرکب از سه تاقنما با قوس جناغی میباشد. تاقنمای میانی از دو تاقنمای طرفین بزرگتر بوده و در داخل این تاقنما دو پنجرهٔ مستطیلشکل وجود دارد که با شیشههای الوان مزیین شدهاند. تاقنمای میانی دارای تاق جناغی و تاقنماهای طرفین دارای گنبد کوچکی میباشند. در ضلع شمالی و جنوبی برروی دیوارها و تاقچهها، نغولهای کمعمقی جهت عرضهٔ عکسهای یادبود تعبیه شدهاند. نور داخل کلیسا از درب ورودی و پنجرههای کوچک ضلع شرقی و شمالی و جنوبی تامین میگردد. در ضلع غربی حیاط یک سری ساختمان یکطبقه احداث شده که در گذشته مورد استفاده بودهاند؛ ولی براثر گذشت زمان متروک گشته و هماکنون در حال مرمتاند. اتاقهای مخروبهٔ دیگری نیز در اطراف حیاط دیده میشود که مسکن افراد کمبضاعت بودهاند.
کلیسای سن استپانوس(آذربایجان شرقی ) کلیسای سن استپانوس یا سنت استپانوس دومین کلیسای مهم ارامنه ایران است که از نظر اهمیت بعد از قرهکلیسا قرار میگیرد این بنا در استان آذربایجان شرقی در ۱۷ کیلومتری غرب شهر جلفا و در فاصله ۳ کیلومتری کرانه جنوبی رودخانه ارس در محلی به نام قزل وانک (صومعه سرخ) واقع شده است. این کلیسا در سده نهم میلادی ساخته شده است ولی به علت زلزله دچار آسیبهای جدی شده بود که در دوران صفویه مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت. کلیه محوطه کلیسا در قلب کوهها و در میان طبیعت سبز منطقه مرزی جلفا و جمهوری آذربایجان قرار گرفته است. این کلیسا مورد احترام تمام مسیحیان و تقریبا تمامی ادیان است اما در واقع به شاخه مسیحیان گریگوری (پیروان گریگور روشنگر) که ساکن ارمنستان هستند تعلق دارد. در یک روز از سال هزاران نفر از ارمنیان در این نقطه گردهم میآیند تا ضمن زیارت، مراسم و مناسک خاص خود را بهجای آورند. نام بنا شمایل سنت استپانوس یا سنت استفان اولین کسی که در راه مسیحیت جان سپرد سنت استپانوس برگرفته شده از نام استپانوس ( یا همان استفان در زبان ارمنی) شهید اول راه مسیحیت است و در اغلب کشورهای جهان کلیساهای متعددی با همین نام وجود دارد. علاوه برآن به دلیل قرارگرفتن کلیسا در روستای «دره شام» بهاین نام نیز خوانده میشود. همچنین به دلیل متروکه بودن محل، به خارابا کلیسا نیز شهرت دارد. سنت استپانوس یا سنت استفان اولین شهید راه مسیحیت است که در ۲۶ دسامبر سال ۳۶ میلادی در اورشلیم توسط یهودیان سنگسار شد.
پاسخ : کلیسای سن استپانوس(آذربایجان شرقی ) تاریخچه و سبک معماری درباره تاریخ بنای کلیسا، اظهارات گوناگونی ابراز شدهاست. عدهای آن را از بناهای اوائل مسیحیت، میدانند برخی چون تاورنیه بنای آن را به دوره صفویه نسبت میدهند. در حالی که شیوه معماری بنا، مصالح ساختمانی و تزئینات مفصل و زیبای آن مؤید این مطلب است که کلیسا همانند و هم زمان با کلیساهائی چون طاطائوس در بین قرن چهارم تا ششم هجری (دهم تا دوازدهم میلادی) ساخته شده است و سبک معماری آن تلفیقی از شیوههای مختلف معماری اورارتو، اشکانی و رومی است که بعد از به وجود آمدن بناهای شگرف سنتاچمیادیزین، طاطائوس و آختامار و سنت استپانوس به شیوه معماری ارمنی شهرت یافت. مشخصات بنا شمایل سنت استپانوس یا سنت استفان اولین کسی که در راه مسیحیت جان سپرد این کلیسا در محوطهای محصور از درختان و دره سرسبزی واقع شده و حصار سنگی که بنا را احاطه نموده بارویی است بلند با هفت برج نگهبانی و پنج پشت استوانهای سنگی مانند دژهای مستحکم دوره ساسانی و قرون اولیه اسلام. دروازه این بارو در وسط دیوار غربی تعبیه شده و دارای دری چوبی وآهن کوبی شده است. در پایههای طرفین و طاق جناغی آن سنگ تراش با حجاریهای ظریف بهکار رفته و نقش برجستهای از مریم و کودکی عیسی در پیشانی طاقنمای آن بهچشم میخورد. این کلیسا دارای سه ساختمان اصلی و مشخص و همچنین قسمتهای فرعی مختلفی است. سه قسمت اصلی عبارتند ار: نماز خانه اصلی، اجاق دانیال، برج ناقوس.
پاسخ : کلیسای سن استپانوس(آذربایجان شرقی ) مشخصات بنا این کلیسا در محوطهای محصور از درختان و دره سرسبزی واقع شده و حصار سنگی که بنا را احاطه نموده بارویی است بلند با هفت برج نگهبانی و پنج پشت استوانهای سنگی مانند دژهای مستحکم دوره ساسانی و قرون اولیه اسلام. دروازه این بارو در وسط دیوار غربی تعبیه شده و دارای دری چوبی وآهن کوبی شده است. در پایههای طرفین و طاق جناغی آن سنگ تراش با حجاریهای ظریف بهکار رفته و نقش برجستهای از مریم و کودکی عیسی در پیشانی طاقنمای آن بهچشم میخورد. این کلیسا دارای سه ساختمان اصلی و مشخص و همچنین قسمتهای فرعی مختلفی است. سه قسمت اصلی عبارتند ار: نماز خانه اصلی، اجاق دانیال، برج ناقوس. نمازخانه اصلی نمازخانه در زمینی به ابعاد ۱۶ در ۲۱ متر بنا شده است. در ورودی منبتکاری با تزئینات بسیار زیبای آن در وسط ضلع غربی تعبیه شده و از آثار نفیس اوایل دوره قاجاریه و احتمالاَ زمان عباس میرزا السلطنه فرزند فتحعلیشاه بهشماره میآید. حجاری پایهها و طاقنماها و نیمستونها و زنجیرههای جوانب و مقرنسکاریها و تزئینات طاق سردر به قدری بدیع است که بی شک از شاهکارهای هنر حجاری محسوب میشود. نقش برجستههایی از حواریون و قدیسین و فرشتگان بر پیشانی طاقنماهای اضلاع شانزده گانه گریوگنبد که در حقیقت پاطاق گنبد زیبای نمازخانه کلیسا محسوب میشود مشاهده میگردد، پوشش این گنبد به صورت هرمی با سبک خیاری سی و دو پهلوئی است که بر روی یک پلان ستاره شکل شانزدهپر قرار دارد. داخل طاقنماهای گریوگنبد یک در میان پنجرهای تعبیه شده که طاق هلالی تودر توئی دارد و بالاتر از پنجره، تصویر برجسته یکی از حواریون در داخل قابی چهار گوش نمای بیرونی آن را زینت میدهد. کتیبهای از سنگ ماسهای سرخ رنگ بهخط نستعلیق بر بالای در ورودی و زیر طاق مدخل کلیسا بهچشم میخورد که مورخ به سال ۱۲۴۵ هجری قمری مبنی بر خرید قریه دره شام جلفا توسط عباس میرزا ناب السلطنه فرزند فتحعلیشاه از مجبعلی بیگ نخجوانی به مبلغ سیصد تومان و وقف آن به کلیسای سنت استپانوس است. متن کتیبه: « بسم الله الرّحمن الرّحیم و هو قدیم. در عصر سلطنت اعلی حضرت قدر قدرت، قضا تؤامان، سکندر حشمت، دارا دربان، نواب اشرف، حضرت نایب السلطنة العلیه، عباس میرزا، ارواحنا فداه که خلف ارشد نامدار جمجاه، ظل الله، فتحعلیشاه قاجار است ابقی الله عمره و سلطنة و ادام الله ملکه که مرحمت بینهایت درباره کمترین دعاگو سرکیس ولد استپان خلیفه جلفای من قراء نخجوان داشت، و گویا که حسن خدمت کمترین در پیشگاه حضور والا جلوهگر شده بود، بنابر این قریه دره شام را در تاریخ سنه ۱۲۴۶ به این کمترین که دعاگوی دولت ابد مدت شاهی بودم تیول مرحمت فرمودند که صرف اوجاق دانیال (ع) نمایم و دعاگوی عمر و دولت شاه و شاهزاده و امیرزادهها باشم. در تاریخ سنه ۱۲۴۶ قریه دره شام را از عالیجاه محبعلی بیگ نخجوانی به مبلغ سه صد تومان گرفته، وقف اوجاق دانیال (ع) ساختیم، که هر کس در این مقام مبارک بعد از این خلیفه بوده باشد اولاً به دولت شاه ایران واجب است دعا نماید. ثانیاً لعنت خدا و نفرین رسول بر آن کس شود که این قریه را بفروشد و یا به بیع گذارد وصرف اوجاق ننماید. کتبه علی اشرف نخجوانی سده ۱۲۴۷ » فضای داخل کلیسا به صورت صلیب (باسلیکا) میباشد که از سه قسمت ایوان نمازخانه و محراب تشکیل شدهاست. ایوان بر روی دو ستون و دو نیمستون قرار گرفته در پشت آن و زیر گنبد اصلی نمازخانه کلیسا واقع شده است. گوشههای مقرنس پاطاق گنبد دارای تصاویری رنگی است که شیوه نقاشهای مذهبی قرن ۱۶ و ۱۷ میلادی را به یاد میآورد. محراب در جانب شرقی نمازخانه قرار گرفته که ۹۶ سانتیمتر از کف نمازگاه بلندتر است. ازاره محراب از سنگ مرمر است و بالای این ازارهها را هفت طاقنمای جناعی دو طبقه زینت میدهد. از جمله تزئینات شگرف درون معبد سه نمازگاه سنگی انفرادی با حجاریهای زیباست یکی از این نمازگاهها را در وسط محراب قرار داده اند و دو تای دیگر در طرفین شمالی و جنوبی و نمازخانه بزرگ و در محاذات همدیگر قرار گرفته اند. این نمازگاهها از آثار دوره قاجار به حساب میآیند. برج ناقوس بر روی ایوان دو طبقهای متصل به دیوار جنوبی کلیسا قرار گرفته و دارای گنبدی هرمی شکل هشت ضلعی است که بر روی هشت ستون استوانهای از سنگ سرخ با سرستونهای زیبا استوار گردیده است. این برج در زمان عباس میرزا نایب السلطنه مرمت شده است پیشانی طاقهای بین این ستونها که پا طاق گنبد برج محسوب میشوند، با نقوش برجسته فرشته، صلیب، ترنج، ستاره و گل هشت پر زینت یافته ودر سطح ایوان برج، قبوری از بزرگان آیین دین مسیح به چشم میخورد ودر دیوار ضلع شمالی این برج که بخشی از دیوار جنوبی کلیسا نیز بشمار میآید، تصاویر بر جستهای از مریم مقدس و عیسای مسیح مشاهده میشود. در صحن این برج، تعدادی قبر بهچشم میخورد که گفته میشود متعلق به افراد سرشناس و بزرگ مسیحی است. همچنین گویا ناقوس برج توسط ایتالیاییها برای مرمت برده شده اما برگشت داده نشده است.
پاسخ : کلیسای سن استپانوس(آذربایجان شرقی ) اجاق دانیال تالاری است متصل به دیوار شمالی کلیسا که ۶ متر عرض و نزدیک به ۲۰ متر طول دارد و به سه قسمت مساوی تقسیم میشود: ۱- اجاق دانیال که به وسیله دیوار از تالار جدا شده و به نام دانیال از قدیسین قرن پنجم میلادی معروف است. ۲- تالار اجتماعات در وسط قرار گرفته است. ۳- محل غسل تعمید در انتهای شرقی تالار واقع است که در آن سکوی بلندی به چشم میخورد که میز سنگی غسل تعمید در وسط آن نهاده شده است. مدرسه مذهبی یا دیری در کنار کلیسا وجود دارد که قدمت آن را به بیش از ۹۰۰ سال پیش نسبت میدهند. که در چهار طرف آن اتاقهایی وجود داشته که طبقه فوقانی آن جهت استراحت مسافرین و زائرین و طبقه زیرین محل اصطبل چهار پایان آنان بوده است. این دیر فعلاً در دست تعمیر است. درباره تاریخ بنای این کلیسا که یکی از شاهکارهای معماری است. مطالب مختلفی نوشته شده است. برخی بدون توجه به وقایع تاریخی و تاریخ تطور شیوههای معماری بنای آن را تا نخستین سدههای مسیحیت پیش برده اند در حالیکه شیوه بنا و مصالح ساختمانی و تزئینات هنری نشان میدهند که بنای این کلیسا همزمان با کلیساهای آختارمار و طاطائوس احداث شده است. صدها سنگ نبشته به زبان ارمنی در داخل و خارج بنا نصب شده است که اگر این سنگ نبشتهها به زبان فارسی ترجمه گردد بانی و معمار و تاریخ بنای کلیسا حتی قسمتهایی از تاریخ اقوامی که در این سرزمین می زیستهاند. روشن خواهد شد.
پاسخ : کلیسای سن استپانوس(آذربایجان شرقی ) اکتشافات جدید در سال ۱۳۸۴ کارشناسان سازمان میراث فرهنگی طی مرمت بنا، بقایای استخوان حواریون و قدیسین مسیح را کشف کردند که طبق روایات تاریخی در این کلیسا نگهداری میشدهاست. آنها بقایای استخوانها را در میان دو طاق کلیسا شناسایی کردند. علاوه بر بقایای استخوانی چند تکه تخته مربوط به جعبههای نگهداری این استخوانها، چند تکه پارچه زرد و آجری، تکههای موم، گِل اخرا و دانههای کُندر نیز در این محوطه شناسایی شده است.[۱] اسقف اعظم و خلیفه ارامنه تهران و شمال ایران با ارزشمند خواندن بقایای استخوانی یافت شده در این کلیسا از احتمال تعلق این بقایا به جسد حضرت یحیی خبر داد.
