بنای تاريخی نوشيجان در حدود 20 كيلومتری شمال غرب ملاير و 60 كيلومتری جنوب همدان، برفراز تپه ای طبيعی به ارتفاع تقريبی 37 متر قرار گرفته است. اين بنا كه ابتدا به صورت تپه ای باستانی بود از سال 1346 خورشیدی مورد كاوشهای باستان شناسی قرار گرفت و در نتيجه ی كاوش ها 3 دوره تاريخی در آن شناسايی شد. آثار فوقانی مربوط به دوره ی پارت يا اشكانی، لايه ی ميانی استقرار هايی از دوره هخامنشی يا پارسی و آثار زیرین كه روی سازه ی طبيعی تپه بنا گرديده از دوره ماد (اوايل قرن 8 پيش از ميلاد) به جای مانده است. سازه های مختصر دو دوره پارتی و هخامنشی (اشكانی و پارسی) اين تپه باستانی پس ازمطالعات كافی توسط باستان شناس نامی انگليسی و ايران شناس مشهور، ديويد اِستـِرُناخ، برداشته شد و آثار اصلی كه شامل دژ و معبد و تالار ستوندار است از اوايل دوره ی مادها پا برجاست. عناصر اين مجموعه به عنوان نخستين الگوهای معماری ايرانی در فلات قاره ايران از آثار منحصر به فرد و ارزشمند به شمار می آید. دژ – معبد باستانی نوشيجان شامل اجزای زير است: 1-بنای قديمی جبهه غربی (نخستين نيايشگاه) 2-تالار ستوندار (آپادانا) 3-معبد مركزی (دومين نيايشگاه) 4-اتاق ها و انبارها 5-تونل 6-حصار و دژ اين اثر به شماره 763 در تاريخ 3/11/1346 در فهرست آثار ملی ايران به ثبت رسيده است. و اما در مورد وجه تسميه دژ – معبد نوشيجان در ميان اهالی محلی اين قول رايج است كه در درون اين تپه جامی زرين پنهان بوده است كه پس از نوشيدن آب درون آن، جام ندا بر می داشت كه : نوش جان ! این ندا در طول زمان تبديل به نوشيجان شده است. به قول ريش سپيدان منطقه اين جام همراه با مجسمه ی يك اسب بالدار زرين بوده است كه در هنگام حفاری و كاوش توسط انگليسی ها به خارج از كشور انتقال يافته است. اين دژ – معبد واقع در دشتی است به نام شوش آب يا به زبان محلی (شيشو) كه امروزه نيز روستايی در نزديكی اين دژ به همين نام برپا است و در هنگام بهار و ريزش باران سطح دشت را تا دامنه ی تپه، درياچه ای كم عمق و زيبا فرا می گيرد.
