نمایش حس نوستالژی بی ارتباط با دفاع مقدس

قصه فیلم همچون خانواده سنتی ایرانی ساده و به دور از هر نوع پیچیدگی بوده و فیلمساز از همان سکانس ابتدایی به خوبی ما را وارد خانواده کرده و با نمایش عناصر مختلف بیننده را با حال و هوا و بافت سنتی‌ایرانی آن آشنا می کند. عناصری چون منزلی قدیمی و مادر بزرگی شیرین و خوش برخورد که موجب شده حداقل هفته یک بار منزل وی مرکز گردهم آمدن کل خانواده شود، طرز برخوردها و شوخی های سنتی افراد خانواده با یکدیگر و آشپزخانه ای پر رفتن و آمد همراه با شور و شوق زنان خانواده برای آماده کردن سفره ناهار و شله زرد نذری؛ و از همه مهمتر پیوند عاطفی عمیق مادر بزرگ با خواهرش که موجب شده سالها دیوار به دیوار یکدیگر زندگی کرده و اکنون که هم همسران خود را از دست داده و هم پسرانشان شهید شده اند باید روزی چندبار به یکدیگر سر بزنند و جویای احوال هم شوند.

دیگر عنصری که فیلمساز در طول فیلم بارها روی آن تاکید می کند تیپ های مختلف موجود در این خانواده بوده که این مطلب را نیز می توان از مهمترین عناصر تشکیل دهنده همان خانواده سنتی ایرانی دانست که در گذشته موجب جمع شدن سلائق و تفکرات مختلف در کنار هم و زندگی مسالمت آمیز آنها با یکدیگر می شد. افراد در این خانواده هیچ اصراری بر القای اعتقادات خود به دیگران نداشته و هیچ پافشاری برای قبول آن از سوی دیگران نمی کنند و همچون خانواده سنتی ایرانی در این خانواده نیز اختلاف نظرهایی جزئی هست ولی اعضای آن با هم در قاعده کلی سنتی بودن مشترکند. مثلا وقتی احمد پسر احترام سادات برای رفتن به کارخانه از سر سفره بلند می شود به راحتی و با شوخی از کنار متلکی که دیگر عضو خانواده در کنار سفره به او می اندازد، می گذرد؛ و یا کسی به نگار دختر پر انرژی و شروشور طاهره کاری نداشته و اجازه جوانی کردن را به او می دهند؛ و یا با کنار هم قرار دادن طاهره و دکتر همسرش، و احمد و نیز حسین پسر شهید احترام سادات (که در طی فیلم مشخص می شود در گذشته به نوارهای فرهاد و داریوش گوش می داده)، می توان به جمع سلائق مختلف و متضاد در این خانواده سنتی ایرانی کاملا پی برد.

از ظاهر و رفتار احترام سادات و فروغ به عنوان سنتی ترین افراد فیلم و ستون های این خانواده می توان به اصرار اسعدیان بر سنتی ( و نه مذهبی) بودن به راحتی پی برد. به عنوان مثال حجاب و چادر سرکردن های خاص دو خواهر (که نشان از اعتقاد سنتی آن دو است نه باور مذهبی)، کنار آمدن آن دو خصوصا احترام سادات با رفتار نگار (لبخندهای احترام سادات به شیطنت های نگار یا کمک به پسری که ظاهرا دوست پسر نگار است)، ارادت خاص به موسیقی سنتی...




اسعدیان در فیلم با عناصر مختلفی بر از بین رفتن سبک زندگی مورد علاقه خود تاکید کرده و در کنار آن، علت تغییرات اجتماعی و نابودی خانواده سنتی ایرانی را به دو بخش تقسیم می کند:

1- برخی از افراد دگم و انعطاف ناپذیر(به اعتقاد فیلمساز) همچون آقای فیض رئیس جدید ستاد معراج؛ که با ورود به ستاد شروع به تغییر و تحولات کرده و رفتار وی نیز هیچ شباهتی به آقای مصطفوی رئیس بازنشسته ستاد ندارد. (البته فیلمساز بر این نکته نیز تاکید دارد که رفتار آقای فیض و امثال او همه ظاهری است و تغییرات نیز همچون رنگ زدن ساختمان ستاد فقط عوض کردن ظواهر است و چنین افرادی نیز تنها ظاهری مذهبی دارند و او نیز همانند برخی افراد وابسته به حکومتها است که چون برای حکومت اسلامی کار می کند ظاهری اسلامی دارد)

2- اقتضای زندگی شهری و امروزی (مهندسینی که در حال نقشه برداری از کوچه ها برای طرح اصلاح بافت قدیمی شهر هستند)

البته بوضوح مشخص است که مشکل فیلمساز با بخش اول بوده که این مطلب را در قالب رفتار رئیس جدید ستاد با احترام سادات و نپذیرفتن تعویض نام حسین پسر احترام سادات با محمد پسر فروغ نشان داده و به بخش دوم در طی فیلم تنها اشاره ای کوتاه دارد. با توجه به فیلمنامه پی خواهیم برد که گره قصه نه پس از پیداشدن حسین، که بعد از رفتار آقای فیض با احترام سادات ایجاد شده و علت اصلی تمام رفت و آمدهای احترام سادات و اکثر رویدادها پس از پیداشدن حسین، اصرار فیض بر رفتارش است و با مقایسه فیض و مصطفوی نیز می توان به تاکید بر مقصر بودن امثال فیض در نابودی بافت سنتی ایرانی کاملا پی برد. فیض مردی مذهبی و قانومند است که بارها بر غیر شرعی و قانونی بودن درخواست احترام سادات تاکید می کند و در مقابل مصطفوی با رفتار خود با احترام سادات نشان می دهد که وی نیز از همان خانواده سنتی بوده و مشکلی با درخواست احترام سادات و گفتن چنین دروغی به فروغ ندارد.

تفاوت اصلی یک خانواده مذهبی ایرانی با خانواده سنتی ایرانی در این است که برعکس خانواده مذهبی، مقدسات در خانواده سنتی خود «سنت» است و نه مذهب؛ و برای چنین خانواده ای ارزشهای سنتی و حفظ آن، از پایبندی بر مذهب و ارزشهای مذهبی مهمتر است. کرور کرور دروغی که در این فیلم همانند نقل و نبات به بهانه مصلحت گفته می شود تاکید هوشمندانه فیلمساز است بر همین مطلب؛ و نکته ظریفی که به آن اشاره دارد این است که خانواده سنتی ایرانی با این گونه دروغها مشکلی نداشته و افرادی چون فیض اند که با چنین رفتاری مقابله می کنند. به عنوان مثال می توان به چگونگی برخورد احمد (مذهبی ترین فرد خانواده) با دروغهای مصلحتی طاهره اشاره کرده که در مقابل جمله «شما سخت می گیریِ» طاهره پس از اشاره احمد به دروغ وی، احمد سکوت می کند. و این درحالی است که آقای فیض دائما بر غیر شرعی بودن درخواست احترام سادات تاکید دارد. در خانواده سنتی پایبندی به «دلی بدست آوردن» و «محبت به آفتاب لب بامی همچون فروغ» به هر قیمتی مجاز و مصلحت، و مهمتر از «جُعِلَتِ الْخَبَائِثُ فِی بَیْتٍ وَ جُعِلَ مِفْتَاحُهُ الْکَذِب‏» (1) و «لَیسَ الکَذِبُ مِن خَلائِقِ الإِسلامِ» (2) و یا «الْکَذِبُ فِی الْعَاجِلَةِ عَارٌ وَ فِی الْآجِلَةِ [الْآخِرَةِ] عَذَابُ النَّار» (3) است؛ و به همین علت فیلم تاکید فراوانی بر دروغ مصلحتی (به اعتقاد خودش) دارد.





دیگر تفاوت اساسی سنت و خانواده سنتی با مذهب و خانواده مذهبی این است که در مذهب ظاهر و باطن، جسم و روح هر دو با ارزش بوده و از جایگاه ویژه ای برخوردار است و باید به هر دو آنها اهمیت داده و طهارت جسم و روح، و ظاهر و باطن در امتداد یکدیگرند. ولی در سنت و تفکر رایج در خانواده سنتی ظاهر چندان اهمیتی نداشته و باید به باطن رسیدگی کرد تا به مقصود رسید؛ و لذا بر همین اساس است که در انتهای فیلم احترام سادات با بخشش جسم حسین به فروغ و جا زدن پسرش به جای محمد لیاقت دیدار حسین و بوسیدن روی ماه را پیدا می کند.

در سراسر فیلم عناصر به گونه ای کنار هم چیدمان شده است که بیننده از سنت و خانواده سنتی به شهید می رسد (توضیح آنکه خانواده سنتی‌ای داریم که در کنار تمام رفتار و کردار و خصوصیات خود، دو فرزند شهید نیز دارد) و با توجه به نکات ذکر شده، آشکار می شود که فیلمساز به هیچ وجه تقدس زدایی نکرده و «بوسیدن روی ماه» دلالتی است بر دلتنگی فیلمساز برای خانواده سنتی ایرانی که در طول زمان به سمت نابودی حرکت کرده و خصوصا در کلان شهری همچون تهران کمتر به چشم می آید.

با نگاهی به فرم و دقت بر عناصر روایی به خوبی آشکار می شود و ما را به این نقطه می رساند که اساسا این فیلم نمایش احساسات درونی تلخ و شیرین فیلمساز به اشیا، اشخاص و موقعیت‌های گذشته خصوصا خانواده سنتی‌ ایرانی است. خانواده ای که در حدود چهل پنجاه سال پیش به قبل در کلان شهرهایی همچون تهران به وفور یافت می شد و با این فیلم فیلمساز سعی کرده است حس نوستالژی خود را به نمایش درآورده و از دیدگاه وی راه برون رفت از مشکلات و معضلات اجتماعی که اکنون جامعه با آن دست به گریبان است، بازگشت به همان منش و سبک زندگی خانواده سنتی ایرانی است.