حاتمی کیا عوض نشده حرف مرد یکی ست!

به مناسبت تولد ابراهیم حاتمی کیا، کارگردان برجسته سینما دفاع مقدس به سراغ اکبر نبوی منتقدی رفته ایم که وی را خوب می شناسد. وی معتقد است حاتمی کیا سیر هنری مشخصی داشته و دغدغه هایش مبتنی بر تغییرات اجتماع است.اکبر نبوی منتقدی ست که حاتمی کیا را خوب می شناسد. با اینکه بارها و بارها در مورد حاتمی کیا صحبت کرده است و حتی رو به روی او برای مصاحبه در مستندی با همین موضوع نشسته است، اما روند کاری حاتمی کیا در چند سال اخیر شاید بر نظر برخی منتقدین نسبت به دیدگاه هنری وی تاثیر گذاشته باشد. هرچند نبوی در این باره می گوید: سینمای حاتمی کیا عوض نشده است. حرف مرد یکی ست! سینمای حاتمی کیا را چگونه دیده اید؟ منظورم در تمام این سالهاست که از دریچه نقد شما سینمای او نگاهبانی و رصد شده است.ابراهیم حاتمی کیا جزو معدود سینماگرانی ست که به شدت واکنشی فیلم می سازد. منظورم تنها واکنش به پدیده های اجتماعی نیست، بلکه واکنش به خودش را می گویم. به بازتاب واقعیت های درون خودش را نشان می دهد. به تعبیر دیگر، واقعیت های پیرامون او و زندگی جمعی یک نوع خاصی از اثرگذاری را در جان و دل او دارد که گاهی بی تابش می کند و به بی قراری می رسد و گاهی شاید عصبانی هم می شود! مجموعه این تاثیرات بیرونی در درون او را وادار به یک موضع واکنشی می کند.
البته منظورم این نیست که از فرایند هنری دور می شود. اساسا هنرمندان از واقعیت های بیرونی و پدیده های ظاهری و معمولی متاثر می شوند. بگذارید سر راست بگویم اگر هنرمندی ادعای هنرمندی کند و متاثر نشود حتما موفق نمی شود کار خلاقه مناسبی را به سامان برساند. چون هنرمندان به گمان من اول تاثیر می گیرند و بعد تاثیر می گذارند. بدون تاثیرپذیرفتن هنرمند نمی تواند تاثیر بگذارد.
هنرمند به تعبیری مانند زمین است. اول باید بارانی ببارد تا بارور شود. بدون باران که تعبیر به موقعیت های انسانی و اجتماعی ست اتفاقی نمی افتد. باران باید بر جان هنرمند ببارد و جان اورا بارور کند و محصول این باروری اثر هنریست.
ابراهیم نه الزاما در همه آثارش ولی در بسیاری از آن ها اینگونه است. اینکه چقدر میوه های این اتفاق آبدار و شیرین وهستند و چقدر کال و ترش بحث دیگری ست که من معتقد نیستم همه آن ها شیرین و آبدار باشند.
سیر تاثیرپذیری حاتمی کیا به عنوان هنرمند از محیط پیرامونی و نوع آن چگونه است؟ باز هم به این سوال می رسیم که چقدر حاتمی کیا چقدر تغییر کرده است.الان شرایط به گونه ایست که کاملا می توانیم پاسخ این سوال را ببینیم. روزگاری در این کشور تقریبا فرهنگ عمومی این بود که منافع شخصی در منافع عمومی تعریف می شد. ترجیح منافع دیگران بر منافع خود عادی بود که تعبیر دیگرش ایثارگری نسبت به هم نوع، خود را ندیدن و دیگرخواه بودن است.
از فیلم «دیده بان» گرفته، که رفتار آن دیده بان -که قهرمان شگفت انگیزی است- به گونه ایست که اگر اقتضا کند جان خودش را برای یک هدف بلندتر و والاتری فدا خواهد کرد، تا فیلم «آژانش شیشه ای» که حاج کاظم آن هم خودش را نمی بیند و فقط عباس و عباس ها را می بیند.
اما جامعه به همین صورت باقی نمی ماند. به تدریج خودخواهی افزایش پیدا کرده و دامن می گسترد و منافع فردی به منافع جمعی ترجیح پیدا می کند. حتی متاسفانه زمینه های رفتاری به گونه ای تغییر پیدا می کنند که افراد برای رسیدن به حقوق حتی نامشروع از دیگران استفاده ابزاری می نمایند. این بیماری شگفت انگیزی ست که در جامعه خودش را نشان داده است. در فیلم «ارتفاع پست» قاسم برای رسیدن به هدفش اقوام و خویشانش را ملعبه و بازیچه می کند. بدین سان قهرمان های فیلم حاتمی کیا از ساحت نگرش های جمعی وارد ساحت نگرش فردی و خودخواهانه می شوند. تاثیر بسیار روشنی از جامعه به فیلمسازی وی وارد شده است و این همان واکنش نشان دادن است. البته این نگاه مورد تایید او نیست بلکه هشدار اوست که به کجا داریم می رویم. حتی موتور چپ و راست هواپیما کنایه ایست به جناح های سیاسی کشور که جامعه را به کجا دارند می کشانند.
حتی امروز که به سراغ چمران رفته، دچار یکسری دغدغه و خلجان های درونی شده است. با توجه به شناختی که من از حاتمی کیا دارم معتقدم او سفارشی پذیر نیست. البته سفارشی ساختن کار مذمومی نیست اما منظورم سفارشی به معنا و مفهوم رایج آن است. او از جنسی از هنرمندان سینماست که از خودش سفارش می گیرد. خلجان روحیست که احساس کرده حالا می تواند خودش از زاویه روایت گوشه ای از زندگی چمران حرف بزند و دغدغه هایش را بروز دهد.
اصولا دغدغه داشتن و بی رگ و بی درد نبودن از ویژگی های مثبت یک هنرمند است و حاتمی کیا به شایستگی از این احساس تعهد اجتماعی برخوردار است.
این روزها و در آستانه هفته دفاع مقدس بهانه ایست که به این منظر از سینمایی ایران بپردازیم. نگاهی وجود دارد که برخی حاتمی کیا را تنها پرچمدار و زنده نگاهدارنده سینمای دفاع مقدس می دانند و برخی حتی از این فراتر رفته و می گویند این زنده بودن هم با یک تنفس مصنوعی ست. دیدگاه شما چقدر از این دیدگاه فاصله دارد؟اصولا هر دو دیدگاه را قبول ندارم و معتقدم هر دو دیدگاه مطلقا با واقعیت های جاری در حوزه سینما تطابق ندارد. این دیدگاه ظلم و ستم در حق کسانی که در حوزه دفاع مقدس کار می کنند. کسانی مثل محمدعلی باشه آهنگر که سه فیلم در این حوزه ساخته و اثر آخرش «ملکه» کار شاخصی در این حوزه است. برای اینکه منزلت حاتمی کیا را رعایت کرده باشیم نباید حقوق دیگران را نادیده بگیریم. حاتمی کیا بدون تردید جزو بزرگان سینماست اما اینکه به واسطه اعتبار او سینمای دفاع مقدس ما زنده است یا با تنفس مصنوعی او، غلط است. سینما به طور کلی حال خوشی ندارد و به تبع آن سینمای دفاع مقدس هم همینطور. اما کسانی مثل سامان سالور و پرویز شیخ طادی در این حوزه کار می کنند و فارغ از قوت ها و ضعف ها، هستند جوان هایی که دارند به میدان می آیند چه در حوزه مستند، مستند داستانی و چه در زمینه داستانی کوتاه دارند تلاش می کنند. این حرف به جای محبت، بیشتر هم به او و هم به دیگران ستم می کند.
برای تبریک تولد ایشان حرفی دارید یا نکته ای که با دوستداران سینمای ایشان به اشتراک بگذارید؟سالروز تولد ایشان را اول به خودشان و بعد به خودمان شادباش می گویم. خدا به ما این لطف را کرده است که هنرمندی مثل او را به ما داده و ما در زمره کسانی هستیم که فیلم های اورا می بینند.
حاتمی کیا سرمایه بسیار عزیز و ارجمندی برای هنر این سرزمین است. به همان نسبتی که کسانی چون باقری ها و باکری ها به واسطه مجاهدت هایشان به چشم من بزرگ و عزیزند، حاتمی کیا هم بزرگ است.
به خاطر وجود کسانی مثل حاتمی کیا به خودمان تبریک می گویم و امیدوارم ایشان 120 سال عمر کنند و موفق تر از گذشته به کار هنری خود ادامه دهند.