طهارت و بهداشت جسم و جان‏

لفظ طهارت در حديث حضرت صادق عليه السلام لفظ عامى است و همان طور كه از اصل روايت استفاده مى‏شود و خود حضرت صادق عليه السلام توضيح مى‏دهند، منظور از طهارت در آيات قرآن و روايات هر دو نوع از طهارت است: طهارت ظاهرى و طهارت باطنى، طهارت و بهداشت جسم و طهارت و بهداشت روح و روان و به نظر مى‏رسد كه در اين زمينه گفتار بيشترى لازم است، تا مطالعه كنندگان به اين واقعيت آگاه شوند كه اسلام به بهداشت جسم و جان چقدر اهميت داده است.
طهارتى كه در جسم و جان اسلام منظور دارد، گاهى با آب، زمانى با غسل، وقتى با تيمم و در مرحله‏اى با تقوا و در جايى با پرهيز غذايى و در موردى با ترك گناه و در مرتبه‏اى با توجه به دستورهاى طبى نسبت به آب و هوا و غذا و در قسمتى با روزه و در جانبى با اجراى فرائض براى انسان حاصل مى‏شود و نيز مراعات حسنات اخلاقى و دورى از رذايل دو عامل بسيار مهم براى بهداشت روح و تزكيه نفس است.
يكى از نويسندگان گذشته، در جزوه‏اى كه فعلًا در گوشه بعضى از كتابخانه‏ها است و از دسترس مردم خارج است، ده اصل در بهداشت جسم و تن و ده اصل در بهداشت نفس و روح ذكر مى‏كند كه خلاصه هر يك از ده اصل از نظر شما مى‏گذرد، تا دورنمايى از دو بهداشت بر اساس قرآن و روايات و مسائل علمى در اختيار شما قرار بگيرد و در ضمن مطالب آن جزوه از زواياى فراموشى خارج گشته و با خواندن و عمل به آن ثوابى به روح نويسنده آن برسد.

1- بهداشت غذا
اكثر مردم از رموز و كيفيت و كميت و اسرار غذا بى‏خبرند، گمان مى‏كنند سفره‏هاى رنگين و لقمه‏هاى چرب و نرم بهترين غذاست و حال آن كه سفره‏هاى رنگارنگ بيش از ميدان جنگِ موجب اتلاف نفوس است.
غذاهاى بد و فاسد و مانده و آن غذاهايى كه در معرض حشرات كثيف بوده نيز موجب مرض و هلاكت است.
تا گرسنه نشويد غذا نخوريد و هنوز كه اشتها باقى است دست از غذا برداريد، غذا را كاملًا بجويد، سحق و صلايه كنيد، تا توده خميرى شكل حاصل شود، آن گاه بلع كنيد.
از تمام جهاز هاضمه فقط دهان در اختيار شماست، پس آهسته بخوريد و از پرخورى اجتناب جوييد؛ از قديم گفته‏اند: پرخورها با دندان، گور خود را مى‏كنند.
رسول اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: هيچ چيز نزد خدا منفورتر از معده انباشته نيست‏ «1».
غذاى خوب آن است كه از حيث وزن و حجم كم و از نظر دارا بودن ويتامين و سلولز و چيزهايى كه بايد بدل ما يتحلل قرار گيرد زياد باشد و الا پر كردن شكم از غذاهاى پر حجم ولى كم انرژى جز خسران و ضرر چيزى عايد انسان نمى‏كند.
بيش از سه وعده غذا نخوريد، به هنگام غذا داراى حالت شاد باشيد، چون حالات مثبت روحى در هضم غذا مؤثر است، سعى كنيد در هنگام خوردن از افكار حزن‏آور دور باشيد و از غصه و عوامل هيجان‏انگيز بر حذر بمانيد.
اگر سن شما از چهل افزون است، شب‏ها از خوردن گوشت و تخم مرغ خوددارى كنيد، حتى المقدور از كنسروها اجتناب نماييد، سعى كنيد غذاى تازه بخوريد.
بهترين سفره‏ها آن است كه در آن كلم، كاهو، پياز، ميوه، سالاد روغن زيتون، سبزى، هويج، پنير كهنه و سركه ديده شود.
نان در صورتى بسيار خوب است كه آرد آن را نبيخته باشند؛ زيرا سبوس نان داراى سلولز و انواع ويتامين ب است.
در هواى گرم، مواد گوشتى و چربى و قندى كمتر استعمال نماييد. كالرى غذا بايد متناسب با سن و شغل و مقدار كار و آب و هوا باشد، يعنى اگر كم كار هستيد كمتر بخوريد. ظروف غذا بايد تميز باشد، اگر مسى است بايد ماهى يك بار به سپيدگرى برود، معده بنا به گفته رسول اسلام صلى الله عليه و آله جايگاه تمام امراض است‏ «2» كه در نتيجه پرخورى و شكم پرستى حاصل مى‏شود، اغلب بيمارى هاى كبدى، كليوى، فشار خون و امراض معده‏اى در اثر عدم بهداشت غذايى است، بيهوده و نابهنگام نخوريد، از محركات بپرهيزيد، گاه گاهى روزه بگيريد و امساك كنيد تا اعضاى گوارشى استراحت كنند.

2- بهداشت هوا
هواى جو، غذاى حيات است، بزرگ‏ترين عامل مهم بهداشت انسان هوا است، هوا بايد پاك و بى‏آلايش نگاه داشته شود.
هوا در زندگى موجودات آن قدر ضرورى است كه آفريدگار مهربان آن را رايگان در اختيار گذاشت.
عده‏اى از مردم از روى جهل و ناآگاهى، هوا را آلوده مى‏كنند و اهميتى به پاكى و طهارت آن نمى‏دهند، در نتيجه خود و ديگران را به ضعف مزاج مبتلا مى‏كنند و خويش را در پيشگاه حضرت حق مسؤول مى‏نمايند.
وقتى هواى تميز تنفس نشد و بخار سمى از بدن خارج نگشت، اشتها از بين مى‏رود و بر اثر از بين رفتن اشتها سوء تغذيه پيش مى‏آيد و سوء تغذيه باعث از بين رفتن تاب و توان مى‏گردد و جسم ميدان بروز امراض مى‏شود.
بخارى‏هاى نفتى و دود چراغ براى تنفس مضر است؛ زيرا هر دو باعث آلودگى هوا هستند، در صورتى كه سه دقيقه به انسان هوا نرسد، مرگ آدمى حتمى است.
هوا در بدن اثر فيزيكى و شيميايى دارد و از دو طريق مختلف نفوذ مى‏كند و آن عبارت است از ريتين و جلد، چون آدمى هر دقيقه شانزده مرتبه شهيق و شانزده مرتبه زفير مى‏آورد، پس در هر شبانه روزى بيست هزار مرتبه تنفس و در هر تنفس نيم ليتر هوا اخذ مى‏كند كه مجموعاً در شبانه روز معادل ده متر مكعب هوا داخل ريتين مى‏گردد و در شبانه روز معادل ده هزار ليتر خون با اين ده هزار ليتر مجاورت پيدا مى‏كند.
از اين ارقام به سهولت روشن مى‏شود كه هوا به نسبت بسيار عظيمى، عمل تصفيه خون را به عهده دارد، بنابراين اندك تغيير شيميايى اين غذاى حياتى موجب سستى و فتور بدن مى‏شود.
اسلام، آلوده كردن هوا را حرام دانسته و هر مسلمان موظف است در حفظ سلامت هوا بكوشد و از آلوده كردن هوا كه نتيجه آن آلوده شدن بدن به خصوص اطفال و مخصوصاً بيماران است بپرهيزد.
حفظ محيط حيات و رعايت بهداشت آن از اهم تكاليفى است كه اسلام عزيز بر عهده مردم مؤمن گذاشته است.

3- بهداشت آب‏
آب، نعمت با عظمتى است كه ارزان و مفت در اختيار موجودات زنده قرار گرفته و رعايت پاكى و پاكيزگى آن بر تمام مردم واجب و لازم است.
آب خوراكى بايد شفاف، خنك، بى‏بو، بى‏طعم و هشت تا پانزده درجه حرارت داشته باشد و اكسيژن در آن محلول باشد، پس آب جوشيده وقتى قابل شرب است كه مثل دوغ آن را تكان دهند.
آب هايى كه در كنار آن شاهى آبى مى‏رويد، يا ماهى قزل آلا در آن وجود دارد براى شرب داراى كمال صلاحيت است.
آب چشمه‏ها و رودخانه‏ها و آبى كه در آن ماهى و حلزون يافت شود بسيار نيكو است.
آب دريا و رودخانه‏هايى كه كمتر از يك متر عمق و هشت متر عرض باشد براى آشاميدن خوب نيست.
آب سرد اگر كم كم آشاميده شود اعمال هضم را تحريك نموده، حرارت بدن را تنزل مى‏دهد، اما اگر استعمال آب سرد متمادى و به افراط صورت گيرد، موجب اسهال و عوارض معدى مى‏شود.
آب هاى معدنى به علت زيادى املاح چندان قابل شرب نيست، اما استحمام آن‏ها و شرب موقت آن براى بعضى از امراض خوب است.
آلوده كردن آب آشاميدنى مردم، گناهى بس بزرگ و در پيشگاه حضرت حق مسؤوليت بسيار سنگينى دارد، سعى كنيد از آلوده كردن آب آشاميدنى مردم بپرهيزيد.

4- بهداشت خواب‏
يكى از ضروريات زندگى خواب است؛ قرآن مجيد، خواب را يكى از نعمت‏هاى الهى بر بشر معرفى مى‏كند.
يك لحظه فكر كنيد، اگر خواب از شما گرفته شود، يا جايى گرفتار شويد كه نگذارند بخوابيد، چه بر سر شما مى‏آيد.
البته استراحت و خواب بايد به اندازه باشد، زياده روى در خواب و در هر چيزى براى جسم و جان مضر است.
اسلام، خواب زياد را هم چون پرخورى مضر دانسته و مردم مؤمن را از افراط در خواب منع مى‏كند، مزاحمت فراهم كردن براى كسانى كه در استراحت‏اند خلاف شرع و دور از انسانيت است.
مردم بالغ در بيست و چهار ساعت اگر هشت ساعت بخوابند رعايت اعتدال در خواب را كرده‏اند.
از اين‏كه تمام شب را بيدار بمانيد پرهيز كنيد؛ زيرا قرآن مجيد از بيدار ماندن در تمام شب منع فرموده، بى‏خوابى بر اعصاب و قلب فشار مى‏آورد؛ بهترين وقت بيدارى در شب هنگام سحر است آن هم براى مناجات و استغفار.
اتاق خواب بايد از سر و صدا و مزاحمت ديگران دور باشد و حداقل لازم است حدود دو ساعت در روز در اطاق باز باشد تا از نور آفتاب بهره بگيرد.
مى‏گويند: تمام علم بهداشت را مى‏توان در سه جمله خلاصه كرد: غذاى منظم، كار منظم، خواب منظم؛ اين سه دستور، شما را با صحت و سلامت هم آغوش مى‏كند.

5- بهداشت غريزه‏
ازدواج، در سلامت انسان‏ها نقش بسيار مهمى دارد؛ پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مى‏فرمودند: نكاح، سنت من است و هركس از اين سنت روى گردان شود از من نيست‏ «3».
لازم است به هنگام ازدواج، زن و مرد از سلامت كامل برخوردار باشند و امروز بهترين راه تشخيص سلامت، گرفتن تصديق صحت مزاج از طبيبان حاذق و متعهد است.
در اعمال مسائل جنسى حتماً به مقررات الهى- كه در قرآن و روايات منعكس است- مراجعه كنيد.
در انجام مسائل جنسى از افراط بپرهيزيد كه نيروى انسان را به خاك مى‏ريزد و منبع ى و پريشان حالى است.
جسم و جان خود را در آستان افراط در شهوت قرار ندهيد و عصاره حيات را با زياده روى در برنامه جنسى به آتش شهوت مسوزانيد.
اعتدال در اين امر شما را از خطرات دور مى‏كند؛ گفته‏اند: افراط در هر نوع لذت، نوعى خودكشى است.
ازدواج پيش از بلوغ براى زن و مرد خطرناك است، براى سالم ماندن از خطرات غريزه جنسى به همسر خود قناعت كنيد و از چشم چرانى و شركت در مجالس گناه و مجالسى كه محرك شهوات حيوانى است، بپرهيزيد؛ چشم، مقدمه بسيارى از گناهان است و گناهان مقدمه سقوط جسم و جان و دروازه ورود به محيط خشم‏ و غضب خداست و عاقبت گناهان آتش جهنم و عذاب دردناك دوزخ و خلاصه دور ماندن از سعادت دنيا و آخرت است.
خوشا به حال آن انسانى كه لذت واقعى خود را در ارتباط با حضرت دوست قرار داده و از ساير لذات مشروع به اندازه ضرورت استفاده مى‏كند.
به خدا قسم ساعتى براى انسان، خوش تر از ساعت ارتباط با دوست نيست، آن ساعتى كه قلب با حضرت مولا در ارتباط قرار گرفته و صداى پرسوز انسان در گوشه خلوت براى مناجات از ناى جان بيرون آمده و اشك ديده بر رخسار آدمى جارى گشته و به قول الهى قمشه‏اى اين عارف وارسته، عجب ساعت خوشى است:
[TABLE="class: cms_table"]
[TR]
[TD]مرا يك شب به وصل خود كنى شادان چه خواهد شد[/TD]
[TD][/TD]
[TD]دمى جانم رهانى از غم هجران چه خواهد شد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]به ياد خود دلم از غيرپردازى چه مى‏گردد[/TD]
[TD][/TD]
[TD]روانم را نگه دارى بر اين پيمان چه خواهد شد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]نكاهد حسن بى‏پايانت اى ماه از نگاه من‏[/TD]
[TD][/TD]
[TD]رخت بى‏پرده بنمايى به چشم جان چه خواهد شد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD][/TD]
[TD][/TD]
[TD][/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]به شكر آن كه در ملك نكويى شاه يكتايى‏[/TD]
[TD][/TD]
[TD]گذارى يك قدم در كوى مسكينان چه خواهد شد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]گرفتار بلاى دشمنى چون نفس خونخوارم‏[/TD]
[TD][/TD]
[TD]نگهدارى گرم زين خصم بى‏ايمان چه خواهد شد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]به نزهتگاه انسم گر دهى مأوا چها گردد[/TD]
[TD][/TD]
[TD]به خلوتخانه وصلم كنى مهمان چه خواهد شد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD][/TD]
[TD][/TD]
[TD][/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]رقيبان را به حكم عشق با ما مهربان سازى‏[/TD]
[TD][/TD]
[TD]نكويان را رهانى از غم دوران چه خواهد شد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]هزاران يوسف مصرى تو اى مه مشترى دارى‏[/TD]
[TD][/TD]
[TD]مرا هم گر شمارى از خريداران چه خواهد شد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD][/TD]
[TD][/TD]
[TD][/TD]
[/TR]
[/TABLE]



6- بهداشت مسكن‏
در انتخاب و تعيين مسكن محل زندگى بايد توجه كامل داشت؛ زيرا خانه و محل سكونت از عوامل بسيار مهم بهداشت جسم و جان است.
منزل بايد از مجاورت مرداب‏ها، مزبله‏ها، كارخانجات و مراكز شلوغ و پرجمعيت دور باشد، اگر نزديك باغستان ها و بيشه‏ها و در محيطى كه از سرسبزى و خرمى برخوردار است باشد، در سلامت انسان بسيار مؤثر است.
در سردترين شب هاى زمستان درجه حرارت اتاق خواب بايد بين دوازده و شانزده درجه باشد.
ساختمان منزل نبايد از سه طبقه بيشتر باشد و خانه انسان نبايد مزاحم آب و هوا و آفتاب خانه ديگران باشد.
خانه‏اى كه محل زندگى است بايد خشك و بدون رطوبت باشد، بهترين روشنايى‏ها براى منزل برق است؛ زيرا چراغ نفتى هر قدر هم تميز نگاهداشته شود بوى نفت مى‏دهد و براى تنفس مضر است، روزى سه چهار مرتبه درها بايد باز شود تا هواى ساختمان به كلى عوض شود.
در موقع نظافت ساختمان كارى كنيد كه گرد و غبار، كم برخيزد؛ زيرا بيم آن مى‏رود كه ميكروب سل و ساير ميكروب ها به شما آزار برساند، جلوى بينى خود را به هنگام تنظيف منزل بگيريد، با كفشى كه در معابر رفت و آمد مى‏كنيد به اتاق ها نرويد، اخلاط سينه و آب بينى را روى زمين و به خصوص روى زمين منزل نيندازيد.
دستورهاى عالى اسلام را در پاكيزه نگاه داشتن خانه و محل سكونت كاملًا مراعات كنيد، خداوند مهربان انسان را براى عبادت و تكامل آفريده، با جسم مريض و روح كسل نمى‏توان هدف حضرت دوست را تأمين كرد.
رعايت بهداشت در تمام زمينه‏ها در اسلام واجب شرعى و اخلاقى است، پيامبر بزرگ اسلام صلى الله عليه و آله در جمله معروف پر قدر و قيمتش نظافت را از ايمان دانسته و فرموده‏اند:
النِّظافَةُ مِنَ الإِيمانِ‏ «4».
انسان هاى آلوده، افراد كثيف و مردمى كه به بهداشت خود در تمام امور و زمينه‏ها توجهى ندارند، چگونه مى‏توانند ادعاى مسلمانى كنند، مسلمان كسى است كه از دستورهاى حق و فرمان‏هاى پيامبر صلى الله عليه و آله و خواسته‏هاى سعادت بخش ائمه طاهرين عليهم السلام پيروى كند و در هيچ برنامه‏اى جداى از مقررات الهى و حلال و حرام خداوندى زيست نكند.

7- نور آفتاب‏
زندگى و سكونت بايد در اتاق‏هاى آفتاب‏گير باشد؛ آفتاب، منبع مهم‏ترين انرژى ها و ميدان مهم‏ترين منافع براى موجودات زنده است.
آفتاب، هم چون آب و هوا در زندگى موجودات امرى ضرورى است، موجودات زنده‏اى كه در تاريكى نشو و نما مى‏نمايند، نحيف، پژمرده و غمناك‏ و خونشان رقيق و گيجى و كسالت رفيق آن‏هاست.
اثر نور، اوّل روى جلد و سپس روى سلسله اعصاب است، خانه‏اى كه آفتاب ندارد نيازمند طبيب است!
در و پنجره بايد عريض و مرتفع ساخته شود، تا آفتاب از طريق آن‏ها به تمام اطاق بتابد و نقطه تاريكى بجا نماند.
روزى چند دقيقه در آفتاب قدم بزنيد كه بهترين قدرت براى از بين رفتن ميكروب ها در آفتاب است.

8- بهداشت عمومى بدن‏
پوست بدن داراى سه عمل است:
اول: اعتدال و سلامتى سلسله اعصاب و كليه كار دستگاه‏هاى حياتى در ارتباط با سلامت پوست بدن است، همين كه در پوست اخلالى پيدا شود به روى تمام آن دستگاه‏ها اثر منفى مى‏گذارد.
دوم: تنفس از مهم‏ترين برنامه‏هاى پوست است، كثيف بودن پوست عمل تنفس را كند و براى درون بدن ضرر و خسارت دارد.
سوم: تعديل و تنظيم حرارت بدن و حفظ دائمى آن، بر سبيل استمرار رطوبت خود را كه قريب يك ليتر مى‏شود به سطح بدن آورده بخار مى‏نمايد و موجب خنكى بدن مى‏گردد.
پوست بايد هميشه نفوذپذير باشد، چون كه محصولات جامد عرق با محصولات ترشح غدد پيوسته در سطح بشره با غبارهاى خارج و كرك لباس مخلوط شده و اندود مستحكمى كه چرك بدن باشد توليد مى‏نمايد.
سلول‏هاى مرده بدن دائماً از بشره جدا شده و توليد يك قشر مى‏كنند و محصول‏ اين قشر متمادى با محصول غدد مختلفه مخلوط شده لعابى مى‏سازد و بر ضخامتش افزوده مى‏گردد، آن گاه به عمل پوست زيان سخت وارد مى‏سازد و از اينجا علت تأكيد در وضو و اغسال مستحبه از طرف اسلام روشن مى‏شود.
پاكيزگى بدن اولين شرط سلامتى است؛ زيرا آمارها نشان مى‏دهد كه مرگ و مير در نزد طائفه‏هاى تميز كمتر و پيش توده‏هاى كثيف بيشتر است.
بدن را با آفتاب و هواى تميز و آب آشنا كنيد، عادت كنيد از بينى تنفس كنيد، قبل از غذا دست و ناخن‏ها را با صابون بشوييد. بعد از قضاى حاجت دست خود را با مواد صابونى شستشو دهيد، ناخن‏ها را كوتاه كنيد كه ناخن بلند خانه ميكروب و آلودگى ها است.
انسان بر اثر عمل نكردن به قواعد بهداشتى در حقيقت خودكشى مى‏كند، اگر بهداشت را مراعات كنيد پيرى و مرگ را به عقب انداخته‏ايد.

بهداشت ورزش‏
ورزش، سبب حسن جريان خون در اعضا و عضلات شده، سلول هاى بدن بهتر تغذيه مى‏شوند.
ورزش كسالت و تنبلى را از بين مى‏برد، ورزش بايد در هواى آزاد و تميز انجام گيرد، بهترين ورزش تنفس عميق است كه دهان بسته باشد.
در هنگام ورزش بايد لباس تنگ نباشد، تا حركات ورزشى به خوبى انجام گيرد و نيز از بهترين ورزش‏ها راه رفتن و به فرموده اسلام اسب سوارى، تيراندازى، شنا و شكار و نيكوتر از اين‏ها باغبانى و كشاورزى و خلاصه فعاليت و كار و به خصوص كار منزل براى كمك به اهل خانه است.
روزهاى تعطيل را در صحارى و دامن كوه ها به سر برده و روح و جسم را از مشاهده آثار دلكش طبيعت و آنچه لطف و كرم و عنايت حضرت حق اقتضا كرده نيرو ببخشيد.
پياده‏روى در آفتاب به اندازه متوسط نيز ورزش خوبى است، افراط در ورزش‏هاى مختلفه صحيح نيست، تمام اين برنامه‏ها براى اين است كه جسم و روح نيرومند و با نشاط شوند، تا تكاليف الهيّه با نشاط و با حال انجام گيرد، تمام امور ظاهر مقدمه امور باطن است. حركت انسان با توجه به احكام حضرت حق هميشه بايد حركت از ظاهر به باطن باشد، اكتفا كردن به دنياى محض يا آخرت محض كار غلطى است. تغذيه جسم و جان لازم است و در اين زمينه بايد عدالت را رعايت كرد و با توجه به خواسته‏هاى حضرت مولا در هر دو زمينه حركت نمود.
ورزش را به اين هدف انجام دهيد كه جسم براى اجراى مقررات الهى نيرومند شود، اگر اين هدف در كار نباشد، در حقيقت ورزش عامل پروراندن ناحيه حيوانى وجود است!