بهداشت دهان و دندان‏

حضرت صادق عليه السلام در روايت از فرموده نبىّ بزرگوار صلى الله عليه و آله اسلام نقل مى‏كند كه حضرت فرمود:
مسواك كردن باعث پاك شدن آلودگى‏هاى دهان از غذاهاى مانده در لابه لاى دندان‏ها و در سطح و گوشه و كنار فضاى دهان است و سبب تحصيل رضاى پروردگار عالم است.
آرى، وقتى فضاى دهان از آلودگى پاك باشد و لا به لاى دندان‏ها تميز بماند، لثه‏ها از دچار شدن به مرض خطرناك پيوره در امان خواهد بود، در نتيجه بزاقى كه از دهان به معده و ساير دستگاه‏هاى گوارشى مى‏رود، از ميكروب و اشياى خسارت بار پاك و در نتيجه سلامت انسان پابرجاست و هر مؤمنى اين‏گونه در حفظ سلامت بدن بكوشد- بدنى كه بايد در بسيارى از عبادات، مانند نماز، حج، روزه، جهاد، امر به معروف، نهى از منكر، كمك به مستمندان و يتيمان و فقيران شركت داشته باشد- البته مورد رضا و عنايت و خشنودى و لطف حضرت دوست است.
كسى كه به بهداشت و به خصوص، بهداشت دهان و دندان اهميت ندهد و باعث هجوم امراض به بدن گردد و در نتيجه بدن او عليل و زار و ناتوان شود، تا حدى كه از امور مهمه الهيّه باز بماند، محبوب خدا نيست!!
گروهى تصور مى‏كنند كه جلب عنايت و خشنودى حق، فقط در پرتو عبادات معنوى است، در حالى كه تصور آنان صحيح نيست؛ اسلام براى ظاهر و باطن، ماديت و معنويت، دنيا و آخرت، احكام و قوانينى اصيل و ريشه‏دار دارد كه يك مسلمان و مؤمن بايد به تمام آن قوانين توجه كند و در همه شؤون حيات، خود را با اسلام عزيز هماهنگ نمايد؛ روگردانى از دستورهاى ظاهرى اسلام، مخصوصاً مسائل بهداشتى عمل بسيار بد و خطرناكى است و ضرر اين روگردانى، هم دنيايى است و هم آخرتى!!
مؤمن در هر حال بايد پاك و نظيف و طيب و تميز باشد؛ خانه مؤمن، لباس مؤمن، شهر مؤمن، كوچه و خيابان و راه مؤمن و حتى گورستانى كه مربوط به مؤمنان است. بايد كاملًا تميز و بهداشتى باشد.
مسئله دهان و دندان در زندگى مسلمان و مؤمن فوق العاده مهم است، بهداشت آن بايد مورد توجه باشد؛ زيرا از بركت بهداشت دهان و دندان هر شؤون جسم و جان سالم و ديگران هم از دست انسان در اذيت نخواهند بود.
اما اگر دهان و دندان پاكيزه نباشد، اولًا: دندان ها زود از بين مى‏رود، ثانياً:
دهان انسان بدبو و متعفن شده باعث آزار همسر و فرزندان و ديگران خواهد بود و آزار به ديگران به هر شكل ممنوع و از مصاديق ظلم است، ثالثاً: پس از مدتى كوتاه انسان دچار امراض مختلف جسمى و گوارشى شده و عليل و ناتوان خواهد شد و اين‏كه انسان خود را در معرض رنج و ديگران را هم در معرض زحمت بيندازد، از عدالت و حكمت به دور است!!

اهميت مسواك در روايات‏
اسلام براى مسواك و به تعبير گسترده‏تر براى بهداشت دهان و دندان قواعد محكم و متينى دارد كه اطلاع از آن دستورهاى آسمانى و حكيمانه براى هر مرد و زن مسلمانى لازم است.
اولًا مسواك زدن از پيامبران الهى شروع شده و ثانياً دستور اكيد فرهنگ خداست.
قالَ الصَّادِقُ عليه السلام: السِّواكُ مِنْ سُنَنِ الْمُرْسَلينَ‏ «1»؛
امام صادق عليه السلام فرمود: مسواك از آداب انبيا است.
وَقالَ أبُو عبداللّه عليه السلام: مِنْ أَخْلاقِ الْأَنْبِياءِ السِّواكُ‏ «2»؛
و نيز امام صادق عليه السلام فرمود: مسواك از اخلاق پيامبران خداست.
وَقالَ الصَّادِقُ عليه السلام: أرْبَعٌ مِنْ سُنَنِ الْمُرْسَلينَ: التَّعَطُّرُ وَالسِّواكُ وَالنِّساءُ وَالْحَناءُ «3»؛
و نيز حضرت صادق عليه السلام فرمود: چهار چيز از روش فرستادگان خداست: بوى خوش، مسواك، ازدواج، خضاب با حنا.
قالَ أبُو عبداللّه: نَزَلَ جِبْرَئيلُ عَلى‏ رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله بِالسِّواكِ وَالْخِلالِ‏ وَالحَجامَةِ «4»؛
امام صادق عليه السلام فرمود: جبرئيل با سه چيز بر پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله فرود آمد:
مسواك، خلال دندان‏ها و خون گرفتن.
عَنْ أَبى عبداللّه عليه السلام قالَ: قالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: اوْصانى جَبْرَئيلُ بِالسِّواكِ حَتَّى‏ خِفْتُ على‏ أَسْنانى‏ «5»؛
امام صادق عليه السلام فرمود: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: جبرئيل آن چنان مرا به مسواك سفارش كرد، در حدى كه من بر دندان هايم ترسيدم «كه عجب عضو مهم و حساسى است».
عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قالَ: قالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: مازالَ جِبْرَئيلُ يُوصينى بِالسِّواكِ حَتّى‏ ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيَجْعَلُهُ فَريضَةٌ «6»؛
امام صادق عليه السلام نقل مى‏كند، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود به طور دائم جبرئيل مرا به مسواك سفارش كرد، تا جايى كه گمان كردم از امور واجب خواهد شد.
عَنْ أبى جَعْفَرٍ عليه السلام قالَ: قالَ النَبِىُّ صلى الله عليه و آله: مازالَ جِبْرَئيلُ يُوصينى بِالسِّواكِ حَتّى‏ خِفْتُ أَنْ أُحْفِىَ أَوْ أُدْرِدَ «7»؛
امام باقر عليه السلام مى‏فرمايد: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: جبرئيل دائماً مرا به مسواك سفارش مى‏كرد، تا جايى كه ترسيدم دندان‏هايم بدون مسواك ساييده شود يا از بين برود.
رسول عزيز اسلام صلى الله عليه و آله مسئله مسواك را در اين روايات با ذكر نام مبارك جبرئيل يك امر الهى و متكى به وحى دانسته و روشن مى‏كند كه مسئله مسواك دندان و بهداشت دهان يك امر الهى است و البته پيروى از اين امر موجب خشنودى صاحب امر است، به همين خاطر در ابتداى روايت امام صادق عليه السلام از كلام رهبر اسلام آورده: مسواك، باعث جلب خشنودى خداست.
قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: فِى السِّواكِ ثَمانِيَةُ خِصالٍ: يَطيبُ الْفَمَ، وَيَشُدُّ اللّثَّةَ، وَيَجْلُو الْبَصَرَ، وَيَذْهَبُ بِالْبَلْغَمِ، وَيَفْرَحُ الْمَلائِكَةَ، وَيُرْضِى الرَّبَّ، وَيَزيدُ الْحَسَناتِ، وَيَصِحُّ الْمِعْدَةَ «8»؛
پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله فرمود: در مسواك هشت خصلت است:
دهان را پاكيزه مى‏كند، لثه را محكم مى‏نمايد، به چشمان جلا و روشنايى مى‏دهد، بلغم را از بين مى‏برد و فرشتگان را شاد و خداوند را خشنود مى‏سازد، به حسنات مى‏افزايد و بهداشت معده است.
اما كلمه «طيب» از نظر مفهوم وسيع‏تر از لغت طاهر است، در حقيقت پيامبر صلى الله عليه و آله مى‏خواهند بفرمايند:
مسواك نفعش شامل پاكى دندان، قسمت‏هاى جوار دندان، پاكيزگى دهان و زيبايى ميناى دندان و زيبايى چهره انسان است.
استحكام لثه با مسواك زدن به علت برطرف شدن آلودگى‏هايى است كه در شيار بين دندان ها و لثه‏ها وجود دارد و همين آلودگى هاست كه با مسواك برطرف مى‏شود و لبه لثه را كه مرتب در آلودگى‏ها غرق بوده از بين برده و لثه محكم و نو مى‏روياند.
اما جلاى چشم: شما وقتى عينك غبار نشسته خود را خوب پاك مى‏كنيد يا سربازى كه تفنگ خود را خوب تميز مى‏كند، مى‏گويند: جلا يافت و آنچه در طب وارد است، همين كلمه جلاست.
اگر در حوالى چشم‏ها هر عامل عفونى و آلودگى برطرف شود، جلا و جلوه خاصى مى‏يابد و بر عكس اگر دچار همسايه بد شود رو به كدورت مى‏رود، تا آنجا كه ممكن است يك دندان چركين يا يك سينوس عفونت يافته، چشم را تار و حتى به طرف كورى بكشاند و چه بسا وجود يك كانون عفونى در دهان و دندان بر كليه يا كبد اثر گذاشته و غيرمستقيم جلا و روشنايى چشم را كم نمايد.
نبىّ اكرم در هر مطلبى حتى در مورد جلاى چشم به ذكر خواص مسواك زدن و اثر آن بر اعضاى مجاور پرداخته‏اند، گويا اصطلاحات طبى است كه از دهان حضرت خارج مى‏شود.
مثلًا براى دهان كلمه «طيب» انتخاب مى‏فرمايد و براى لثه كلمه «شدت» و براى چشم كلمه «جلا» و پس از اين‏كه انگشت بر دگمه احساسات و عواطف پيروان خود مى‏گذارند و مى‏گويند:
اى مسلمان! تو اگر دهانت را طيب و لثه‏ات را شديد و چشمت را جلا دادى و برادرت و افراد ديگر خانواده‏ات و همه اين كار را كردند، به سلامتى اجتماع مسلمانان افزوده شده و پيشبرد اجتماع مسلمانان به طرف يك بهداشت صحيح و اصولى نه تنها فرشتگان را شاد مى‏سازد، بلكه آن كه خالق فرشتگان و دهان و لثه و چشم است، راضى مى‏گردد.
با توجه به اين‏كه هركس خدا از او راضى است، بهداشت روحى و روانى بسيار جالبى هم دارد، علاوه بر اين‏كه از اين راه بر حسنات خود افزوده و مأجور و مثاب است معده خود را صحت بخشيده است.
نمى‏دانم به اين معجزه حضرت توجه فرموديد كه چرا جلاى چشم و طيب بودن دهان را اوّل آورده و بعد به خشنودى و رضاى فرشتگان و خدا پرداخته و در آخر بهداشت معده را بيان كرده است؟
مگر نيست كه در اسلام هميشه و همه جا ترتيب رعايت شده و مطالب بر حسب اهميت، مى‏آيند. اما در اينجا چه شد كه بهداشت دهان و دندان آغاز سخن است و در ميان خشنودى خدا و فرشتگان و در پايان از صحت معده صحبت مى‏شود!!
اگر بهداشت روانى شما درست نباشد، «يعنى مجرى دستورهاى روحى و عبادى و معنوى حضرت حق نباشيد» مسواك، دندان‏ها را پاك و دهان را خوشبو و لثه را محكم مى‏سازد، اما با روان نادرست و روحيه مضطرب، ناحيه هيپوتالاموس و ساير غدد و اعضا اجازه نمى‏دهند كه گوارش درست باشد، از اين‏رو مسواك و خشنودى خدا با هم عامل سلامتى معده‏اند «9».
آرى، به فرموده قرآن مجيد:
[إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَ يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ‏] «10».
يقيناً خدا كسانى را كه بسيار توبه مى‏كنند، و كسانى‏كه خود را [با پذيرش انواع پاكى‏ها از همه آلودگى‏ها] پاكيزه مى‏كنند. دوست دارد.

شيوه مسواك زدن‏
اين مسئله را نيز بايد توجه داشت كه دندان پزشكان سفارش مى‏كنند كه مسواك‏ را از عرض دندان بزنيد و اين مطلبى است كه در چهارده قرن قبل نبىّ بزرگ اسلام صلى الله عليه و آله سفارش كرده‏اند.
قالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: إِذا اسْتَكْتُمْ فَاسْتاكُوا عَرضاً «11».
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: چون خواستيد مسواك كنيد، از عرض دندان‏ها مسواك بزنيد.

وقت مسواك‏
قبل از خوابيدن، وقت بسيار مناسبى براى مسواك است، براى اين‏كه ساعت‏ها محيط دهان در آرامش است، عمل تخمير به راحتى در آن محوطه مساعد مى‏تواند انجام گيرد، يا اگر ميكروبى باشد قدرت دارد فعل و انفعالاتى صورت دهد.
و بعد از خواب وقت بسيار خوبى است؛ زيرا هرچه در زمان استراحت به وجود آمده و حاصل رشد ميكرب‏ها يا عمل تخمير است، بايد پاك كرد.
براى آنان كه كمى محتاط ترند، مسواك كردن قبل از غذا كه در اثر تماس غذا با آلودگى‏ها حتى يك ذره كثافت وارد گوارش نشود و مسواك زدن بعد از غذا تا چيزى نماند كه براى عمل تخمير يا آلودگى كانونى باشد، بسيار مناسب است.
پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله به حضرت على عليه السلام فرمود:
وَعَلَيْكَ بِالسِّواكِ عِنْدَ كُلِّ وُضُوءٍ «12».
يا على! بر تو باد كه با هر وضو مسواك كنى.
و در روايتى فرمود:
يا على! بر تو باد با هر وضويى كه نماز مى‏خواهى بخوانى به مسواك زدن.
و از آن حضرت است كه:
مسواك زدن نصف وضوست‏ «13».
و نيز آن حضرت فرمود:
اگر امتم به رنج نمى‏افتادند، به آنان دستور مى‏دادم كه با هر وضو مسواك كنند.
درباره مسواك زدن با وضو آورده‏اند كه مردى قبل از وضو فراموش كرد كه مسواك بزند. نزد حضرت صادق عليه السلام آمد و جريان را به عرض حضرت رساند.
حضرت فرمود: اكنون كه قبل از وضو مسواك را فراموش كرده‏اى مسواك نصف وضو است.
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
يا عَلى عَلَيْكَ بِالسِّواكِ لِكُلِّ صَلاةٍ «14».
يا على! بر تو باد كه با هر نماز مسواك بزنى.
قالَ الصَّادِقُ عليه السلام: رَكْعَتانِ بِالسِّواكِ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعينَ رَكْعَةً بِغَيْرِ سِواكٍ‏ «15».
امام صادق عليه السلام فرمود: دو ركعت نماز با مسواك، از هفتاد ركعت نماز بدون مسواك بالاتر است.
در روايت آمده:
نبىّ اسلام صلى الله عليه و آله شبى سه بار مسواك مى‏زد: يك بار پيش از خواب، يك بار وقتى كه از خواب براى راز و نياز برمى‏خاست و يك بار پيش از نماز صبح‏ «16».
امام صادق عليه السلام مى‏فرمايد:
هرگاه شب بلند شدى مسواك بزن كه فرشته مى‏آيد و دهان بر دهانت مى‏گذارد و هر حرفى مى‏زنى و مى‏خوانى ملك از آسمان‏ها بالا مى‏برد، پس دهانت بايد خوشبو باشد «17».
از حضرت باقر عليه السلام است:
هرگاه از بستر برخاستى به اطراف آسمان‏ها نظر كن و بگو: «الحمد للّه» و بر تو باد به مسواك زدن كه مسواك زدن در سحر پيش از وضو از مقررات است، سپس وضو بگير «18».
نبىّ اكرم فرمود:
دهان‏هاى شما يكى از راه‏هاى نزديك شدن به خداست، پس محبوب‏ترين دهان‏ها خوشبوترين آن‏هاست، هر اندازه مى‏توانيد دهان را خوشبو نگه داريد«19».
در دنباله جملات مورد شرح، امام صادق عليه السلام مى‏فرمايد:
پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مسواك را از سنت‏هاى سخت و آداب مهم دين خود شمرده و در مسئله مسواك براى ظاهر و باطن بدن، يا براى ظاهر جسم و باطن جان منافع زيادى است كه صاحبان عقل از شمردن آن عاجزن