نقش خانواده در دين‏

امام در اين فراز «وَحَارَبَ فِي رِضَاكَ أُسْرَتَهُ وَقَطَعَ فِي إِحْيَاءِ دِينكَ رَحِمَهُ وَأَقْصَى الأَدْنَيْنَ عَلَى جُحُودِهِمْ وَقَرَّبَ الأَقْصَيْنَ عَلَى اسْتِجَابَتِهِمْ لَكَ وَ وَالَى فِيكَ الأَبْعَدِينَ وَعَادَى فِيكَ الأَقْرَبِينَ» به نقش خانواده در پيشرفت دين و يا جلوگيرى از آن اشاره دارد.
خداوند پس از انتخاب پيامبر به رسالت؛ مركز آغاز تحول را از خانه پيامبر قرار مى‏دهد.
وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ» «1»
و خويشان نزديكت را [از عاقبت اعمال زشت‏] هشدار ده.
حضرت رسول اللَّه صلى الله عليه و آله مأموريت يافت كه از خانواده‏اش شروع كند. برخى نزديكان آن حضرت با دعوت ايشان مخالف بودند ولى رسول خدا صلى الله عليه و آله بدون رعايت پى‏آمدهاى ناگوار، از دعوت آنان دست برنداشت. روشن است كه مخالفت نزديكان اثر منفى در تبليغ او دارد. چون مردم مى‏گويند: اينان كه از نزديكان او هستند او را بهتر از ما مى‏شناسند، حتى ابولهب عموى پيامبر كه آزار بسيار روا مى‏داشت در حضور مردم؛ فرزند برادرش را بى‏شرمانه سركوب مى‏نمود.
ابن عباس مى‏گويد:
«چون آيه‏ وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ‏ نازل شد؛ رسول خدا صلى الله عليه و آله كوه صفا رفت و بانگ زد: اى گروه قريش! قريش گفتند: اين محمّد است كه از فراز صفا فرياد مى‏زند.
پس، همگى جمع شدند و آن جا رفتند و گفتند: چه شده است اى محمد!
فرمود: اگر من به شما بگويم كه در پشت اين كوه گروهى سواره هستند حرف مرا باور مى‏كنيد؟ گفتند: آرى، تو در ميان ما متهم و بدنام نيستى و هرگز دروغى از تو نشنيده‏ايم فرمود: اينك من شما را از عذابى سخت بيم مى‏دهم. اى فرزندان عبدالمطّلب! اى فرزندان عبد مناف! اى فرزندان زهره! و همه خاندان قريش را نام برد. خداوند به من فرمان داده است كه به نزديكانم هشدار دهم و من نمى‏توانم هيچ گونه سودى در دنيا و بهره‏اى در آخرت براى شما تضمين كنم، مگر اين كه بگوييد:
معبودى جز اللَّه نيست.
در اين هنگام ابولهب گفت: هلاكت و زيان باد تو را! براى اين ما را جمع كردى؟
در اين هنگام خداوند تبارك و تعالى سوره تبت را كامل نازل فرمود.» «2» خداوند به انسان مسئوليت هدايت خانواده را داده است همچنين به پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله هم وظيفه تربيت دينى خانواده را گوشزد نموده است:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً» «3»
اى مؤمنان! خود و خانواده خود را از آتشى كه هيزم آن انسان ها و سنگ ها است، حفظ كنيد.
سليمان بن خالد گفت: «به امام صادق عليه السلام گفتم كه من خانواده‏اى دارم كه حرف مرا گوش مى‏دهند. آيا آنها را به ايمان دعوتشان كنم حضرت فرمودند: بله، خداوند در قرآن فرموده است:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً» «4»
علامه مجلسى رحمه الله در بيان روايت مى‏فرمايد:
«قُوا» يعنى حفظ و نگهدارى و جلوگيرى كنيد خودتان و خانواده‏تان را از آتش.
اول خودتان را به صبر بر طاعت خدا و صبر بر معصيت و صبر در پيروى از شهوات و سپس خانواده‏تان را:
1- بِدُعائِهِم إلى طاعَةِ اللّهِ،
دعوت آنان را به فرمانبردارى از خدا.
2- وَتَعْلِيمِهِمْ الفَرَائِضَ،
آموزش واجبات و تكاليف دين.
3- وَنَهْيِهِمْ عَنِ الْقَبائِحِ،
دور نمودن آنان از زشتى‏ها و پليدى‏ها.
4- وَحثِّهم على أفعالِ الخَيْرِ،
تشويق آنان را به كارهاى نيك.
پس آيه و روايت اشاره به واجب بودن امر به معروف و نهى از منكرِ نزديكان و دوستان است. «5»

خاندان پيامبر در نهج البلاغه‏

حضرت على عليه السلام درباره پيامبر صلى الله عليه و آله كه وجودش همه خير محض براى هستى بود در نهج البلاغه مى‏فرمايد:
ابتَعَثَهُ بِالنُّورِ الْمُضى‏ءِ وَالْبُرهانِ الْجَلىِّ وَالْمِنْهاجِ الْبادى وَالْكِتابِ الْهادى. اسْرَتُهُ خَيْرُ اسْرَةٍ وَشَجَرَتُهُ خَيْرُ شَجَرَةٍ اغْصانُها مُعْتَدَلَةٌ وثِمارُها مُتَهَدِّلَةٌ. «6»
پيامبرش را با نورى درخشان، و دليلى روشن، و راهى آشكار، و كتابى هدايت كننده برانگيخت. خاندانش بهترين خاندان، و شجره وجودش بهترين شجره است، شجره‏اى كه شاخه‏هايش معتدل، و ميوه‏هايش در دسترس است.

شكايت پيامبر از بعضى بستگان‏

اما پيامبر با تمام اين مقامات و منزلت‏ها از بعضى بستگان خود شكايت مى‏كند.
او در پايان جنگ بدر كنار چاهى كه كشتگان را درون آن ريخته بودند ايستاد؛ و خطاب به آنان فرمود:
بِئْسَ عَشِيرَةُ الرَّجُلِ كُنْتُمْ لِنَبِيِّكُمْ كَذَّبْتُمُونى وَصَدَّقَنِى النَّاسُ وَأَخْرَجْتُمُونِى وَآوَانِى النَّاسُ وَقاتَلْتُمُونِى وَنَصَرَنى‏ النَّاسُ ثُمَّ: قالَ هَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقّاً؟ فَقَدْ وَجَدْتُ ما وَعَدَنِى رَبِّىِ حَقّاً. «7»
چه فاميل بدى بوديد براى پيامبرتان، شما تكذيبم كرديد ولى ديگران مراتصديق كردند. و شما مرا از وطن و خانه‏ام بيرون كرديد ولى ديگران نبوت مرا تصديق كردند و ديگران به من پناه دادند ولى شما با من به ستيزه برخاستيد و مردم ديگر مرا يارى كردند. سپس فرمود: آيا شما وعده پروردگارتان را به حق يافتيد، من كه وعده پروردگارم را درباره خودم به حقيقت دريافتم.
با اين حال كه حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله نزديكانش را كه انكار حق مى‏كردند از خود دور مى‏كرد و بيگانگان را كه پذيراى حق بودند به خود نزديك مى‏نمود.
ابولهب را كه عموى خود بود مورد نفرين قرار داده و سوره تبت در كتاب آسمانى او را محكوم نمود. ولى سلمان فارسى كه از بلاد دور بود، افتخار:
سَلْمانُ مِنّا اهْلُ الْبَيْتِ. «8»
سلمان از ما اهل بيت است.

مباهله پيامبر همراه با اهل بيت‏

از جمله جايگاه خانواده وحى در پيشبرد رسالت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله حكايت مباهله‏ «9» است كه بين رسول خدا صلى الله عليه و آله و نصاراى نجران اتفاق افتاده است در آنجا كه خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله مى‏فرمايد:
فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِل فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ» «10»
بگو: بياييد ما پسرانمان را و شما پسرانتان را، و ما زنانمان را و شما زنانتان را، و ما نفوسمان را و شما نفوستان را دعوت كنيم؛ سپس يكديگر را نفرين نماييم، پس لعنت خدا را بر دروغگويان قرار دهيم.
آن گاه كه نصاراى نجران پيشنهاد مباهله را به رسول خدا دادند. رسول اللَّه صلى الله عليه و آله پاسخ داد: با شما با بهترين افراد اهل زمين و گرامى‏ترين افراد در نزد خدا مباهله مى‏كنم. سپس آنان را به مباهله دعوت كرد و حضرت على عليه السلام و فاطمه عليها السلام و حسن عليه السلام وحسين عليه السلام از اهل بيت خويش را براى مباهله فرا خواند پس نصارى قدرت بر مباهله پيدا نكردند؛ زيرا به باطل بودن مذهب خود آگاه بودند و براى باقى ماندن در دين خود حاضر به جزيه دادن شدند.
عامر بن سعد از پدرش نقل كرده است كه گفت:
وقتى آيه‏ نَدْعُ أَبْنَاءَنَا نازل شد رسول خدا صلى الله عليه و آله امير مؤمنان، فاطمه زهرا، امام حسن و امام حسين عليهم السلام را به نزد خويش خوانده و فرمود:
اللَّهُمَّ هؤلاءِ اهْلى‏. «11»
خدايا! اينان اهل من هستند.