کاوشي در باب آموزش جنسي در مدارس: تاريخ، ديدگاهها، ضرورت و محتواي آن

پاسخ : کاوشي در باب آموزش جنسي در مدارس: تاريخ، ديدگاهها، ضرورت و محتواي آن

ديدگاه سوم


پس از طرح ديدگاه اول و دوم و برخى مبانى درباب غريزه جنسى و رويكردشان نسبت به آموزش جنسى، نوبت به طرح ديدگاه سوم ـ يعنى اسلام ـ مى رسد. اهميت اين موضوع از آن روست كه با توجه به كليات مذكور در قرآن و احاديث، مى توان موافقت يا عدم موافقت اسلام را با آموزش جنسى استنباط كرد.

ذكر اين نكته ضرورى است كه به دليل اشتراك و وحدت نظر مكاتب وحيانى در مسائل اساسى، آنچه را در باب نظر اسلام بيان مى شود، مى توان به ساير مكاتب وحيانى نيز نسبت داد، هر چند نمى توان تمام نظرات آن ها را ـ به دليل تحريف ـ به اسلام نسبت داد. به عنوان مثال، آنتونى كلارك، كه آموزش جنسى را با ديدگاه كاتوليك رومى مى نگرد، معتقد است آموزش جنسى در مذهب كاتوليك با برترين آرمان ها و مبتنى بر تعاليم كليسا در اين باره محقق مى شود كه انسان حقيقى كيست. به عقيده او، آموزش جنسى را نبايد از آموزش اخلاقى جدا دانست، بلكه بايدآن را بخشى از آموزش اخلاقى دانست.
پيش از بيان ديدگاه اسلام در اين باره، ذكر نكته اى ضرورى مى نمايد: نبايد گمان برد كسى كه درباره مسائل جنسى با نگرشى اسلامى قلم مى زند، كارى ابداعى انجام داده است; قرآن كريم نيز به عنوان كتاب هدايت،تربيت وآموزش، در سطحى عمومى، برخى موضوعات مربوط به مسائل جنسى را با صراحت يا كنايه بيان كرده و اگر كسى محققانه در جستوجوى مسائل جنسى در قرآن باشد، مى تواند چندين جلد كتاب از مسائل مطرح شده در قرآن را استنتاج كند. تعابيرى از قبيل: «نساؤُكم حرثٌ لكم فأتُوا حرثَكم اَنّى شِئتم» (بقره: 223) «اُحِلّ لكم ليلةَ الصّيامِ الرفثُ اِلى نسائِكم» (بقره: 187)، «خَلقَ لَكم مِن اَنفسِكم اَزواجاً لتسكُنوا اِليها» (روم: 21)، «و كواعبَ اَتراباً» (نبأ: 33) «حورٌ عينٌ كاَمثالِ اللؤلؤِ المَكنونِ» (واقعه: 22)، «فَالانَ بَاشِروهنَّ» (بقره: 187) و صدها آيه ديگر از اين قبيل، گواه روشن اين مدعاست. البته از كسانى كه با زبان قرآن به خوبى آشنا نباشند، توقّع نمى رود تصريحات و كنايه هاى اين آيات را درك كنند، اما واقعيت زمانى روشن مى شود كه محققى ـ مثلاً ـ معناى دقيق واژه هاى «رفث»،«حرث»، «لباس» و «كواعب اترابا» را ريشه يابى كند. در آن صورت، تعجب خواهد كرد كه قرآن كريم چگونه برخى مسائل را با صراحت و در عين حال، مؤدبانه بيان كرده است.
مرحوم سيدعلى اشرف،يكى از انديشمندان تعليم و تربيت در جهان اسلام، در مقام بيان نظر اسلام در اين باره، در مقاله اى كه در فصل نامه تعليم و تربيت به چاپ رسانده است، بر اين نكته تأكيد مى كند كه خداى متعال در قرآن فرموده: هر چيزى جفت آفريده شده و زن به عنوان همسر يا دوست مرد از گل او سرشته شده است. به همين دليل، اين دو جنس به صورت ذاتى به يكديگر علاقه دارند. او سپس كيفيت بيان اسلام را، كه فعاليت جنسى در ازدواج تنها براى ارضاى شهوت نيست، بلكه براى تقويت قواى معنوى دو انسان در جهت استحكام پيوند زناشويى مى باشد، بيان مى كند و مى افزايد با اين عمل، زن و شوهر در فرايند خلقت به تولد بندگان ديگر خدا كمك مى كنند. بنابراين، بايد بر فعاليت جنسى همان قوانين اخلاقى حاكم باشد كه خداى متعال تعيين كرده است.وى در پايان مى نويسد: در جامعه معاصر، كه به صورت فزاينده اى به جانب بى دينى حركت مى كند،ابعاد معنوى امور جنسى از صحنه زندگى بسيارى از مردم غايب شده و در آموزش جنسى، كه معمولاً توسط مدارس صورت مى گيرد، اثرى از اخلاق مشاهده نمى شود.
به عقيده عبدالمعبود نيز آموزش جنسى، عنصرى اساسى در تعاليم اسلامى است. ايشان بسيارى از مواد درسى مربوط به آموزش جنسى مدارس را از ديدگاه اسلامى قابل نقد مى داند و در ادامه مقاله خود، نحوه تأثيرگذارى والدين مسلمان بر مواد آموزشى مدارس را بيان مى نمايد. به اعتقاد او، از طريق ملاحظه و سانسور فيلم هاى ويديويى و ابراز نظر درباره ساير ابزارتدريس،والدين مى توانند كودكان خود را از شر آموزش هاى جنسى نامناسب برهانند.
در هر صورت، اگر لزوم طراحى اين برنامه درسى پذيرفته شد، طبيعى است كه هم زمان بايد محدوده اخلاقى و محتواى آن با توجه به جوانب متعدد موضوع از جمله ديدگاه اسلام در اين باره، تعيين شود. بنابراين، سعى بر آن است كه كليات ديدگاه اسلام و آنچه از اين كليات و با توجه به برخى دانش هاى مربوط مى توان استنباط كرد، تحت عنوان محتواى درس آموزش جنسى بيان گردد.بى ترديد، خداى حكيم در هنگام خلقت هر موجود، ابزار مورد نياز براى زندگى و كمال را به صورت فطرى، در آن به وديعت نهاده است; مثلاً، در آدمى احساس نياز ايجاد كرده و راه هاى تأمين آن نيازها را نيز تعيين كرده است: «رَبّنا الّذي اَعطى كُلَّ شيء خَلقه ثُمَّ هدى» (طه: 5); پروردگار ما كسى است كه همه موجودات را نعمت وجود بخشيد و سپس به راه كمال هدايت كرد.
با اندكى تأمّل در تعاليم اسلام، به عنوان نماينده اديان توحيدى، به يك حقيقت زنده و پويا برمى خوريم و آن اين كه قدرت و اهميت اين غريزه را به عنوان يك حقيقت مسلّم پذيرفته، اما براى ارضاى آن، راه هاى خاصى پيشنهاد نموده و بر ارضاى آن از همان راه هاى مورد نظر، تأكيد كرده است. اين سخن به معناى پذيرش حقيقت آن، اما تعيين شيوه اى براى اعمال آن است. واصلاً حكيمانه نيست كه خداى متعال احساس نياز را در آدمى ايجاد كند، اما راه هاى اشباع آن را ببندد. شايد بتوان نحوه نگرش اسلام به غريزه جنسى راازآيات و روايات فراوانى استنتاج و در موارد ذيل خلاصه كرد:


1. پذيرش اصل غريزه جنسى:

غريزه جنسى به عنوان يك واقعيت پذيرفته شده كه برخى كاركردهاى آن عبارت است از:
الف. بقاى نسل بشر: «وَاللّهُ جَعلَ لكم مِن اَنفسِكم اَزواجاً و جَعلَ لكُم مِن اَزْواجِكُمْ بَنينَ و حفدةً» (نحل:72); خداوند براى شما از جنس خودتان همسرانى آفريد و از راه همسرانتان، فرزندان و نوادگانى براى شما خلق نمود. آرامش و سكونت دو جنس در كنار يكديگر: «هو الّذي خَلقَ لكم مِن اَنفسِكم اَزواجاً لتَسكُنوا اِليها»(روم:21); خداى شماكسى است كه از خود شمابرايتان همسرانى آفريدتادر كنار آنان بياراميد.
ب. حفظ عفت: «مَن اَحبَّ اَن يَلقىَ اللّهَ طاهراً مطهّراً فليتعفّف بزوجة»; كسى كه دوست دارد پاك و طاهر به لقاى الهى نايل گردد، بايد با انتخاب همسر، موجبات عفت و پاكى خود را فراهم آورد.
به نظر مى رسد هر مكتبى، اعم از وحيانى و غيروحيانى، ناگزير است اصل غريزه جنسى را به عنوان يك حقيقت بپذيرد، اما آنچه به اختلافات دامن مى زند، نحوه ارضا و كيفيت اخلاق جنسى حاكم بر آن است.
2. نحوه ارضاى غريزه جنسى:

الف. توصيه به ازدواج و مذمّت شيوه هاى رهبانى و انتخاب عزوبت: نقل شده است كه روزى رسول اكرم(صلى الله عليه وآله) احوال قيامت را براى مردم توصيف مى نمودند. مردم از اين سخنان به رقّت آمده، گريه كردند. دو نفر از مسلمانان به منزل عثمان بن مظعون آمدند و با يك ديگر قرار گذاشتند روزها روزه بگيرند و شب ها عبادت كنند، در بستر نخوابند، گوشت نخورند، با زنان نزديكى نكنند، عطر استعمال ننمايند و ... . حتى بعضى تصميم گرفتند آلت رجوليت خود را قطع كنند. وقتى اين خبر به رسول اللّه(صلى الله عليه وآله)رسيد، فرمودند: من به چنين روشى مأمور نيستم. آن گاه فرمودند: نفس شما به گردن شما حق دارد ... من، هم عبادت مى كنم، هم مى خوابم، هم افطار مى كنم، گوشت و چربى مى خورم و سراغ زنان مى روم. هر كس از سنّت من اعراض كند از من نيست، ... ترك مراوده با همسر در دين من نيست. ايشان در روايت ديگرى مى فرمايند: بدترين شما عزب هاى شما و پست ترين مردگان شما نيز عزب هايند.
ب. تحريم تمام شيوه هاى ارضا، جز از طريق همسر شرعى (رعايت اخلاق جنسى): اين همان نكته اى است كه بسيارى از نويسندگان نگرانى خود را از عدم رعايت آن ابراز كرده اند; مثلاً، كارل الانسكى معتقد است تحولات سى ساله اخير بريتانيا بسيارى از جوانان را از نظر اخلاقى بى هدف و سرگردان كرده است. به گفته او، لذت جويى هاى طبيعى و همچنين نيروهاى بهره كشِ بىوجدان است كه مسير جوانان را تعيين مى كند و به ادعاى ايشان، آنچه هم اكنون ضرورى و تا حدى نيز فورى است، طراحى يك نظام اخلاق جنسى مناسب است; نظامى اخلاقى كه به طور كلى، وضعيت عقلانى، روانى، عاطفى و ابعاد جسمانى مربوط به امور جسمانى را مورد توجه قرار دهد.
به گفته والرى ريچز، بسيارى از مدارس آموزش دهنده مسائل جنسى را بايد به محاكمه اى بنيان برانداز كشيد. دليل او هم اين است كه متون درسى آموزش جنسى، حتى متون دروس ابتدايى، استمناى فردى يا جمعى را توصيه كرده است. به عقيده اين نويسنده، بايد به كسانى كه مايلند غرايز خود را مهار كنند احترام گذارد; زيرا اين كار به كودكان كمك مى كند بدانند براى ارضاى جنسى مطلوب بايد مدتى صبر كنند و مطلوبيت مسائل جنسى در ازدواج است كه اگر عارضه خاصى ايجاد نشود تا آخر عمر ادامه پيدا مى كند.
3. تعيين وظيفه براى والدين:

الف. توجه دادن والدين به اين كه تا اطمينان به خواب بودن فرزندان ندارند، از هر اقدام جنسى امتناع كنند;
ب. جلوگيرى ازتحريك زودرس اطفال; مثل جدا كردن بستر فرزندان: «فَرّقوا بينَ اولادِكم فِى المضاجعِ اذا بلغوا عشراً»;وقتى فرزندان شما ده ساله شدند، بستر خواب آن ها را از يكديگر جدا كنيد.
4. خويشتن دارى:

توصيه به استفاده از شيوه هاى مهاركننده فردى مثل پوشيدن چشم از نامحرم، تضعيف قوّه باه از طريق روزه گرفتن، در اختيار گرفتن انديشه و قدرت خيال. حضرت عيسى(عليه السلام) به حواريون فرمودند: حضرت موسى(عليه السلام)شما را از زنا نهى كرده است، ولى من مى گويم فكر آن را هم به دل راه ندهيد; زيرا كسى كه انديشه آن را در دل بپروراند مانند كسى است كه در خانه نقش و نگار شده آتش بيفروزد; اگر آتش خانه را نسوزاند، نقش و نگار آن را از بين مى برد.
5. مهار اجتماعى:

الف. توصيه به استفاده از شيوه هاى مهار اجتماعى همانند امر به معروف و نهى از منكر;
ب. سالم نگه داشتن جامعه از عوامل محرّك از قبيل مجلات و روزنامه ها.
6. حدّوتعزير:

تعيين مجازات حد و تعزير براى اعمال جنسى كه از راه غيرشرعى محقق مى شود.
ذكراين نكته ضرورى است كه حكومت اسلامى وظيفه دارد براى فسادزدايى اجتماعى، مهيّا كردن زمينه هاى ازدواج جوانان ـ يعنى اشتغال و اسكان براى آنان ـ را سرلوحه برنامه هاى خود قرار دهد.
بدين روى، درباب تبيين نظر اسلام درباره آموزش جنسى، مى توان گفت: اسلام ـ فى الجمله ـ با آموزش جنسى در سطحى موافق بوده، بلكه آن را لازم دانسته است. موارد مزبور و همچنين توصيه هاى مكرر به والدين درباره آنچه خود بايد در مواقع خاص رعايت كنند و همچنين آنچه بايد در اين باره به فرزندان بياموزند از قبيل استيذان، مسائل احتلام، حيض، بلوغ، جداخوابى فرزندان، حرمت تقبيل كودكان توسط نامحرم در سنين خاص، تمكين، رعايت شرايط زمانى و مكانى جماع و مانند آن در متن آموزش جنسى اسلام مى گنجد كه البته هر يك به بحثى جداگانه نيازمند است.

 

پاسخ : کاوشي در باب آموزش جنسي در مدارس: تاريخ، ديدگاهها، ضرورت و محتواي آن

محتواى پيشنهادى درس آموزش جنسى


يكى از مسائل بحث انگيز در ميان برنامه ريزان آموزشى غرب اين بوده است كه پس از پذيرش اصل آموزش جنسى، محتواى آن چگونه بايد باشد. به عنوان مثال، در سال 1992، انجمن برنامه ريزى خانواده با همكارى مسؤولان آموزش بهداشت، نشستى ترتيب داد و از 24 مربى آموزش جنسى از اديان متفاوت دعوت به عمل آوردند و تلاش كردند مسائل مشترك يا مختلف را بررسى نمايند. در آن جلسه، به اين نتيجه رسيدند كه مطالب ذيل تحت عنوان «آموزش جنسى» مطرح شود: احترام گذاشتن به يكديگر، پذيرش تفاوت ها، دين و تحولات اجتماعى، تساوى حقوق زن و مرد، رابطه و ازدواج، هم جنس بازى، مجامعت و ناتوانى جنسى، و عزوبت. در ضمن اين بيانيه، حقوقى نيز براى دانش آموزان در نظر گرفته شده بود; مثلاً، در آن آمده بود كه يكى از حقوق شاگردان بر مربيان آموزش جنسى اين است كه اطلاعات كامل، دقيق و عينى درباره رشد و توليد مثل تحت عناوين رسش، والدينى، جلوگيرى از باردارى، نگه دارى كودك و مسؤوليت پدران و مادران به دانش آموزان ارائه كنند.
به درستى روشن نيست كه صاحب نظران مذكور چه كسانى و از چه اديانى بوده اند و اطلاعات مزبور را براى كدام گروه سنّى و تحصيلى توصيه كرده اند،اما ـ فى الجمله ـ روشن است برخى از آنچه به نام «دين» بيان شده ـ با وصف كليت آن ـ با مبانى دينى سازگار نيست.
آنچه در ذيل مى آيد محتوايى پيشنهادى است كه تلاش شده منطبق با نيازهاى اجتماعى و مبانى دينى باشد، اما مجدداً يادآور مى شود كه مقصود از «آموزش جنسى» ارائه يك سلسله اطلاعات ضرورى، اعم از روان شناختى، جسمانى و دينى درباره مسائل جنسى هر فرد به خود او و همچنين اطلاعاتى درباره جنس مقابل است. علاوه بر اين مفهوم آموزش جنسى در اين باب، نبايد آموزش رفتار جنسى را نيز تداعى كند; زيرا اين عنوان، خود موضوعى جداگانه است، هرچند امكان دارد نمودهاى گوناگون آن ـ مثلاً، در لباس پوشيدن، راه رفتن و سخن گفتن ـ متجلى شود. در اين مقال، به رفتار جنسى ـ به معناى موردنظر ـ پرداخته نمى شود.
به هر حال، در بخش مربوط به محتوا، به اين سؤال پاسخ گفته مى شود كه اگر بر فرض، قرار باشد به دليل ضرورت هايى كه بيان شد، اين درس در برنامه درسى مدارس گنجانده شود و به صورت كتاب درسى درآيد، يا كتاب درسى نباشد، بلكه به صورت جزوه هايى براى تدريس معلمان فراهم آيد، چه محتواهايى را مى توان براى آن پيشنهاد كرد; يعنى چه مسائلى بايد در مدارس آموزش داده شود؟
بر اين اساس، با الهام از شيوه بيان، ادب و هنر قرآنى، علاوه بر اين، با توجه به ويژگى هاى مكتبى، اخلاقى، روان شناختى و جامعه شناختى و با توجه به ضرورت هاى اجتناب ناپذيرى كه به آن ها اشاره شد، برداشتن اولين گام ها براى طراحى يك برنامه و گنجاندن آن در نظام هاى آموزشى و درسى ضرورى به نظر مى رسد.
در اين جا، لازم است دو نكته ديگر نيز يادآورى شود:
1. براى ارائه طرح نهايى، بايد از مجمع صاحب نظران علوم روان شناسى، جامعه شناسى، فقهى و دست اندركاران آموزشى و تربيتى استفاده كرد.
2. طبيعى است كه براى ارائه اين طرح، بايد متغيرهايى از قبيل جنسيت، سن، محيط زندگى، (محل و منطقه سكونت)، مقطع تحصيلى و مانند آن مورد توجه باشد و البته هر يك از اين متغيرها نيز به نوبه خود، موجب تغيير در محتواى آموزشى خواهد شد. در نتيجه، اين دسته كتاب هاى آموزشى نمى تواند به صورت متمركز تدوين شود، بلكه مربيان و برنامه ريزان هر شهر يا استان بايد با توجه به عوامل مزبور و علاوه بر آن، شرايط محيطى و جغرافيايى، سرعت يا كندى بلوغ و ميزان وجود محرّك هاى جنسى، برنامه آموزشى جداگانه اى متناسب با شرايط منطقه ارائه نمايند. بنابراين، آنچه در اين جا بيان مى شود عام و كلى است، اختصاصى كردن آن به تلاشى جداگانه نيازمند است. اينك آنچه به عنوان محتواى درس آموزش جنسى پيشنهادمى شود:
الف. توجه به تلقى هر يك از دو جنس نسبت به يكديگر و تلاش در جهت تعديل اين تلقى; از آن جا كه دختر و پسر دو عضو از يك پيكرند، نحوه تلقى هر يك از ديگرى تأثير مهمى در نحوه رابطه آن ها دارد. علاوه بر اين، انتظارات آن ها از يكديگر را متعادل و متناسب و دور نماى زندگى آينده را براى هر يك روشن و ازدواج را تسهيل مى كند.
ب. تعديل احساس دگرخواهى و عشق افراطى; مطابق تجربه هاى جوانى و بيان روان شناسان، نوجوانان دختر و پسر در ايامى از عمر خود، بهويژه دوران بلوغ، به عشقى افراطى گرفتار مى شوند; بدين معنا كه با صرف نظر از اين كه طرف مقابل او چه كسى است، نسبت به او عميقاً عشق مىورزدوبه مصداق ضرب المثل «عشق، آدمى را كر و كور مى كند»، تمام بدى هاى او را خوبى و زيبايى مى پندارد و از ديدن يا شنيدن حقايق درباره معشوق طفره مى رود.اگراين عشق افراطى تعديل نشود،سرانجام آن روشن نيست. مربيان مجرّب ضمن اين درس، به دانش آموز خواهند آموخت كه چگونه مسير اين محبت را تعيين نمايد و در جهت متعادل كردن و ارضاى صحيح آن تلاش كند.
ج. بيان حالات روانى: عشق و خشم، توقع و انتظارات، توانايى ها و كاستى ها و خلاصه، مجموعه حالات روانى يك جنس براى جنس ديگر،كه عمده اين مباحث در تفاوت هاى فردى يا روان شناسى اختلافى بيان شده است، تبيين گردد.
د. تبيين تغييرات و تحولات جسمى ـ روانى دوران بلوغ; تغيير در غده هاى جنسى، گونادها، تغيير در حالات روانى، احتلام در پسران و قاعدگى در دختران و عوارض هر يك و آگاهانيدن آن ها از قاعدگى و احتلام و مانند آن بيان گردد. عمده اين مباحث را مى توان در كتاب هاى بلوغ،نوجوانى و جوانى ملاحظه كرد.
هـ. آموزش وظايف شرعى و بهداشتى دختران در حين قاعدگى، كه در دو بخش وظايف دختران پيش از ازدواج و وظايف آنان پس از ازدواج قابل بحث است.
و.خودارضايىوخطرهاى آن،خويشتن دارى و تأخير ارضا تا زمان مناسب;
ز. پرهيز از تهييج و تحريك غريزه جنسى در انديشه، ذهن يا از طريق چشم و گوش و نظر بازى و مانند آن;
ح. همسرگزينى، ويژگى هاى همسر مطلوب و نحوه شناخت پيدا كردن از او;
ط. مسؤوليت هر يك از زن و شوهر نسبت به يكديگر، تلاش در جهت تربيت كودك به صورت مشترك، حق آن ها نسبت به يكديگر، و حق فرزندان بر والدين;
ى. راه هاى جلوگيرى از حاملگى ناخواسته، توجه به فاصله هاى لازم بين تولد كودكان، و تنظيم خانواده متناسب با سن و مقتضيات فراگير;
ك. مراحل تبديل نطفه به جنين، نحوه انتخاب تخمك توسط اسپرم، نحوه تغذيه كودك در دوران جنينى، تأثير رفتارهاى مادر بر جنين و همچنين تأثير غذا و حالات روانى مادر بر او;

ل. هم جنس بازى، امراض مقاربتى همچون سفليس، سوزاك، ايدز و راه هاى مقابله با آن;
م. هشدار به دختران از اغفال و حفظ گوهر عفت و ياداورى خطر روابط ممنوع;
ن. شرايط زمانى و مكانى مقاربت، مقاربت در ايام حيض و كفّاره آن;
س. سقط جنين، عواقب و كفّاره آن;
ع. تجاوز به عنف، زناى محصنه و مسائلى از اين قبيل كه در مباحث فقهى مثل كتاب نكاح قضا و طهارت به آن پرداخته شده و جوانان مسلمان، اعم از دختر و پسر در سنين متفاوت، لازم است آن را فرا گيرند. اين مسائل و صدها مسأله ديگر از اين قبيل، مى تواند به عنوان محتواى اين نوع آموزش تلقى شود.
اما توجه داشته باشيم كه نظر به فراوانى عناصر دخيل و متغيرهاى فراوان در تعيين محتواى آموزشى براى هر مقطع، جنس و گروه سنّى خاص و لزوم دقت بيش از معمول، لازم است حتى در اولين گام، طرح آموزشى عملى اين مباحث از سوى گروهى از علوم تربيتى، روان شناسى، جامعه شناسى و مربيان كارآزموده و مجرّب ارائه گردد تا ضمن حفظ منافع، خسارات آن به حداقل كاهش يابد.
​

 

پاسخ : کاوشي در باب آموزش جنسي در مدارس: تاريخ، ديدگاهها، ضرورت و محتواي آن

جالب بود