گفتگو با محمد شهبا، مترجم و مولف کتابهای سینمایی درباره برنامه های مخصوص کودکان این روزهای تلویزیون

محمد شهبا، مترجم و مولف کتابهای سینمایی معتقد است در دنیای امروز، عروسک نقشی در برنامه های کودک ندارد. با همه اینها به گفته شهبا، کلاه قرمزی به خاطر حس نوستالژیای که به نسل جوان و میانسال میدهد، توانسته است تب خود را حفظ کند.
برنامه‌های کودک و نوجوان ما چقدر با استانداردهای روز مطابقت دارند؟به نظر میرسد این برنامه ها برای کودکان امروزی ساخته نمیشوند. کودکان امروزی با تکنولوژی بسیار آشنا هستند اما در هیچ برنامه تلویزیونی ای در ایران ندیدهام از تکنولوژیهای امروزی به خصوص سرصحنه استفاده شود. با یک نگاه حداقلی این برنامه ها میتوانند وب سایت داشته باشند تا واکنش مخاطبان به صورت زنده انعکاس پیدا کند. هیچ تعاملی میان ابزاری که کودکان امروز استفاده میکنند و برنامه هایی که برای آنها ساخته میشود، وجود ندارد. اصولا یکی از راه های تعامل مخاطب با برنامه همین راه های ارتباطی است. حتی در برنامه های تلویزیونی دیگر مثل «دو قدم مانده به صبح» در زیرنویس، راه های ارتباطی مانند تماس تلفن و...نوشته میشد اما در هیچیک از آنها اشارهای نشده بود که مردم در تلفن به چه مطالبی اشاره کرده اند. درحالیکه بازخورد مخاطب باید در برنامه انعکاس داده شود. چنین فاصلهای حتی در برنامه های بزرگسال ما نیز وجود دارد چه برسد به برنامه های کودکان. چنین فاصلهای در برنامه های کودک بیشتر حس میشود.
در بیشتر مواقع برنامه ها ضبط شده اند. در این صورت انعکاس نظر مخاطبان چگونه باید صورت بگیرد؟
حتی زمانی که برنامه ضبط میشود چنین امکانی وجود دارد. یک مساله دیگر در مورد برنامه های کودکان و نوجوانان حضور بچه ها در برنامه است. الان دیگر نیازی به حضور مستقیم کودکان در برنامه ها نداریم. آنها میتوانند از طریق وبکم در یک برنامه شرکت کنند. در دنیا کمتر برنامهای میبینید که مخاطبان خردسال در آن حضور داشته باشند. اگر هم کودکانی در این برنامه ها میبینیم، نقش موثری دارند. درحالیکه در ایران، کودکانی که در برنامه ها هستند نقشی ندارند و مخاطبان منفعلی هستند که باید طبق صحبتهای مجری عمل کنند. مثلا مجری میگوید: «خوشحالید؟ »، آنها میگویند: «بله» و بعد مجری میگوید: «بلندتر». وقتی بچه ها جواب مجری را آرام میدهند یعنی از روند برنامه خوششان نیامده است. استفاده کودکان در برنامه به این شکل، دکوری میشود. بهنظرم برنامه های کودک ما بیش از حد شلوغ هستند.منظورتان از این شلوغی چیست؟
از نظر بصری بسیار شلوغ هستند؛ مثلا بادکنک و اشیا زیادی در این برنامه ها میبینیم که نیازی به حضور آنها نیست. از طرف دیگر مجریان بیش از حد بر شلوغ کاری صوتی میافزایند. در نتیجه این شلوغ کاری، برنامه ها حالت ساختگی پیدا کرده اند.هیچیک از برنامهسازان متوجه این شلوغی نشده اند؟
نمیدانم، شاید بخشی از آن به فرهنگ ما برمیگردد. وقتی میخواهیم به خانه یک نفر برویم یک گلدان بزرگ میبریم که دیده شود. تلویزیون یک محصول است که باید از رفتارهای ناخودآگاه جدا شده باشد اما هنوز این خصوصیات در برنامه های ما وجود دارد.
سازندگان برنامه های کودکان و نوجوانان ما چقدر با مخاطبانشان آشنایی دارند؟من برخی از آنها را میشناسم. آشنایی آنها با کودکان به کودکی خودشان برمیگردد نه آشنایی با کودکان امروز.
پس به اعتقاد شما این برنامه ها تجربه کودکی سازندگان است و ربطی به دنیای کودکان امروز ما ندارد؟
بله، چون کودکان امروزی خیلی دقیقتر هستند، سوالهای پیچیده مطرح میکنند، صریح هستند و اگر بخواهید ذهن آنها را از آن موضوع منحرف کنید، متوجه میشوند؛ بنابراین برای این بچه ها نمیتوانید عروسکی نشان دهید که وانمود کنید دارای شخصیت است. این عروسکها برای آنها، خندهدار هستند اما صرفا دارای بار معنایی نیستند و در حد یک سرگرمی بهشمار میروند.با این تعبیر، عروسکهایی مانند کلاه قرمزی و..برای کودکان و نوجوانان معنایی ندارند؟
برای آنها معنایی ندارد. به شبکه های تلویزیونی کشورهای اطرف نگاه کنید؛ مثلا در شبکه الجزیره که مخصوص کودکان است، عروسکی نمیبینید. ضمن اینکه فاصله تلویزیونی مجریها با کودکان خیلی کم است اما ما مجریانی داریم که 25 سال پیش برای کودکان برنامه اجرا میکردند و الان هم مجری هستند. این مجریان حالتی مادرانه را برای کودکان تداعی میکنند.پس چرا عروسک هنوز در تلویزیون ما نقش مهمی دارد؟
به دلیل راحتی و اینکه به یک فرمول تبدیل شده چون جنبه تقلیدی در چنین برنامه هایی خیلی زیاد است بهعنوان مثال مجید قناد برای برنامهای مانند فتیله مناسب نیست و بالا و پایین پریدن او در برنامه برای بچه های کوچک، نامانوس است. او ضمن حرکت با دستهای خود نشان میدهد که دوربین به کدام سمت برود. وقتی این برنامه را با کودکان دیدم، آنها متوجه این حرکت شدند که نشان میدهد کودکان امروزی متوجه جزییات برنامه ها میشوند. هنوز برای کودکان ما سندباد پخش میشود. این کارتون برای کودکانی که انیمیشنهای اعجاببرانگیز میبینند، جذاب نیست. برای همین میان مخاطب و برنامه های ما فاصله افتاده است. متاسفانه برنامه های کودک تلویزیون امروز میخواهند مخاطب را مجبور کنند که مثل مجری برنامه فکر کنند. درحالیکه برنامه اینگونه پیش نمیرود.کلاه قرمزی هم شامل همین مجبور کردن میشود؟به دلیل صمیمیت چهره و رفتار ایرج طهماسب، برنامه توانسته است به کودکان نزدیکتر شود.یعنی کودک با برنامه ارتباط برقرار میکند؟بله، ولی برنامه کودک به نوآوری نیاز دارد. برنامه کلاهقرمزییک الگوی تکراری پیدا کرده است. همه ما میدانیم یک موضوعی میان مجری و عروسکها پیش میآید و در پایان به یک نتیجهگیری میرسد. اگر تنوع برنامه های صرفا تفریحی و سرگرمی برای کودکان زیاد بود، آنوقت کلاه قرمزی در کنار آنها معنا پیدا میکرد برای اینکه تکه کلام داشت اما الان پنج یا شش برنامه کودک بیشتر پخش نمیشود که آنها هم قالبهای خیلی مشخصی دارند. از نمونه هایی که دست برقضا بچه ها با آن خوب ارتباط برقرار کرده اند، دایی (داوود منفرد) است. چون رفتارهای او برای بچه ها باورپذیر است اما مجبوبیت و ادامه ارتباطکلاه قرمزی با مردم بیشتر به خاطر حضور ایرج طهماسب است.عروسکها در این ارتباط نقشی ندارند؟فکر نمیکنم. برای اینکه این عروسکها باید نمود بیرون از رسانه پیدا میکردند؛ یعنی تصویر عروسکها را روی مداد، کیف یا وسایل بچه ها میدیدیم تا متوجه شویم این عروسکها به خودی خود جذابیت دارند.این بخش نهتنها در مورد کلاه قرمزی بلکه در مورد، دیگر شخصیتهای محبوب تلویزیونی و سینمایی نیز وجود ندارد و هنوز این تفکر رواج نیافته است که میتوان از این شخصیتها درآمدزایی کرد.اتفاقا این جریان اتفاق افتاده است چون بیشترین عکس روی جلد مجلات ایران در مورد بازیگران سینما است...به هرحال در حوزه کودک این جریان رواج نیافته است...خب، این یکی از ضعفهاست که شاید به ساختار جامعه بر میگردد. رواج چنین صنعتی نشاندهنده موفقیت برنامه است. در یک جمعبندی میتوانم بگویم که برنامه های کودک و نوجوان حتی کلاهقرمزی، امروزی نیستند مثلا در برنامه نمیبینیم عروسکها به یکدیگر بگویند به من پیامک (سیستم پیام کوتاه تلفنی، SMS) بزن یا ایمیل (پست الکترونیک E.mail) بفرست و..چنین نگاهی از سوی مدیران صدا و سیما وجود دارد که از برنامهسازان بخواهند شخصیتهای خود را امروزی کنند؟جواب دادن به این سوال خیلی ساده نیست. خیلی از برنامهسازان تلویزیون زیاد با امکانات و تکنولوژیهای نوین آشنا نیستند. حتی خیلی از مدیران ایمیل ندارند مثلا ترجیح میدهند با فکسکار کنند. واقعیت این است که خیلی از مدیران، تخصصی در مورد رسانه ها ندارند. یکی از دلایل مهم هم تغییر مقطعی آنهاست. بهعنوان مثال مدیر شبکه سه که یک شبکه ورزشی است، در یک تغییر سازمانی به یک شبکه دیگری میرود و همین نشان میدهد شبکه های ما هویت ندارند.شبکه دو قرار است به شبکه تخصصی کودک و نوجوان تبدیل شود. فکر میکنید با پخش کلاه قرمزی که مخاطبان زیادی دارد میتواند مخاطبان این حوزه را به تلویزیون بازگرداند؟خیر، کلاه قرمزی اعتبارش را از قبل گرفته است. باید نگاه بازتری نسبت به برنامهسازی در تلویزیون صورت بگیرد. چون برنامهریزی در این زمینه وجود ندارد، نمونه های آن مناسبتها هستند همچون عید نوروز. در زمان کوتاهی قبل از عید ساخت برنامه های مناسبتی نوروز شروع میشود که نشان از بیبرنامگی است. ظاهرا هدف برنامه های تلویزیون این است که یکسری شبکه گسترش یابد بدون اینکه با استانداردهای امروز برنامهسازی همخوانی داشته باشند.
شما گفتید اعتبار کلاه قرمزی از قبل گرفته شده است. دقیقا از چه زمانی؟این اعتبار، زمانی بهوجود آمد که در برخی از شهرهای ایران تنها دو شبکه وجود داشت و برنامه ها مانند امروز متنوع نبود. به همین خاطر کلاه قرمزی توانست جای خود را باز کند.کلاه قرمزی لحن راحتی داشت و صمیمیت آن توانست با مردم ارتباط برقرار کند.چه مسالهای در کلاه قرمزی وجود داشت که توانست ارتباط با مخاطب را در تمام این سالها حفظ کند؟زمان ساخت کلاهقرمزی، برنامه های دیگری که قابل مقایسه با آن باشد، وجود نداشت. اینترنت و تعداد شبکه های داخلی و کیفیت برنامه ها در این حد نبود. خیلی از شهرها به سختی شبکه های تلویزیونی را میدیدند. در واقع برنامه های سرگرمکننده مانند امروز نبودند و بنابر موقعیت کشور، بیشتر برنامه های آگاهیدهنده و تبلیغکننده ساخته میشدند. برای همین در آن زمان پدربزرگها نیز برنامه کودک میدیدند چون برنامه هایی برای سن آنها وجود نداشت. در واقع چون تنوع برنامه ها و شبکه ها مانند امروز نبود، مردم از برنامه هایی مانند کلاه قرمزی استقبال میکردند. پس اعتبار کلاه قرمزی مربوط به همان موقع است.با همه اینها در میان تنوع برنامه هایی که درحال حاضر وجود دارد، کلاه قرمزی سه سال پیاپی توانسته است به عنوان پرمخاطبترین برنامه ها انتخاب شود. با توجه به اینکه در زمان نوروز پخش میشد و خیلی از بینندگان این برنامه در سفر بودند.باید دید بچه های کوچک چهار یا پنج ساله و نسل نوجوان ما چقدر این برنامه را دیده اند. کلاه قرمزی بار نوستالژیک برای نسل جوان پیدا کرده است و برای همین بیشتر بینندگان آن نسل جوان کنونی هستند که با آن بزرگ شده اند.کلاه قرمزی نماد چه چیزهایی در نسل جوان است؟شاید با دیدن کلاه قرمزی حسرت نوعی معصومیت از دست رفته کودکی یا نوعی قناعت روحی در نسل جوان و میانسال زنده میشود. وقتی این برنامه را میبینیم ناخودآگاه میگوییم با چه چیزهای سادهای خوشحال میشدیم. این رفتار، کارکرد صدقهدادن دارد. به این معنی که وقتی به یک نیازمند پولی میدهید، خود را راضی میکنید چون آن مقدار پول دردی از یک نیازمند دوا نمیکند اما خوشحال میشوید که کمک کرده اید. دیدن برنامه ها یا کتابهایی که از آنها خاطره داریم، این نکته را به ما گوشزد میکند که هنوز خاطرات سالهای پیش در ما وجود دارند و دوم اینکه با این برنامه ها خودمان را پیدا میکنیم و میفهمیم چقدر فرق کردهایم. در واقع برنامه هایی مانندکلاه قرمزی بخشی از روزگار سپری شده ما را تداعی میکنند. اینکه برنامهای توانسته است این خاطره را تجدید کند، یک امتیاز محسوب میشود و با تمام کاستیهایی که به آن اشاره کردم، کلاه قرمزی توانسته این خاطرات را تجدید کند.نویسنده: سحر آزادمنبع: «انسان شناسی و فرهنگ»