چرا ما تنبل شده‌ایم؟!

دكتر «مرتضي فرهادي» استاد مردم‌شناسي در گفت‌وگو با سايت الف به اين پرسش پاسخ داده است كه « آيا ايرانيان به مردماني تنبل بدل شده‌‌اند و در صورت مثبت‌بودن پاسخ چرا؟»



به گزارش ايسنا بخش نخست اين گفت‌وگو را مي‌خوانيم:
« اگر کاربران الف به یاد داشته باشند مدتی پیش یکی از استادان جامعه‌شناسی در گفت‌وگويي با الف مطرح کرد که متاسفانه پژوهش‌های ما در مورد اوقات فراغت دهها برابر پژوهش در مورد فرهنگ کار بوده است. دکتر مرتضی فرهادی یکی از معدود جامعه شناسان و مردم‌شناسان ماست که حدود 50 سال در زمینه فرهنگ کار و ریشه‌های تاریخی آن در سنت و فرهنگ و تمدن ما به پژوهش مشغول بوده است. برای ریشه‌یابی «تنبلی فردی و اجتماعی امروزی انسان ایرانی» به سراغ این استاد تمام دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی رفته‌ایم.


-آقای دکتر! آیا اصلا شما قبول دارید که ما ایرانی‌ها تنبل هستیم؟


ببینید سوال را به این شکل قبول ندارم. باید بپرسید آیا قبول دارید ما تنبل شده‌ایم؟ یعنی در اینکه ما تنبل هستیم شکی نیست؛ اما مهمتر این است که بفهمیم چرا تنبل شده‌ایم؟ به نظر من دو پاسخ به این پرسش تا کنون داده شده است. تعداد زیادی صفت تنبلی را به تاسی از نظریات شرق‌شناسان و نیز نظریه مدرنیزاسیون جزو ذاتیات ایرانیان و اصالتا انسان شرقی می‌دانند و البته دلایل جغرافیایی و نژادی و تاریخی هم برای آن ذکر می‌کنند. از نظر این گروه، انسان شرقی ذاتا تنبل، تکرو، دروغگو، خشونت طلب و... است. اما وقتی این ادعاها را به محک تاریخ می‌سپاریم می‌بینیم نه تنها اینگونه نبوده بلکه طرح و پذیرش چنین ادعاهایی زمینه ساز ورود استعمار به کشور ما بوده است؛ چون از این نظر ایرانی نمی‌توانسته حتی به تمشیت امور معیشت روزمره خود بپردازد چه برسد به اینکه بتواند برای سرنوشت ملی خود تصمیم بگیرد و اقدام کند.
اما یک نظر دیگر وجود دارد که مدعی است اتفاقا با بررسی‌های تاریخی مشخص می‌شود کار و تلاش از صفات تحسین شده فرهنگ ایرانی ما تا همین سده‌های پیش بوده است و تمام پژوهش‌های مردم‌شناسانه بنده در 50 سال گذشته این نظر را تایید می‌کند. اما از یک زمان به بعد کم کم دچار« بیماری تنبلی» شدیم. جالب این است که اتفاقا کار یک امر مذموم و دست دوم در تفکر غربی در طول تاریخ بوده است ولی از یک دوران به بعد این تفکر اصلاح می‌شود.


- حالا چه فرقی می‌کند ذاتا تنبل باشیم یا اخیرا تنبل شده باشیم؟ بالاخره ما فعلا تنبل هستیم!


برای یک مردم‌شناس که به دنبال آسیب‌شناسی اجتماعی است و می‌خواهد نسخه بپیچد این فوق‌العاده مهم است؛ مثل پزشکی که دانستن تاریخ بیماری مریض برای او اهمیت دارد و این یک سوال اساسی است که چرا با وجود نگاه ویژه به کار در فرهنگ تمدن و اندیشه‌های فلسفی شرقی، ما مسلمانان و بویژه ما ایرانیان امروز از کار و کوشش بازمانده‌ایم و کشورهای غربی با وجود نفرت ها و دیدگاههاي تاریخی خوارکننده کار و نظام برده‌داری- استعماری‌شان، امروز نسبت به ما، چنین اهل کار و کوشش شده‌اند؟


- یعنی شما اعتقاد دارید نسبت به «کار» یه جابجایی فرهنگی در فرهنگ غربی و فرهنگ ایرانی صورت گرفته است؟! می‌شود این را قدری بیشتر توضیح دهید؟


ببینید ارسطو معلم اول تمدن جدید غرب است؛ یعنی به طور عمده نگاه ارسطویی به عالم باعث ایجاد تمدن جدید شده است. ارسطو کار و حرکت را در جوهره اشیاء نمی‌بیند. از نظر او کار و حرکت از عَرَضیات مواد است و نه در جوهر مواد. اما در فرهنگ ایرانی و اسلامی کار و حرکت را امری جوهری می‌دانسته‌اند. مثل ملاصدرا که به حرکت جوهری اعتقاد داشته است. یا مثلا زرتشت کشاکش در طبیعت را قانون طبیعت می‌دانشته است. اصلا در تفکر ادیان ایرانی چه در پیش از اسلام و چه در آیین مقدس اسلامی همه هستی در کارند.


- عَرَضی دانستن کار یا جوهری دانستن آن چه تفاوتی دارند؟


در دایره‌المعارف آمریکانا «کار ، فعالیت بدنی یا فکری انسانی در جهت رسیدن به هدفی غیر از لذت بردن از نفس کار » تعریف شده است. در این صورت کار تنها یک فعالیت فیزیکی و فیزیولوژیک است و تنها در صورتی از نظر اقتصادی مقرون به صرفه است که 1- مولد باشد، 2-فایده بخش باشد،3-جهت دار باشد، 4- الزامی باشد 5- دربرابر مزد یا پاداش باشد و6- هدفی به جز لذت نفس داشته باشد. بدین ترتیب از نظر بسیاری از اقتصاددانان، بسیاری از کارها حتی کارهای فایده‌بخشی که مستقیم یا غیر مستقیم در تولید ثروت نقشی نداشته باشند کار به شمار نمی‌آیند. فعالیتهای خانوادگی ، اجتماعی و مذهبی و ... کار به حساب نمی‌آیند. اگر کننده کار از آن لذت ببرد کار محسوب نمی‌شود؛ به عبارت دیگر تمدن غربی انگار ، کار بدون زجر، خلاقانه و دل‌انگیز را کار به شمار نمی‌آورد. البته این هم به نظام برده‌داری کهن و دوران استعماری و هم کار در جامعه صنعتی سوداگری برمی‌گردد و هم به آیین‌ها و فلسفه غربی.


-اگر درست متوجه شده باشم شما می‌خواهید بگویید در ذات تاریخ و تمدن و فلسفه غربی کار امری مذموم و تلخ و ... اینها بوده است؟بله.


-من متوجه نمی‌شوم این چه ارتباطی با نظام برده‌داری و کار در جامعه صنعتی و ... دارد؟


برای روشن شدن بحث ابتدا باید ریشه‌های این قضیه را برای شما بیان کنم. در ادبیات شفاهی یونانیان ما به دوره‌هایی بر می خوریم که به عصر طلایی معروف است که در آن غله بی‌مرارت شخم زدن، بدون بذر افشانی، و بی هیچ زحمتی از زمین می‌رویید و زندگی همه جانوران متکی به میوه‌ها و گیاهان بود و مردان و زنان نیز جز خوردن و آشامیدن و پرسه زدن در باغهای زیبای جهان کاری نداشتند؛ ولی بعدا به عصر سیمین رسید که فساد و تباهی و... همه جا را فرا گرفت.
همچنین یونانی‌ها تصور می‌کردند خدایان بر فراز کوه المپ زندگی‌ای شبیه اشراف بر روی زمین دارند. خدایان همیشه لباسهای فاخری بر تن داشتند و مدام در حال عیش و نوش بودند. به قول «ویل دورانت» هیچ قومی خود را چنین شبیه و نزدیک به آدمیان تصور نکرده است. این هماهنگی شدید بین خدایان و فرزندان خودشیفته آنان یعنی یونانیان باستان شرایط را برای اشرافی گری، برده‌داری، نفرت و گریز از هر گونه کار مولد و یدی هموار می‌کرد. خدایان یونانی انتخاب فرهنگ و زندگی اجتماعی آنان بود و می توانست نظام سیاسی-اقتصادی آنان را هم حمایت و پشتیبانی کند.
این ادبیات بعدا در فلسفه و فیزیک ارسطویی نمود یافت که اشاره کردیم از نظر او کار و حرکت امری عَرَضی است و نه ذاتی. از نظر ارسطو شهر بر سایر جوامع، یونانیان بر سایر مردمان جهان(بربرها)! مقام شهریار و سیاستمداران بر سایران، فرمان‌دهندگان بر فرمانبران، برده‌داران بر بندگان، مردان بر زنان، مالکیت خصوصی بر مالکیت عمومی، حکومت پادشاهی بر دموکراسی و کار فکری بر کار بدنی و نابرابری بر برابری رجحان دارد.
از همین جا بحث برده‌داری و استثمار توجیه می‌شود؛ چون از نظر ارسطو یک عده باید فرمان‌ده باشند و یک عده نیز برای فرمان بردن و کار آفریده شده‌اند. پس کار برای انسان‌های پست و درجه دوم است. انسان یونانی باید بتواند این پَست‌ها را به خدمت خود در آورد. از طرف دیگر غیر یونانیان "بَربَر" بوده‌اند؛ یعنی کسانی که اصالتا باید مزدور یونانیان باشند.
می‌دانیم که در رنسانس یکی از کارها بازگشت به فلسفه سیاسی و فیزیکی ارسطو بود؛ یعنی همین نگاه عرضی و دست دوم به کار است که زمینه‌ساز استعمار اروپایی و غارت در قسمت‌های دیگر جهان می‌شود.
-دیدگاهها نسبت به کار در فرهنگ باستان ایرانی چگونه بوده است؟
در منابع زرتشتی نه تنها کار مولد انسان‌ها شدید ستوده می‌شد؛ حتی حیواناتی مثل گاو کار، سگ گله نیز مورد ستایش و حمایت قرار می‌گرفته‌اند. در تاریخ اساطیری ایران شاهان بزرگ مثل کیومرث و جمشید و منوچهر و... ، آغازگر و مخترع و مشوق پیشه‌ها و کارهای تولیدی بوده‌اند؛ مثلا در این اسطوره‌ها گفته شده که "منوچهر اولین کسی بود که دهقانی را پدید آورد و بر هر دهی دهگانی گماشت" و پس از اسلام نیز همچنان که خواهیم دید جای آن‌ها را پیامبران و اولیاءالله و پیران پیشکسوت گرفته‌اند که نشان دهنده منزلت و قداست کار در فرهنگ ایرانی است.
یا مثلا بلعمی در تاریخ خود گفته که :" نخستین کسي که تخته ببرید و از درختان در کرد خانه‌ها را، هوشنگ بود و کان‌های زر و سیم و مس و آهن بیرون آورد". یا جمشید که "جمعی ساختن تیر و کمان را از اختراعات او برشمرده‌اند"
می‌بینید فرق است بین فرهنگی که که کار یدی را تحقیر می‌کند و فرهنگی که کارهای بزرگ را به پادشاهان اساطیری خود و یا به پیامبران بزرگ خود نسبت می‌دهد. در ضمن این پادشاهان غالبا پادشاهان ستوده نخستین منابع دینی ایرانیان نیز بوده‌اند. در متون زرتشتی کوشندگی و کردارهایی که آبادانی زمین را به همراه داشته‌اند ستوده شده‌اند و آبادگران زمین مثل رمه‌داران، کشاورزان،پیشه‌وران ستایش شده‌اند. همین‌طور در «مهریشت» یکی از پاداش‌ها به کسانی که به مهر دروغ نگویند فرزند کوشا است.
در عهدین خدای یهودی و مسیحی بعد از شش روز آفرینش زمین و آسمان دست از کار می‌کشد و استراحت می‌کند اما خدای قرآن نه تنها دست از کار نمی‌کشد بلکه (کل یوم هو فی اشان) همیشه در حال کار و خلق مداوم است.




سه‌شنبه ۱۶ خرداد ۱۳۹۱