ترکیبات مهم گیاهان دارویی هر ماده که در گیاهی پیدا میشود دارای نقش خاصی در گیاه میباشد. ماده میتواند در ساختمان گیاه برای انجام اعمال حیاتی بکار رفته باشد، ماده میتواند در ساختار خواص فیزیکی و شیمیایی گیاه نقش داشته باشد. * روغنهای عطری: مواد عطری ، درمان بخش تمیز کننده، ضد عفونی کننده، محرک اشتها ، هضم کننده غذا ، ضد درد ، ضد نفخ معده و روده و ضد اسپاسم عضلانی میباشند. * آلکالوئیدها: انواع مواد مخدر از جمله مرفین ، کدئین و کوکائین در شمار آلکالوئیدها هستند. هر کدام از این مواد نقش مخصوص و معین د درمان بیماریها دارند. * مواد پروتئینی: مواد پروتئینی از ترکیب اسیدهای آمینه ایجاد شدهاند نصف اسیدهای آمینه را انسان قادر به سنتز آنها نیست و باید توسط تغذیه گیاهی و جانوری وارد بدن شوند. * مواد تلخ مزه: بسیاری از گیاهان دارای مزه تلخ مزه هستند مانند کاسنی که خواص دارویی و درمانی دارد. مواد تلخ مزه غیر سمی محرک اشتها بوده و تحرک کننده بسیاری از اندامهای برای فعالیت بیشتر مانند کبد و کیسه صفرا هستند. * فلاونوئیدها: فلاونوئیدها مواد موثری هستند که عمدتا در گیاهان عالی یافت میشوند این مواد انواع سموم در بدن را خنثی میکنند. * تاننها: خاصیت ضد درد دارند، لثهها و پوست دهان را محکم و تمیز میکنند. اثر مثبت روی جدار معده و رودهها دارند. * مواد لعابدار: وظیفه این مواد این است که مایعات را به این مواد متصل میکنند. این مواد موجب کاهش کلسترول خون میشوند. گیاه پنیرک ، ختمی و بارهنگ ، غنی از مواد لعابدار هستند. * از دیگر مواد موجود در گیاهان دارویی میتوان به ویتامینها ، اسیدهای گیاهی و قندها اشاره کرد. تهیه و تبدیل گیاهان دارویی هر گیاهی در طبیعت دارای روند رشدی ویژه خود میباشد. خواص گیاهان در فصول ، هفتهها وقتی روز و شب متغیر است به عنوان مثال بعضی از گیاهان به هنگام صبح و بعضی به موقع عصر و شب معطر میشوند. بنابراین از نظر خواص دارویی ، زمان مناسب برداشت محصول دارای اهمیت خاصی است. قسمتهای مختلف گیاه نیز دارای اثرات متفاوت هستند. در بسیاری از موارد ماده موثر عمدتا در برگ ، شکوفه ، ساقه ، ریشه ، بذر یا میوه است. همیشه گلها را قبل از ظهر یعن زمانی که شبنم یا رطوبت شبانه از بین رفته است جمع آوری میکنند. هنگامی که جمع آوری برگ مورد نظرات بعد از هر قبل از غروب آفتاب ، کار جمع آوری انجام میشود. بعضی از گیاهان باید در ظروف سربسته و یا در کیسه کتانی نگهداری شوند. کسانی که ذخیره سازی میکنند باید مرتبا از نمونهها بازدید کرده واز آفات و امراض احتمالی آگاه باشند. تهیه پودر گیاهان داویی درطول سال تهیه گیاه تر و تازه میسر نیست. لذا گیاهان جمع آوری شده را بعد از خشکیدن باید به ورت پودر درآورده وقتی حتیالمقدور در شیشههای دهان گشاد نگهداری کرد. پودر میتواند شامل اندامهای گیاهی باشد که جداگانه نگهداری میشود.
گلرنگ خصوصیات گیاهی: گلرنگ گیاهی است با نام علمی Carthamus tinctorius L . از تیرة مركبه ( compositae) و با اینكه ظاهراً شبیه خار زرد می باشد اما بصورت علف هرز در نمی آید . گلرنگ گیاهی است كه بصورت بوته ای استوار رشد می كند . میوة گلرنگ همانند میوة آفتابگردان به صورت فندقه است . دانه از نظر شكلی شبیه یك دانة كوچك آفتابگردان است و به رنگهای سیاه ، زرد ، سفید یا كرمی با سطح خارجی صاف دیده می شود . ذخیرة روغن در لپه ها انجام می شود . وزن هر دانة گرنگ از 35 تا 50 گرم متغیر می باشد . سازگاری: گلرنگ گیاهی بلند روز است ، اما گلدهی آن در هوای گرم بمیزان قابل توجهی جلو می افتد . گیاهچه های جوان به سرما مقاومند . اما گیاه با انتقال از مرحلة رویشی به مرحلة زایشی به سرما حساس می گردد . گلرنگ به گرما نیز مقاوم است و در صورت وجود رطوبت كافی در خاك می تواند ماكزیمم حرارتهای حدود 40 درجة سانتیگراد را تحمل كند . به هوای مرطوب بخصوص در دوران گلدهی علاقمند نیست . زیادی رطوبت هوا در این دوره گلدهی موجب توسعه بیماریها و افت عملكرد می گردد . گلرنگ با داشتن ریشة عمیق و توسعه یافتگی به خشكی مقاوم است . اما مقاومت آن به خشكی از جو كمتر می باشد . گلرنگ به آب ایستادگی و كمبود تهویه نیز حساس است . گلرنگ خاكهای عمیق ، دارای بافت متوسط و اسیدیتیة حدود خنثی را ترجیح می دهد . تناوب زراعی: گلرنگ به بیماریهای خاكزی حساس بوده و نبایستی بیش از یكبار طی چهار سال متوالی در یك قطعه زمین كاشته شودو یا با گیاهان حساس به بیماری بوته میری جالیز در تناوب قرار گیرد . مثالهایی از تناوب گلرنگ در كشت بهاره آبی بصورت زیر است : شبدر ـ ذرت ـ گلرنگ ـ گندم یونجه ـ سیب زمینی ـ حبوبات ـ گلرنگ ـ جو ـ آیش کود شیمیایی: تولید هر تن دانه گلرنگ موجب خروج 25 تا 30 كیلو ازت ، 7 تا 12 كیلو اكسید فسفر (p2o5) و 10 تا 15 كیلو اكسید پتاسیم (K2o) از خاك می گردد . میزان كود مصرفی در كشت آبی معمولاً 50 الی 90 كیلوگرم در هكتار ازت خالص و 40 تا 70 كیلوگرم در هكتار اكسید فسفر می باشد . تاریخ کاشت: هنگامی كه حرارت خاك در عمق كاشت در حدود 5 درجه سانتیگراد باشد ، گلرنگ طی دو هفته یا كمی بیشتر سبز می شود . گلرنگ بصورت یك محصول پائیزه كشت می شود ، تاریخ كاشت آن همزمان با كمی دیرتر از گندم و جو می باشد . کنترل علفهای هرز: كنترل علفهای هرز قبل از كاشت و نیز تهیة بستر عاری از علف هرز ضرورت دارد . از علف كشهایی ماننند ابتام و تریفلورالین بصورت قبل از كاشت و از طریق اختلاف آنها با خاك تا عمق 10 سانتی متر می توان استفاده و محصول را برای حدود 2 تا 3 ماه بعد از سبز شدن در مقابل بسیاری علفهای هرز محافظت نمود . برای كولتیوا تورزدن می بایستی روزهای آفتابی را انتخاب كرد تا علفهای هرزی كه ریشه كن شده است امكان استقرار مجدد پیدا ننماید . پس از سبز شدن بوته ها بهتر است فقط بین ردیفها را كولتیواتور زد ، هر چند كه در صورت تراكم زیاد بوته می توان تا قبل از رشد ساقه ها نیز روی ردیف های كاشت را با وسایل سبك و بطور سطحی كولتیواتور زد . آفات و امراض: مگس گلرنگ (Acanthiophilus helianthi) . در تمام نقاطی از ایران كه گلرنگ كاشته می شود یافته شده و خسارت قابل توجهی به این محصول وارد می سازد . خسارت آفت مربوط به لارو آن است كه ابتدا از قسمتهای نرم برگ می خورد و بعد به دانه حمله كرده و محتویات دانه را از بین می برد . در نتیجه خسارت لارو ، حفره هایی به طول 1 تا 5/1 سانتیمتر در طبق بوجود می آید . و استفاده از سمومی مثل دیپتركس و دپازینون و سمپاشی در زمان ظهور مگسها می باشد . حضرات دیگری نیز به گلرنگ خسارت وارد می سازد كه عبارتند از سنگ تخم گلرنگ ، پروانه طبق خوار گلرنگ ، پروانه كارادرینا و كرم برگخوار پنبه . این آفات اهمیت اقتصادی كمتری نسبت به مگس گلرنگ در ایران دارد . از بیماریهای مهم گلرنگ در ایران می توان زنگ گلرنگ و بوته میری گلرنگ را نام برد . عامل بیماری زنگ گلرنگ قارچی است به نام Puccinia carthami كه ازطریق خاك ، بقایای گیاهی و دانه انتقال می یابد برگهای گیاه مبتلا به زنگ زرد شده و بالاخره گیاه خشك شده و می میرد ، كنترل بیماری با استفاده از ارقام مقاوم ، كاشت بذر سالم و غیر آلوده ، ضد عفونی بذر با سموم قارچ كش قبل از كاشت ، سوزانیدن بقایای گیاهی آلوده و تناوب زراعی انجام پذیر می باشد . بیماری بوته میری گلرنگ نیز در تمام مناطق گلرنگ كاری مشاهده می شود و كم و بیش خسارت وارد می سازد عامل بیماری قارچی است به نام Phytophthora drechsleri كه بوسیه خاك و بقایای گیاهی آلوده ، رعایت تناوب زراعی و عدم كاشت گیاهان حساس در تناوب امكان پذیر است . بیماری بوته میری گلرنگ با بوته میری جالیز مشترك است . برداشت: برداشت گلرنگ را می بایستی بلافاصله پس از خشك شدن و قهوه ای شدن برگها و نیز خشك شدن و سخت شدن دانه های وسط طبق انجام داد . با اینكه ریزش خودبخودی دانه كم است و خوابیدگی اتفاق نمی افتد ولی خشك شدن بیش از حد بوته ممكن است موجب ریزش دانه در موقع برداشت گردد . موارد استفاده: دانه گلرنگ دارای 25 الی 45 درصد روغن 120 تا 24 درصد پروتئین و 35 الی 60 درصد پوسته می باشد . روغن گلرنگ در طباخی ، تهیه صابون ، رنگ ، ورنیس و مواد پوشاننده مشابه مصرف می شود . كنجاله گلرنگ حدود 23 درصد پروتئین و 35 درصد فیبردار و بعنوان نیمه مكمل پروتئین در تغذیه دام و طیور مورد استفاده قرار می گیرد .
