بند میزان

بند میزان یك بنای بسیار مهم در مجموعه بناهای آبی تاریخی شوشتر است كه رودخانه كارون را به دو شاخه شطیط و گرگر تقسیم می كند و پیشینه ساخت آن به دوران ساسانی باز می گردد. این بند با شماره 2331 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
بند میزان با توجه به شواهد و مدارك موجود در زمان شاپور ساسانی پایه گذاری شده است. بند میزان در جهت شرقی- غربی در شمال شوشتر و در نزدیك بقعه سید محمد گیاهخوار قرار دارد. در محل این بند رود كارون به دو شاخه شطیط یا چهار دانگه و گرگر یا دو دانگه تقسیم می شود.این بند به نامهای میزان و بند محمد علی میرزا شناخته می شود. وجه تسمیه بند میزان را برخی مانند نویسنده شوشتر یعنی خوبتر به دلیل اینكه آب این بند از بالای آن تا مسافتی قریب یك فرسنگ به صورت هموار و میزان حركت می كند دانسته اند.
به گفته برخی حد فاصل این بند تا پل بند شادروان بوسیله سنگهای تراش و بست های سربی كف رودخانه سنگ فرش شده است. به دلیل اینكه در زمان محمد علی میرزا دولتشاه این بند تعمیر شده بدین نام معروف شده است.بند میزان با جهت شرقی – غربی رود كارون را به دو شاخه شرقی(گرگر) و غربی (شطیط) تقسیم می كند. در حقیقت این بند آب رودخانه كارون را به 4 به 6 و 2 به 6 تقسیم می كند.به طوریكه 4 قسمت آب به مسیر شطیط می رود كه به آن چهار دانگه معروف می باشد و 2 قسمت آن به سمت شرقی می رود كه به 2 دانگه یا گرگرمعروف می باشد.
درمتون تاریخی چیزی در موردساخت این بند ذكر نشده مگر اینكه در پاره ای از موارد به طور غیر مستقیم به وجود این بند اشاره شده است. مانند اینكه ابن مهلهل به نقل از یاقوت گفته است كه آب گرگر سفید و آب شطیط سرخ می باشد. كه باردیگر به هم می پیوندند.
معماری
بند میزان دارای 10 دهانه آبرو می باشد ، كه 9 دهانه بند در قسمت شرقی بند و 1 دهانه در قسمت غربی بند قرار دارد. هر یك از دهانه های بند میزان دارای طولی در حدود 5/2 متر بوده و دارای نامی خاص می باشد. و حدود 423 متر طول كل بند می باشد. سطح دهانه های بند كمی پائین تر از سطح آب رودخانه است. این بند در 2 ضلع مورب ساخته شده كه بصورت دو بازوی نیم دایره شكل گرفته اند در سمت شرق از دو دیوار به عرض 80/1 متر كه بر هم عمود شده اند شروع می شود. عرض دهانه های آبرو با هم متفاوت می باشد. ولی عرض پی های آن در همه جا تقریباً یكسان می باشد. بعد از دهانه 9 قوس دایره مانندی با انحنای 25 درجه از 360 درجه به طرف غرب كشیده شده است و سطحی حدود سه ربع دایره به وجود می آورد. این دیواره سنگی تقریباً تا زیر پای برج كلاه فرنگی ادامه دارداین بند تماماً از سنگ و ملات ساروج ساخته شده است در انتهای گوشه بند میزان، عمارت كلاه فرنگی قرار دارد. این برج برفراز تپه مشرف به بند میزان قرار دارد برج مزبور با پلان هشت ضلعی است كه اضلاع قاعده آن بین 10/1 متر تا 18/1 متر است. این برج به گفته برخی بعنوان یك برج دیدبانی برای نظارت بر كار ساخت بند میزان در دوره ساسانی ساخته شده است. همچنین به نظر می رسد یك شاخص جهت اندازه گیری آب رودخانه بوده ارتفاع برج مذبور تا آخر سال 1349 در حدود 4 متر بود. بر ضلعی كه روبروی بند میزان قرار دارد یك دریچه قرار دارد كه بوسیله آجر و سنگ پوشیده شده است. به نظر می رسد قبلاً د راینجا یك كتیبه قرار داشته یا اینكه فقط جنبه تزئینی داشته است. در بنای این برج سنگ و آجر بكار رفته كه سنگهای آن از جنس سنگهای ماسه ای تراشیده شده می باشد. و درزگیری بین سنگهای آن توسط گچ انجام شده است. ارتفاع این برج از سطح زمین چیزی حدود 7 متر می باشد. این برج ارتفاع بلندتری داشته كه در اثر مرور زمان تخریب شده است. كاربرد این برج بدون واسطه مربوط به بند میزان می باشد. در مورد برج مزبور 4 كاربرد ذكر شده است.1- به عنوان جایگاه دیدبانی برای نظارت بر كار ساخت و ساز بند میزان.2-به عنوان یك شاخص اندازه گیری میزان آب.3- به عنوان یك فانوس یا چراغ راهنمایی.4- بعنوان یك كتیبه كه اقدامات انجام شده توسط شاپورساسانی در شوشتر در آن شرح داده شده بود. (اكنون كتیبه از بین رفته).

حفاظت و مرمت
-در سال 1189 بوسیله محمد علیمیرزا دولتشاه تعمیر و مجددا بازسازی شده است.-بعداز سال 1211 ه .ش كه بند میزان مجددا ویران شده ودر سال های قبل از 1220 نیز تعمیرو مرمت شد.-در بهار سال 1221 ه .ش در اثر طغیان نیز مجددا میران و مجددا مرمت شده است.-در سال 1264 نیز آسیب دیده و دوباره تعمیر شده است.