نگاهي کوتاه به استان خراسان جنوبي طبيعت خاص استان خراسان جنوبي دشت بزرگ لوت و چشم اندازهاي زيباي آن در جنوب استان خراسان جنوبي به همراه اشکال ژئومورفولوژي موجود در اين استان در کنار ييلاق هاي کوهستان هاي شمال خاوري استان خراسان جنوبي از جمله مهم ترين مناطق توريستي – طبيعي خاص به شمار مي روند. استان خراسان جنوبي از مناطق تاريخي و بناهاي معماري قابل توجهي برخوردار است. بيرجند، خوسف، سربيشه و نهبندان هر يک دربرگيرنده جاذبه هاي تاريخي و معماري با اهميتي هستند که به لحاظ معماري و تاريخي استان خراسان جنوبي را غني و پربار ساخته اند. از نظر تاريخي "خوسف" يكي از كهن ترين و قديميترين شهرهاي جنوب خراسان به شمار مي رود که وجود بافت قديمي با آثار تاريخي ارزشمند؛ از ويژگي هاي شاخص اين شهر محسوب مي شود. اين بافت كه به لحاظ موقعيت طبيعي و واقع شدن بر روي هسته مقاوم، از زمين لرزه در امان مانده يكي از سالم ترين بافت هاي تاريخي است. بناهاي تاريخي سربيشه به دوره پيش از اسلام ميرسد و آثار تاريخي آن نشان دهنده ي غناي فرهنگي و سابقه تمدني اين منطقه است. آثاري از قبيل محوطههاي باستاني، قلعه و خانههاي قديمي، غارها و روستاهاي شگفت انگيز در اين منطقه ديده مي شوند. شرايط دشوار طبيعي مناطق كويري و بياباني ايران باعث شده تا مردم كوير نشين از ابتكار و خلاقيت خود استفاده كرده و با بيش ترين بهرهگيري از عوامل و شرايط طبيعي آن را در اختيار خود در آورند. آسبادهاي نهبندان از جمله اين خلاقيت ها هستند كه در اين منطقه ديده مي شوند. منطقه نهبندان به دليل گسترش دامنه ي بادهاي 120 روزه سيستان تا اين منطقه؛ امتياز ويژهاي دارد و به همين سبب آسبادهايي در اين منطقه ديده مي شوند که برخي از آن ها قديمي هستند. قلعه بزرگ نهبندان كه از خشت و چينه ساخته شده، در داخل شهر نهبندان قرار گرفته و سابقه ي آن به دوران اشکانيان و ساسانيان مي رسد. بيرجند نيز از تاريخي ترين و مهم ترين مناطق استان خراسان جنوبي به شمار مي آيد. اين منطقه دربرگيرنده شاخص ترين بناهاي معماري، باغ هاي قديمي و حمام هاي تاريخي است که قدمت بيش تر آن ها به دوره قاجاريه و زنديه بازمي گردد. از شاخص ترين بناهاي تاريخي بيرجند؛ ارگ کلاه فرنگي در حاشيه خيابان شهيد مطهري را مي توان نام برد که در شش طبقه و به سبک زيگورات ساخته شده است. در اين ارگ؛ شاهد لايه هاي متعدد تمدني بر روي هم هستيم و اين ويژگي؛ براي علاقه مندان تاريخ و باستان شناسي بسيار اهميت دارد. يكي ديگر از مهم ترين جاذبههاي شهر تاريخي بيرجند؛ محور فرهنگي تاريخي چهار درخت است كه از مدرسه شوكتيه آغاز و به مسجد جامع عاشورا ختم ميشود و تنها در حاشيه همين كوچه بيش از بيست اثر تاريخي ثبت شده در فهرست آثار تاريخي قرار دارد که هر يک داراي ويژگي هاي خاص معماري است. اين محور چندين مدرسه،خانه، حسينيه، مسجد و آب انبار را در خود جاي داده است. مسجد چهار درخت؛ در محل ميدان چهار درخت (قديمي ترين ميدان بيرجند) و در مجاورت مسجد عاشورا قرار دارد. مجموعه ي باغ و عمارات اکبريه بيرجند نيز شامل: باغ، عمارت، سردرب ورودي، اصطبل، حمام، خمخانه، تالار تشريفات، استخر و... است. مهم ترين بخش اين بنا؛ کوشک آن است که در سه طبقه و به صورت هشت ضلعي ساخته شده است. نماي خارجي اين بخش داراي تزيينات آجرکاري با زره هاي هندسي شبيه بناهاي دوره زنديه شيراز است. بخش مرکزي اين بنا که از لحاظ معماري جالب ترين بخش مجموعه است در دو طبقه ساخته شده و اکنون به موزه باستان شناسي و مردم شناسي تبديل شده است. وجه تسميه و پيشينه تاريخي بر اساس نظر محققين؛ واژه خراسان بازمانده گونه کهن واژه «خاور» و متشکل از دو جزء «خور» به معنای خورشيد و «آسان» به معنی آمدن است. يعنی جايی که خورشيد از آن برمی آيد و چون اين منطقه در خاورايران قرار گرفته, اين وجه تسميه به نظر درست مي آيد. درباره تاريخ اين خطه از ايران زمين بايستي گفت: به طور كلي خراسان جزء ساتراپی پهناور پرثوه بوده است.اين ايالت پهناور دردوره باستاني قرارگاه و کشور نيرومند اشکانيان شد و درآغاز تاريخ ايران باستان، مادها را به سوی خود کشانيد. تاريخ شهرستان هاي مختلف اين استان؛ در بخش هاي مربوطه به طور كامل آورده شده است. شهرهای استان : بیرجند - سربیشه - نهبندان .
