نيشابور، بزرگترين مركز دانش اسلامی و گاهواره ارجمندترين سخنوران و دانشمندان ايران بوده و پساز بلخ، مرو و هرات، چهارمين شهر خراسان باستانی بهشمار رفته است. مهمترين صنايع دستی مردم نيشابور قالی بافی، فيروزه تراشی، سفال سازی، سبد بافی، و…. است. بيش تر مردم نيشابور از نژاد پيشين ايرانی و از تيره های پارسی هستند كه در گذشته های بسيار دور در اين سرزمين مستقر شده اند. نيشابوری ها به زبان فارسی و لهجه محلی نيشابوری سخن می گويند. دانشمندان علم و ادبی، چون خيام و عطار نيشابوری، بر اين خاك باليده اند. مردم نيشابور مسلمان و پيرو مذهب شيعه جعفری هستند. شماری از پيروان اسماعيليه در روستاهای نيشابور، به ويژه ديزباد سكونت دارند. نيشابوری ها مردمی متدين، زحمت كش و پاك انديش اند. سعی دارند از اخلاق ناپسند، كينه و دشمنی به دور باشند و به آب و خاك و مردم سرزمين خود علاقهمندند. نيشابور زادگاه گروهی از دانشوران و مردان نامدار تاريخ ايران از دوره های بسيار كهن است. در مكان كنوني نيشابور شهري به نام «ريوند» نام وجود داشته است كه در نبردي سهمگين ميان ايرانيان و تورانيان در زمان هخامنشيان و اشكانيان با خاك يكسان ميشود و شهرستان نيشابور توسط شاپور پسراردشير بنا ميشود.پس از اسلام ، شهر نيشابور ، به عنوان تاي ايراني بغداد در برابر آن آراسته مي شود. ايرانيان چند هزار سال پيش از پيدايي يونان در شهرسازي خود به رديف ديوارهاي راست و كوچه و توالي خانه ها در امتداد معين دست يافتند كه باز خيلي زودتر از غربيان، آنانرا به ساختن شهرهاي شطرنجي راهنمايي كرده است. همه ايرانيان باتازيان جغرافي نويس نيز اين را يادآور شدهاند كه صورت شطرنجي نشاپود پديدهاي ايراني است، اما برخي از پيروان يونان اين را نيز پديده اي يوناني ميدانند كه اسكندر با خويش به ايران آورد كه استناد علمي ندارد. صنايع دستي شهرستان نيشابور، مشتمل بر فرش بافي، پارچه بافي، فيروزه تراشي ،سفال سازي و سبد بافي است. از روزگاران كهن فرش بافي در استان خراسان به ويژه نيشابور رايج بوده است. بافت فرش به 2 گونه است بافت فارسي و بافت تركي. نقشه هايي كه در اين شهرستان رايج است لچك ترنج ساده، افشان شاه عباسي، لچك ترنج پر، بته جقه اي، گل فرسنگ، اردبيلي، يا شيخ صفي،اسليمي، درختي و نكارگاه، پشتي بافي نيز بين قالي بافان رايج است.فيروزه تراش يا شناخت گونه هاي فيروزه از هنرهاي مهم و باارزش در شهرستان نيشابور است. تراش فيروزه به گونههاي پيكاني، مسطح از جمله تراشهايياستكه علاقهمندان زيادي دارد. بازار مصرف اين هنر علاوه بر درون استان و شهرستان نيشابور از جايگاه ويژهاي برخوردار است.در برخي نقاط اين شهرستان كارگاههاي پارچه بافي سنتي كه به تهيه كرباس، چادرشب، و ملحفه مشغول هستند. كرباس هاي سفيد و ظريف بافته ميشود كه علاوه بر پيراهن و زير شلواري در تهيه سفره، شمد، حوله، قطيفه نيز از آن استفاده مي كنند.
