صنایع دستی و فرهنگ های بومی

در روزگاران کهن ، در عصري که ماشین بوجود نیامده بود ، صنایع دستی حاوی خلاقیت ها و استعدادهای سازنده بشر بود. در آن ایام ، برخی از اقوام ، پیشروتر از دیگران بودند و صنعت تمام عیار آن زمان ، چیزهایی بود که با دست ساخته می شد . با نگاه به صنایع دستی هر قوم و قیبله ای می توان دریافت که در گذشته آن مردم چگونه فکر می کردند ؛ روابط آنها با یکدیگر و ملت های دیگر چگونه بود و به چه شیوه ای می زیستند . این صنایع ، تجلی گاه بخش قابل ملاحظه ای از هنر و خلاقیت اقوامی است که شاید اکنون به عنوان تنها سند از گذشته تاریخی ایشان به یادگار مانده باشد .
در اين آثار ، دریافت های هنری ، استفاده از برخی معانی ریاضیات و هندسه ، انتخاب رنگها و بیان آرمانها و اعتقادات ، ما را با باورهای مردم گذشته آشنا می کند . به عنوان مثال در تمامی یا در بیشتر این مصنوعات ، نوعی ارتباط با طبیعت و جهان هستی را مشاهده می کنیم . گویی انسان های گذشته به عنوان طراح اين صنايع ، هنگامی به آفرینش صنعت و هنر دست می زدند که خود را با جهان هستی درارتباط می دیدند .
تنوع دست ساخته های بشر ، نکته ای مهم در صنایع دستی و هنر بومی گذشتگان است . وقتی که به مجموعه صنایع دستی و آنچه که از گذشته باقی مانده می نگریم ، حتی در ساده ترین ابزارهای کاربردی نیز ، ذوق هنری هنرمندان به چشم می خورد . نگاهی به این آثار نشان می دهد که در گذشته مردم با طبیعت و جهان ، رابطه ای نزدیکتر داشتند و حتی مردم فقیر نیز به شکلی از هنر استفاده می کردند .
اما آنچه که امروزه از لحاظ فرهنگی دارای اهمیت است ، آشنا کردن مردم با جلوه های جدید هنر و رواج استفاده از آن در زندگی روزمره است . چرا که این امر نه تنها موجب رونق انواع رشته های هنری می شود ، بلکه در حفظ هویت بومی کشورها نیز تاثیرگذار است . اکنون شاهديم آنچه كه به نام هنر جهانی مطرح می شود ، اگرچه مملو از ایده ها و فرمهای هنري است ، اما با زندگي روزمره اقوام و ملل ، ارتباط چنداني ندارد . در صورتی که هنری که از یک فرهنگ اصيل برخاسته باشد ، الگوهای رفتاری ویژه ای را براي داشتن زندگی مطلوب ترويج مي كند . این الگوها پیچیده و در ارتباط مستقیم با گذشته ، ملیت ، زبان ، دین و خصوصیات اقوام است .
کارشناسان معتقدند که اگر در جریان تولید آثار هنری ، هنرمند باتوجه به اندیشه های بومی و فرهنگ و هویت خود ، اثري را خلق كند ، هنرها و فرهنگ ملی آسیب نخواهد دید. شاهد این ادعا ، شعر و هنر ایرانی است که در طول سده های گذشته علاوه بر پویایی، توانسته است در خارج از مرزهای جغرافیایی ايران نیز گسترش یابد و بر دیگر ملت ها و فرهنگ ها تاثیر بگذارد .
بنا بر اطلاعات و آمار منتشر شده از سوی نهادهای بین المللی چون یونسکو ، ایران و چین و هند ، سه کشوری هستند که از تنوع بی نظیری در تولید صنایع دستی برخوردارند و در صادرات آن نیز موفق بوده اند. در گزارشي که چندی پیش منتشر شد ، اين سه کشور ، سه قطب اصلی صنایع دستی جهان هستند . اما کارشناسان یونسکو معتقدند ، ایران به لحاظ تنوع تولید و تعداد رشته های زنده و فعال ، بزرگترین کشور جهان در بعد صنایع دستی محسوب می شود . در حال حاضر 256 رشته فعال صنایع دستی در ایران وجود دارد . این صنایع در چند دسته کلی تقسیم بندی می شوند که عبارتند از :
نساجی سنتی / بافته های زیراندازی / پوشاک و رودوزی های سنتی / چاپ بر روي پارچه / سفال و سرامیک و کاشی / صنایع مستظرفه و تزئینی / و چرم / همچنین در این دسته بندی ، صنایع وابسته به معماری / فلزكاري / صنايع چوب / صنایع دریایی / صنايع سنگی / و آبگینه نیز مشاهده می شود .
هر یک از این گروهها شامل چندین زیر گروه است که نشان دهنده تنوع بی نظیر صنایع دستی در ایران است .
ازجمله مهمترین نتایج رواج صنایع دستی ، ایجاد بازار اشتغال و جذابیت برای سرمایه گذاران است، چرا که با کمترین هزینه، یک شغل ایجاد می شود و بازدهی بالای آن ، سودآوری را به دنبال خواهد داشت . همچنین ارزش افزوده صنایع دستی ، فوق العاده زياد و در برخی موارد ، بیش از صد فیصد است . از سوی دیگر چون صنايع دستي نیاز به خرید مواد اولیه از خارج یا واردات ندارد ، از تکنولوژی پیچیده ای نیز برخوردار نیست و تجهیزات و نیروی انسانی آن بومی است . همین امر باعث می شود که صنایع دستی گاه حالت کارگاهی و گاه حالت خانگی داشته و قابلیت استقرار در شهر یا روستا را دارا باشد .
از دیگر مزایای صنایع دستی مبتنی بر فرهنگ بومی ، قابلیت های فراوان برای جلب جهانگرد و امكان صادرات است که در چرخه اقتصاد کلان ، می تواند به عنوان یک اهرم تاثیرگذار شایان توجه باشد .
درحال حاضر بسیاری از خبرگان امور هنری ، چنین می پندارند که هنر ، زمانی اصالت واقعی خود را باز می یابد که با زندگی روزمره آدمی ، پیوند ناگسستنی داشته باشد . ازاین رو ، در بسیاری از کشورهای پیشرفته ، اکنون روشهای تازه اي را جستجو مي كنند که از طريق آن ، آثار ساخته شده با دست را درمیان مردم رایج سازند و هنر را که دیر زمانی است از جریان عادي زندگی جدا شده ، وارد زندگی مردم کنند . به عنوان مثال در کشورهای اروپایی ، سازمانهایی تشکیل شده که برای زنده کردن صنایع دستی تلاش می کنند و سعی دارند مردم را با ارزش واقعی هنرهای دستی آشنا کنند . اما در ایران ، خوشبختانه این حس زیبایی شناسی هنوز وجود دارد و ایرانیان ، استفاده از اين زیبائیها را در زندگی خود مهم می دانند .
حفظ کیفیت و خصلت ایرانی هنرها و صنایع دستی ، ازجمله مهمترین تلاشهای دست اندرکاران حوزه صنایع دستی در ایران از گذشته تاکنون بوده است . چراکه اصل بر این است که مفاهیم ، ظرایف و عناصر این صنایع باید به همان شکل بومی و سنتی خود حفظ شود تا بتواند بیانگر هویت ملی ایرانیان باشد .
ایران ، کشوری با قومیتهای گوناگون است و هر قوم ، فرهنگی مخصوص به خود دارد که در توالی قرون ، به گونه ای خاص شکل گرفته و ماهیت آن قوم را معين كرده است . تعلق افراد به فرهنگ و سرزمين خود ، سبب پایداری و تکوین آن در طول تاریخ شده است . این صنایع دستی ، علاوه بر آنکه ، ویژگی سنتهاي هر قومی را در بردارد ، بیانگر هویت ایرانی خلق کنندگان آن نیز هست . لذا اميد است تلاشهای انجام شده در زمينه گسترش صنايع دستي ، بتواند بر غنای فرهنگ جهانی ، بیفزاید .