روانشناسی نور و رنگ

[h=3][/h] [h=6][SUP][SUB]تاثيرات روانشناختي و معنوی نور و رنگ خانه هاي سنتي ايراني بر ساکنان[/SUB][/SUP][/h] [h=6][SUP][SUB]هانيه ارجمندي و ديگران[/SUB][/SUP][/h] [h=6][SUP][SUB]مترجمين محمد مهدى ميرلو، سميه اسدزاده[/SUB][/SUP][/h]چاب: درمجله حکمت و معرفت




[h=3][/h]

​

[SUP][SUB]
[/SUB][/SUP][SUP][SUB]نور و رنگ عناصري هستند كه از ديرباز نقش‌ مهمي در معماري سنتي ايران ايفا کرده‌اند. كاربرد سايه و نور با يكديگر از جمله آثاري است كه حسي عرفاني به فضا، به ويژه فضاهاي مذهبي مانند مساجد مي دهد. با در نظر گرفتن نور به عنوان مؤلفه اصلي فضا، اين ترکيب جامع و كلي، همراه با فضاهاي مجاور، شكل خاصي از سازمان يافتگي متمركز شده را پديد مي آورد که در آن سلسله مراتب، الگوي كلي اي به معنا مي بخشد. در نظم ساختاري نور به عنوان هندسه موجود عرضه مي‌شود و منافذ و روزنه ها را تحت اختيار خود در مي‌آورد و نظم قاعده مندي را به فضا تحميل مي‌كند در حالي که لايه‌هاي پيچيده‌تري از ادراك را پديد مي‌آورد. در معماري ايراني مطالعه نور و رنگ بنا بر حجم و ساختار، همواره به عنوان بخش اصلي مراحل مختلف ساختمان و فهم آن در نظر گرفته شده است.متأسفانه تقليدهاي نادرست از معماري غربي جلوه‌هايي زيبا اما فضايي بي‌معنا به معماري معاصر ايران داده است. تدريس و آموزش مناسب معماري اسلامي به همراه اصول آن، به ويژه همراه با به کارگيري نور و رنگ مناسب، نه تنها مي‌تواند جلوه‌اي مناسب از معماري را توصيف كند بلكه در يك كلام معرف نوعي از معماري است كه هويت معماري ايراني را احيا مي كند.مقاله حاضر توسط هاني ارجمندي، مزلان مهد طاهر، هدي شعبان کاره، محمد مهدي شعباني و فرشته مظاهري به زبان انگليسي به نگارش درآمده و در مجله دانشگاهي e-Bangi در کشور مالزي منتشر شده است. [/SUB][/SUP][SUP][SUB]كليدواژه: معماري اسلامي ايراني، رنگ و نور، روانشناسي، عرفان، فضاي محل سكونت.[/SUB][/SUP][SUP][SUB]
[/SUB][/SUP][SUP][SUB]برخي از پژوهشگران بيان مي‌كنند كه ارزش و اهميت محل سكونت از جنبه‌هاي مختلفي چون روانشناسي، پديدارشناسي، جامعه‌شناسي و مطالعات رفتاري- محيطي بررسي و مطالعه شده است (دسپرس، 1991؛ مور، 2000؛ مالت، 2004). همچنين نويسندگان متعددي استدلال كرده‌اند كه يک رويكرد منسجم‌تر و بين رشته‌اي نياز است كه در آن ابعاد فيزيكي، فرهنگي- اجتماعي، روانشناختي و اقتصادي با هم در ارتباط باشند. ارزش و اهميت محل سكونت از جنبه‌هاي مختلفي همچون روانشناسي، پديدارشناسي، جامعه شناسي و مطالعات رفتاري- محيطي مورد بررسي قرار گرفته است (دسپرس، 1991؛ مور، 2000؛ مالت، 2004). آنچه فقدان آن احساس مي‌شود رويكردي است كه در آن محل سكونت به عنوان جز لازم ارتباطات رفتار- محيط در نظر گرفته ‌مي‌شود. به عقيده‌ مدني‌پور (2003)، خانه واحدي فضايي است كه مجموعه‌اي از ويژگي هاي قلمرو خصوصي را تركيب مي‌كند چنانكه ما نيز در اين مورد بحث مي کنيم. خانه‌، فضايي شخصي ايجاد مي‌كند، قلمرويي که در واقع مکاني است براي اينكه از بازرسي و بررسي‌هاي ديگران در امان بمانيم. خانه مكاني در جهان اجتماعي براي پرداختن به زندگي اجتماعي است كه به لحاظ اجتماعي تصديق شده و به رسميت شناخته مي‌شود. علاوه بر مكاني امن براي فرد مكاني براي واحدي اجتماعي است كه خانواده ناميده مي‌شود؛ بنابراين خانه مكان زندگي براي تعدادي افراد در يك رابطه‌ صميمي و نزديك است. او همچنين بيان مي كند كه خانه به عنوان بند و محور اصلي اجتماع به عنوان مكاني كه هويت‌ها در آن شكل مي گيرند و خاطرات ريشه مي‌دوانند مورد تمجيد واقع شده است. خانه مركز صميميت است. چنانچه ناقل (Nagel) بيان مي کند صميميت، روابطي فردي به دور از نگاه عمومي پديد مي آورد و باعث مي شود ما از تنهايي خود بيرون آييم و در معرض ديد و ارتباط با يکديگر قرار بگيريم (مدني پور، 2003).جنبه‌هاي فرهنگي – اجتماعي خانه[/SUB][/SUP][SUP][SUB]
[/SUB][/SUP][SUP][SUB]مزاياي خانه شامل موارد متعددي است:[/SUB][/SUP][SUP][SUB]1- مزايايي كه با استقلال، براي مثال خلوت و تنهايي و داشتن كنترل بر ويژگي هاي فيزيكي محيط خانه مرتبط است. 2- مزايايي كه با صميمت و خودماني بودن محيط ويژه خانه در ارتباط است، براي مثال سهولت تصميم گيري هاي فردي. 3- مزايايي كه مرتبط با محل اقامت در يك منطقه خاص است كه شامل شبكه اجتماعي از دوستان و همسايگان است و امکان دسترسي به خدمات اجتماعي وجود دارد. 4- مزايايي كه با فعاليت‌هاي مربوط به رسيدگي و نگهداري از خانه به عنوان منبع عمل فيزيكي و رواني و به عنوان منشاء ارزش و معنا مرتبط است. 5- مزاياي مرتبط با خانه به عنوان مكاني براي پذيرايي از دوستان و خانواده و جبران مهمان‌نوازي و همچنين دنبال كردن فعاليت‌هاي شغلي است. 6- مزايايي كه با در نظر گرفتن خانه به عنوان محمل ارزش و معنا -محل رويدادهاي مهم و به يادماندني زندگي- مرتبط است. صاحبان خانه ممكن است از مزيت ديگر خانه به عنوان نماد منزلت و دارايي مادي نيز لذت ببرند. گذشته از اين ملاحظات، برخي افراد همان‌گونه که به يك شخص مهم احساس دلبستگي دارند، حس دلبستگي زيادي به خانه خود نشان مي دهند و اين دلبستگي فراتر از هر گونه برآورد عقلاني مزيت و سود است. اين افراد مي توانند دلايلي منطقي براي نقل مکان و جابجايي به خانه ديگري را برشمارند، اما با اين همه بيان مي کنند که تنها مرگ مي تواند آنها را از خانه مورد علاقه شان دور کند (فوجل، 1992). [/SUB][/SUP]
[SUP][SUB]
[/SUB][/SUP]

[SUP][SUB]نقش نور و رنگ در محل سكونت[/SUB][/SUP]​

[SUP][SUB]محل سكونت، مهم‌ترين و در عين حال پيچيده‌ترين فضايي است كه انسان در آنجا به نيازهايش پاسخ مي‌دهد. از همان غارهاي نخستين، روشني روز نويدبخش زندگي براي ساكنين بود و تفاوت ميان شب و روز را به ساكنان خبر مي‌داد. اما همچنان كه محل‌هاي سكونت پيچيده‌تر و مصنوعي‌تر شدند، نور از طريق منافذ يا پنجره‌ها وارد مي‌شد. تاريخ معماري هم‌رديف با تاريخ ايجاد پنجره و تاريخ ورود روشني روز از روزنه هاي اوليه است كه به نور و هوا، گرما و سرما اجازه ورود مي‌دادند. پنجره وسيله و ابزاري براي عرضه روشني روز بود؛ چنانچه نمونه هاي آن را در اندروني‌هاي شگفت‌انگيز كليساي جامع قرون وسطي، كليساهاي باروخ يا بسياري از ساختمان‌هاي شخصي قرن هجدهم مي بينيم.
از زمان هاي بسيار دور، اشياي درخشان و روشن كه امري زنده و ذي روح را در ذهن انسان به ياد مي‌آورند، قابل احترام و ستايش بوده است. تقريبا در همه اديان، نور سمبل حكمت الهي و عنصر همه نيكي‌ها و پاكي‌ها بوده و حركت از تاريكي به سوي روشنايي به عنوان هدف اصلي محسوب مي‌شده است (فيليپس، 2004). فضاي مسكوني فضايي است كه حس مكان را براي انسان تعبير مي‌كند. اگر انسان از حس مكان بي بهره بود دچار خستگي و دلسردي مي شد، در حالي که خانه مكاني است كه عشق و صميميت را براي همه اعضاي خانواده فراهم مي‌كند. تجربه رنگ سوالات زيادي را براي بشر ايجاد کرده است، چرا رنگ‌هايي كه در نور خورشيد بسيار واضح و روشن هستند، در‌ نور ماه ناپديد مي‌شوند در حالي که هنوز شکل کلي و برخي جزييات اشکال به روشني قابل تشخيص هستند؟ چرا برخي از رنگ‌ها هنگامي كه به وسيله روشني روز و نور مصنوعي مشاهده مي‌شوند متفاوت به نظر مي‌رسند، اما ساير رنگ ها يكسان ديده مي‌شوند؟ علاوه بر اين، هر چند يك سطح سفيد مي‌تواند در نور خورشيد، شفق شمالي و نور شب نما سفيد به نظر آيد، چرا فيلم رنگي آن را به صورت بسيار متفاوتي ضبط مي‌كند؟ كمتر از حد ارزيابي كردن اهميت رنگ، خطاي متداولي در معماري است؛ اين مسأله تأثير زيادي بر نگاه نهايي در مورد فضا و همچنين بر شيوه درک افراد از فضا مي‌گذارد.
رنگ ها مي‌توانند بر احساسات، تمركز و حتي سلامتي افراد تأثير بگذارند. مطالعات انجام شده در محيط‌هاي اداري و كارخانه‌ها تأييد كرده‌اند كه كاربرد رنگ هاي خاص باعث آرامش كاركنان مي‌شود. كاهش سطوح استرس و بهبود كارآيي كلي از پيامدهاي ديگر كاربرد رنگ هاي خاص است. امروزه رنگ درماني (choromo therapy) براي مطالعه تاثيرات مثبت رنگ روي يک ارگانيسم به كار مي‌رود. هرچند اثر رنگ بر يك عضو خاص به دشواري قابل اندازه‌گيري است، به هر حال يك روانشناسي عمومي رنگ وجود دارد. گوته بيش از اين درباره‌ ويژگي رنگ و تأثيرات آن روي انسان در زمان خويش مطالبي را نوشته بود. هلر در کتاب خود با عنوان "روانشناسي رنگ" (1989) بيان مي‌كند كه احساس‌ها يا واكنش‌هايي كه به وسيله‌ رنگ پديد مي‌آيند، تجربه‌اي جهاني و نه شخصي هستند و با عوامل فرهنگي، انسان‌شناختي و حتي زيستي پيوند داده مي‌شوند. به عقيده هلر (1989) رنگ‌ها واكنش‌ها و تداعي‌هاي غيرارادي و ناخودآگاه را برمي‌انگيزانند؛ براي مثال اشارات به طبيعت مانند جنگل سبز يا دريا آبي را برمي انگيزانند. هر فرهنگي به رنگ‌ها معاني نمادين ويژه‌اي مي‌دهد و اغلب اين معاني با هم منطبق و سازگارند. رنگ هاي گرم و شاد مانند نارنجي متمايل به قرمز و زرد به عنوان رنگ هاي جذاب و طرب انگيز معرفي شده، در حالي كه آبي سرد و سبز به عنوان رنگ هاي آرام بخش در نظر گرفته مي‌شوند. از آنجا كه در معماري ايراني، خانه فضا و قلمرو مورد احترامي است كه در آن همه نيازها برآورده مي شود، پس شامل جنبه‌هاي روانشناختي زندگي نيز مي‌شود. معماران سنتي از روانشناسي رنگ ها آگاه بودند و آنها را با نظم و قاعده خاصي به كار مي‌بردند.[/SUB][/SUP][SUP][SUB]مكانيسم ادراك رنگ پيچيده است. علاوه بر اين، براي تعيين كاربرد معماري رنگ با دانش مستدل درباره دلالت‌ها و معاني ضمني، فهم اندكي از علم نهفته در پس رنگ و علم ديد رنگ ضروري است. بدون پرداختن عميق به يك بحث اگزيستانسياليستي، اين امري کاملا صحيح است كه در غياب نور، هيچ رنگي وجود ندارد. رنگ در واقع در نور است؛ چنانكه اين مسأله توسط نيوتن در تجربه كلاسيك وي اثبات شده است. نور سفيد از طيفي از رنگه ا _قرمز، زرد، سبز، آبي و بنفش_ و احساس سفيدي که حاضر است هنگامي که ترکيبي از اينها وجود دارد تشكيل مي‌شود، هر چند نسبت رنگ‌هاي مختلف ضروري نيست که مقادير دقيقي باشد.[/SUB][/SUP][SUP][SUB]نور خورشيد، نور سطوح داغ مانند شعله شمع يا رشته‌هاي تابان و نور ناشي از لامپ‌هاي مهتابي همگي موجب نوري مي‌شوند كه ما در كل به عنوان نور سفيد توصيف مي‌كنيم، هر چند چنانكه طيف‌ها نشان مي دهد تركيب اين نور سفيد متفاوت است. بايد بيان کنيم ويژگي رنگ كه ما به طور متداول به يك سطح يا يك شي نسبت مي‌دهيم، به دليل جذب بخشي از طيف به وسيله رنگدانه يا رنگ و انعكاس بخش‌هاي باقي مانده است. يك قرن بعد از نيوتن نشان داده شد كه نور سفيد شامل همه رنگ‌هاي طيفي است، يانگ نظريه ادراک رنگ سه عنصري را مطرح كرد (بکر و استريمر، 2002). اين نظريه بيان مي‌كند كه هر احساس رنگي مي‌تواند با تركيب سه رنگ اصلي روشن ايجاد شود. اين سه رنگ شامل قرمز، سبز و آبي است. تركيبي دوتايي از اين رنگ ها منجر به احساس رنگ ثانوي مي‌شود.[/SUB][/SUP]
[SUP][SUB]
[/SUB][/SUP]

[SUP][SUB]تأثيرات روانشناختي نور بر انسان[/SUB][/SUP]​

[SUP][SUB]عوامل متعددي در يك محيط ساخته شده‌ بر حالت عاطفي و روانشناختي استفاده كننده تاثير مي‌گذارد. شدت نور و رنگ دو عامل مهمي هستند كه بر عملكرد استفاده كننده در آن فضا تأثير مي‌گذارند. در حالي كه آشكار است افراد توانايي سازگاري با محيط‌هاي مختلف را دارند، اما اين باور مطرح مي‌شود كه اگر افراد در شرايط مشخص و معيني قرار نداشته باشند، به فقدان خلاقيت و رفاه عمومي منجر خواهد شد. بنا بر عقيده‌ برخي از پژوهشگران، روشنايي مي‌تواند نقش مهمي در تقويت ادراك ويژه، فعاليت و تنظيم خلق افراد ايفا كنند. نادين (2006) اعلام مي‌كند كه نور بايد خلقي را در فرد و فضايي را در اتاق ايجاد كند كه مطابق با نياز و انتظارات افراد باشد.[/SUB][/SUP][SUP][SUB]آثار و نوشته‌ها پيرامون نور بسيار گسترده و وسيع است، هر چند اين آثار يك مجموعه منسجم از يافته‌ها براي ايجاد دورنمايه اي منسجم درباره‌ تأثير رنگ و نور ارائه نمي‌كنند اما نادين (2006) در پژوهش خود گزارش مي‌كند كه «يكي از مشكلاتي كه طراحان و مهندسان با آن مواجه هستند اين است كه هيچ متريك پذيرفته شده (ميزان قابل قبولي) از كيفيت روشنايي، اثرات محيط روشن بر ساکنان را پيش بيني نمي کند. معمولا فرض مي شود که کيفيت پايين روشنايي تاثيري منفي بر توانايي افراد در انجام كارهايشان دارد؛ هر چند مطالعات اندكي درصدد برآمده‌اند كه كيفيت روشنايي را به صورت كمي بيان كنند، ولي هيچ كدام از اين مطالعات تلاش نكرده‌اند كه كيفيت اندازه‌گيري شده را با عملكرد تكليف يا وظيفه مرتبط کنند.» وي همچنين گزارش مي‌كند كه مقايسه ميان مطالعات تقريباً غيرممكن است؛ زيرا پژوهشگران مختلف مقياس‌هاي مختلفي را به كار برده‌اند. همچنين مستندسازي مقادير نهايي از عهده جزيياتي برنمي آيند كه توسط دانشمندان رفتارگرا مطالعه مي شود و همين امر مشكلاتي را براي ارزيابي‌هاي بعدي اطلاعات پديد مي‌آورد (نادين، 2006).[/SUB][/SUP][SUP][SUB]مطابق ديدگاه هلموت كوستر (2004)، نور ساعت زيستي انسان را با روز، شب و چرخه فصلي هماهنگ مي‌كند. كمبود روشنايي طبيعي روز مي‌تواند منجر به اختلالات سيستم عصبي خودمختار، هدر دادن انرژي، خستگي، تمايل به خودانزوايي و اختلالات متابوليسم شود. برعكس، نشان داده شده است که نوردرماني شديد به فرايند درمان كمك مي‌كند. لوستر (2004) همچنين اشاره مي‌كند كه با وجود تامين نور طبيعي در بسياري از ساختمان هاي اداري به وسيله شيشه ضد نور خورشيد و پرده‌هاي عمودي آويزان شده، حذف و ناديده گرفته مي شود و اين منجر به نياز به روشنايي مصنوعي و ايجاد محيط روشن يکنواخت و کسل کننده مي شود. انکسار شديد نور به ويژه خورشيد زمستاني کم ارتفاع، محل کار را به فضايي تبديل مي کند که خورشيد و نور مي توانند با همه حواس تجربه شوند. در تاريک ترين زمان از سال چنين رويکردي مي تواند روشنايي شديد روز را فراهم کند.[/SUB][/SUP][SUP][SUB]مطابق ديدگاه فيليپس (2004)، اين مساله که با مقدار تابش نور ايجاد مي شود، به عنوان اختلال عاطفي فصلي (seasonal affective disorder)(SAD) توصيف شده است. اين اختلال از کمبود نور خورشيد در طول ماه هاي زمستان از سپتامبر تا آوريل ناشي مي شود. در حالي که براي بسياري از مردم اين مساله که کمبود نور خورشيد در يک دوره طولاني وجود داشته باشد مشکلي جدي تلقي نمي شود، چون بسياري از افراد افسردگي اندکي را تجربه مي کنند. با وجود اين، براي برخي ديگر اين مساله مي تواند باعث ضعف و سستي شود. اين مساله مسلم است افرادي که در موقعيت هاي کاري به نور طبيعي دسترسي دارند، کمتر در معرض اختلال عاطفي فصلي (SAD) قرار خواهند گرفت. در حالي که، افراد در موقعيت هاي غير طبيعي بسيار احتمال دارد که در معرض اين اختلال و رنج بردن از آن قرار گيرند. فيليپس (2004) همچنين بيان مي کند در حاليک ه يک ساختمان بايد امکان دسترسي به نور طبيعي را فراهم کند، اين مساله آشکار است که تلاش براي غلبه بر اثرات اين اختلال از طريق افزايش سيستم روشنايي طبيعي ساختمان تا حدودي غيرعملي است. سلامتي نيروي کار امري حياتي براي موفقيت يک سازمان محسوب مي شود و بنابراين داراي اهميت بيشتري است که روشنايي ساختمان در کنار ساير سيستم هاي محيطي براي ايجاد شرايط سالم به کار رود. کاهش روشنايي به منظور صرفه جويي در هزينه ها در آغاز طراحي ساختمان در صورتي که اين امر موجب کاهش عملکرد نيروي کار شود، امري غيرمنطقي به نظر مي رسد. طراحي روشنايي ساختمان مي تواند به سلامتي و سازگاري و به دنبال آن، عملکرد مناسب کمک و ياري رساند.نور در عرفان و تصوف اسلامي[/SUB][/SUP]اغلب در زندگي روزمره ما، بين ذهن و جهان تضاد وجود دارد بنابراين پردازش هاي نظري متعددي وجود خواهد داشت. اين پردازش هاي نظري کاملا متفاوت با نظريه هاي علمي است. در پردازش هاي نظري علمي، انسان به طور مستقيم در محيط اطراف خود درگير است؛ بنابراين ذهن عاري از هر گونه تعارض است. در نوع ديگر پردازش نظري، ذهن آزاد و با جهان اطراف هم جهت نيست. اين نوع از علوم فلسفي، مابعدالطبيعه (metaphysics) ناميده مي شود.
سهروردي يکي از استادان برجسته تصوف، نظريه اي با عنوان اشراق مطرح و بيان مي کند منشاء همه موجودات و تمام جهان نور است. يکي از مهم ترين تفاوت هاي حکمت اشراق با ساير حکمت ها بالا بردن مقام نور و مفاهيم عرفاني است. بدون شک سهروردي از سوره نور قرآن کريم در طرح نظريه خود الهام گرفته است. دو جنبه را مي توان در طرح ديدگاه هاي متافيزيکي نور موثر دانست که به صورت زير توضيح داده خواهند شد: نور در عرفان و شهود و جنبه هاي رواني نور.
درک عميق معماري اسلامي پيچيده است. معماري اسلامي در اقليم ها و فرهنگ هاي مختلف به اشکال و انواع مختلف وجود دارد که هر کدام به طور مشخص اسلامي هم هستند. تنها دليلي که باعث شده ما آن را با عنوان معماري "اسلامي" بشناسيم اين است که اسلام به عنوان قدرت سياسي و معنوي و با ايجاد اتحاد بر آنها حکومت مي کرد. کشورها و ملل در سرزمين اسلامي مفاهيمي نوپديد هستند. جدايي سرزمين هاي مسلمان باعث ايجاد سردرگمي بيشتر در درک اسلام و معماري اسلامي است. اين واکنش مورد انتظار بود. در حال حاضر، براي يک فرد مسلمان، ملي گرايي (Nationalism) مقدم بر اسلام است و همين امر فهم اين موضوع را که در حال حاضر "معماري اسلامي چيست"، براي مسلمان ملي گرا سخت کرده است. ملت، مفهومي ناآشنا براي اسلام است. دارالاسلام (سرزمين اسلام) و دارالحرب (سرزمين غيرمسلمان) تنها چيزي است که توسط مسلمانان در طول تاريخ به کار برده شده است (موکري، 2004).
معماري اسلامي همواره در حال وجود دارد و در آينده نيز وجود خواهد داشت؛ اما آنچه که مردم از اسلام درک مي کنند همواره تغيير خواهد کرد. با هر تغيير به تدريج از منشا و مرکز مفاهيم دور مي شويم. اشکال اصيل اسلامي امروزه به سختي يافت مي شوند و اين واقعيت حال و آينده معماري اسلامي را منعکس مي کند. مسلمانان همواره اسلام و معماري اسلامي را شرح داده اند اميدواريم که ما آن را به خوبي در دنيايي توصيف کنيم که در آن زندگي مي کنيم و از هميشه تيره تر است. مسلمانان سني، شيعه، وهابي، صوفي، احمديه، مترقي، مدرن، ايراني، مراکشي، ترکيه اي، بنيادگرا، سنت‌گرايان و... همه و همه اسلام و معماري اسلامي را تعريف مي کنند. سوره مشهور نور در قرآن و آيه نور بين مسلمانان الهام بخش يک انديشه قدسي و متعالي است. اين آيه اشاره دارد که همه عالم هستي پر از نشانه ها و نمادهايي است که کمال خلقت و رحمت خدا را دارند. بسياري از آيات ديگر قرآن به طور مشابه اشکال مختلف خوشنويسي را تحت تاثير و الهام قرار داده اند که غنا و نيروي حياتي سنت هاي اسلامي را در هنرهاي مختلف يادآوري مي کند (عليباي، 2003).
جهاني را که يک هنرمند درک و احساس مي کند و سپس پديد مي آورد، مي توان از سه بعد مورد تجزيه و تحليل قرار داد: اول ادراک هنرمند از جهان، دوم فهم او از کل جهان و سوم وضعيت انسان بين اين دو حوزه. در تحليل عميق هر اثر هنري، طرز تفکر و زندگي هنرمند قابل تشخيص و بازشناخت است. اگر کار هنري هنرمند متعادل و بامعنا باشد، مي توان گفت او درک متعادلي از جهاني داشته که آفريننده اي دارد و همه چيز بر اساس نظم است. با تدوين و نظم دادن به اطلاعات به دست آمده، عقايد مختلف هنرمند را مي توان شناخت. هنرمند مسلمان از طريق باورهاي مذهبي خويش، جهان را به عنوان يک مجموعه منظم ادراک مي کند که سرنوشت مشخصي دارد. اين تعادل به آن معناست که با افزايش در يک بخش از جهان، در بخش ديگر کاهشي رخ مي دهد يا اينکه يک رنگ با رنگ متضاد يا مکمل خود به تعادل مي رسد. کيهان شناسي اين تعادل، سرنوشت حساب شده اي را براي چنين جهان شگفت انگيزي در نظر مي گيرد.
وحدت متعالي اديان (Transcendent Unity of Religion)، عنوان اولين کتاب شون (Schuon) (1984) بود که در آن اين موضوع را از منظر متافيزيکي مورد بررسي قرار داده است. شون به دقت در تلاش بود که تفاوت ميان متافيزيک، الهيات و فلسفه را روشن سازد تا بتواند ادعا کند که نظريه وحدت مذاهب، بيانگر يک واقعيت متافيزيکي است. از اين رو براي نشان دادن تفاوت بين دانش متافيزيکي و ديني و تاکيد غيرمستقيم بر وحدت اديان، شون از استعاره نور استفاده مي کند. آککاچ (Akkach‎) (2005)‎ کتاب شون را بررسي و بيان کرد که او دانش متافيزيکي را با آگاهي از ماهيت بي رنگ نور و ويژگي درخشش محض آن و دانش الهياتي را با اعلام رنگ هاي خاص نور مقايسه مي کند. اگرچه هر دو حالت در تمايز بين نور و تاريکي همپوشي دارند، در سطح نشان دادن واقعيت با هم متفاوت هستند.
تفکر اسلامي در نظريه وحدت وجود، خداوند را به عنوان حقيقت دروني همه موجودات مطرح مي‌کند. يکتا بودن حقيقت دروني در ارتباط با تجليات متعدد و متنوع، اغلب با اشاره به پديده هاي طبيعي مثل نور بي رنگ و غير قابل رويت و انکسارهاي رنگي و قابل رويت آن مقايسه مي شود. اين مفهوم در بسياري از آيات قران ترسيم شده است، براي مثال " پس به هر طرف که رو کنيد به سوي خدا روي آورده ايد." (2:115). پس آشکار است نور به عنوان خدا توصيف شده است که همه چيز را قابل مشاهده و بامعنا مي کند.
به نظر واقان (Vaughan) (1995)، الهندي در التحف المرسلا اين قياس تمثيلي را يک گام جلوتر مي برد. او بيان مي کند که نسبت وجود به موجودات مثل نسبت نور به رنگ ها و اجسام است. وجود واقعيتي است که به موجب آن همه چيز قابل تصور و ممکن مي شود، درست مثل نور که به موجب آن رنگ ها واجسام قابل درک و مشهود مي شوند. با اين حال، او بيان مي کند که بر خلاف نور، وجود در ظهور و تجلي خود امري پيوسته و شديدتر است و بنابراين تنها نخبگان قادر به درک آن هستند. بر اساس نظر واقان اصطلاح انسان براي مشخص کردن نوع بشر به کار گرفته شده است. ابن عربي چنين توضيح مي دهد که نسبت انسان به خدا مثل نسبت مردمک به چشم بوده که ابزار ديدن است. بنابراين، اگر خدا نوري است که به موجب آن چشم مي بيند، انسان ابزار بينايي (بصر) است که ديدن را ممکن مي کند.
همچنان که واقان به بياني ديگر توضيح مي دهد، همانا به درستي خداوند نور آسمان‌ها و زمين است انوار صعودي، انوار قلبي هستند و انوار نزولي، انوار عرشي. نفس دني (من-ايگو) حجاب ميان عرش و قلب است. آن هنگام که اين پرده کنار زده و دري در قلب گشوده و نوري به سوي نور روان مي شود و نوري ديگر بر آن نور فرود مي آيد. "و اين نور روي نور است." هر بار که قلب در هجر عرش ناله مي کند، عرش نيز قلب را فرامي خواند و آن دو يکديگر را ملاقات مي کنند.... هر بار که نوري از شما ساطع مي شود نوري بر شما فرود مي آيد و هر بار که شعله اي از جان شما سر بر مي آورد شعله اي سوزان تر بر شما فرود مي آيد.... هنگامي که دو نور از انرژي يکساني برخوردارند در نيمه راه همديگر را ملاقات مي کنند، اما آن هنگام که جوهر نور در شما نمو يابد به آسمان مي گرايد: پس جوهر نور آسماني آن است که در شوق آدمي است و به نور آدمي جذب مي شود و به سوي او فرود مي آيد. اين راز سفر عرفاني است (واقان، 1995). همچنين در مورد نور حقيقت بر نور معرفت، سوره اي در قرآن هست که مي گويد:" خداوند نور آسمان ها و زمين است. داستان نورش به مشکاتي ماند که در آن روشن چراغي باشد و آن چراغ در ميان شيشه اي که تلالو آن گويي ستاره اي است درخشان و روشن از درخت مبارک زيتون با آن که شرقي و غربي نيست، شرق و غرب جهان بدان فروزان است و بي آنکه آتشي روغن آنرا برافروزد، خودبخود جهاني را روشني بخشد که پرتو آن نور حقيقت روي نور معرفت قرار گرفته و خدا هر که را خواهد به نور خود هدايت مي کند و اين مثل ها را خدا براي مردم هوشمند مي زند و او به همه امور داناست." (قران 24:35).