بیماری خودشیفتگی واژه نارسیسیسم از نام نارسیسوس، یکی از اسطورههای یونانی گرفته شده است. نارسیسوس مرد زیبایی بود که بسیار مورد توجه بود، اما او نسبت به همه بیتفاوت بود و سبب اندوه آنان میشد. برای مجازات او به دلیل بیرحمیاش، وی را محکوم که فقط عاشق خودش باشد. یک روز هنگامی که نارسیسوس خم شده بود تا یک جرعه آب از یک برکه بنوشد، عکس خود را در آب دید و عاشق آن شد. در این لحظه بود که دریافت دیگران همان احساسی را که اینک او نسبت به خود یافته، به او داشتهاند. او نمیتوانست نگاه از تصویر خود در آب برگیرد، دچار غم عشق به خود شد و در کنار برکه از این اندوه جان داد. این واژه از نظر لغوی به معنی عاشق خود بودن است و در روانپزشکی به خصوصیات شخصیتی مانند خودمحوری و خودبینی گفته میشود. تفاوت خودشیفتگی با دوست داشتن خود نارسیسیسم در فرهنگ روانشناسی و روانپزشکی با تعابیر و معانی متعددی به کار رفته است. این تعابیر با یکدیگر متفاوت است. برخی اوقات ممکن است به عنوان اختلال و گاهی نیز یک مولفه طبیعی باشد. هر چند که علاقه به خود در انسانها به صورت عمیق وجود دارد، ولی خودشیفتگی در نوع شدید میتواند در عملکرد فردی و روابط بین فردی بسیار تاثیرگذار باشد. همانطور که میدانید، بسیاری از علایم روانپزشکی ممکن است به صورت خفیف در همه افراد وجود داشته باشد. بهعنوان مثال، اگرچه غمگین شدن در همه افراد روی میدهد، ولی افسردگی با تعریف مشخصی میتواند بیماری به شمار رود. نارسیسیسم نوعی بیماری آنچه امروزه به عنوان اختلال روانپزشکی مطرح است، اختلال شخصیت خودشیفتگی است. این اختلال از جمله انواع اختلال شخصیت است که از سنین نوجوانی یا اوایل جوانی آغاز میشود و اغلب به صورت پایدار در سراسر عمر انسان وجود دارد. این اختلالات در عملکرد بین فردی و اجتماعی شخص تاثیرگذار است. شناخت افراد خودشیفته مشخصههایی که در اختلال شخصیت خودشیفته به چشم میخورد، شامل خودبزرگپنداری، نداشتن همدلی با دیگران، استفاده از دیگران برای رسیدن به مقاصد خود و نیاز به تایید شدن از طرف دیگران است. این افراد اغلب باهوش یا زیبا یا موفق هستند که در حقیقت این نقاط قوتشان، هسته مرکزی شروع این اختلال میشود. البته باید به این نکته هم توجه کرد که شخصیت هر فرد میتواند متغیرهای خصوصیتی خاص خود را داشته باشد؛ یعنی شخصیت یک فرد میتواند خصوصیتهای وابسته، وسواسی، پارانوئید(ظنین) و یا خودشیفته داشته باشد که بهعنوان صفت شخصیتی وی محسوب میشود و بیماری به شمار نمیرود. شدت صفتهای شخصیتی از اختلالات شخصیتی کمتر است و موجب ناسازگاری جدی برای فرد نمیشود. حتی خصوصیتهای نارسیستیک (narcissistic) سبب موقعیتهای اجتماعی و علمی برتر برای فرد میشود، هرچند در روابط بین فردی وی اثر منفی بگذارد. اگر تایید نشوند این افراد به شدت نیاز به تایید شدن از طرف دیگران دارند و در صورتی که موفقیتهای فرد نتواند این شرایط را برای وی فراهم کند، بسیار آسیبپذیر میشود و احتمال افسردگی در وی افزایش مییابد. به همین دلیل این افراد اغلب در زمان افسردگی به مرکز درمانی مراجعه میکنند و در این مرحله نیاز به دارودرمانی و رواندرمانی دارند. ويژگي هاي شخصيت هاي خود شيفته بي شک همه انسان ها جهت تحکيم عزت نفس خويش، و فرار از سگ هاي هار افسردگي، تا اندازه اي خود شيفته اند، چرا که خود شيفتگي سالم و دوست بودن با خويشتن خويش سنگ بناي اول رشد شخصيت است. ولي افراد مبتلا به اختلا ل شخصيت خود شيفته (bisorber personality narcissistic) بيش از اندازه با خويشتن خود در صلح به سر مي برند. افراد مبتلا به اين اختلا ل درک غير واقع بينانه، کاذب و مضحکي از اهميت خود دارند، گويي که در غروري غير طبيعي غرق اند، صفتي که به خود بزرگ بيني معروف است. نام اين اختلا ل از افسانه يوناني نارسيسوس، جواني که عاشق انعکاس تصوير خودش در برکه شد، گرفته شده است. گر چه افراد مبتلا به اين اختلا ل از ديگران توقع دارند آن ها را تحسين نموده و همه آرزوها و در خواست هاي آن ها را برآورده کنند، ولي به نيازهاي ديگران اعتنايي ندارند. اين عده فکر مي کنند شخصيت منحصر به فردي هستند و بايد ديگران به طرز خاصي با آن ها تا کنند. از آنجا که خود را خيلي استثنايي مي دانند، احساس مي کند که فقط افراد عالي مقام، متشخص و منحصر به فرد قادر به درک آن ها و مشکلا تشان هستند. خود شيفته ها که احساس استحقاق و برتري آن ها چشمگير است، تاب تحمل انتقاد را ندارند چرا که آن را عاملي خطرناک براي تزلزل حس برتري خود قلمداد مي کنند. وقتي کسي از خود شيفته ها انتقاد کند، حتي انتقادي سازنده - معمولا به دو شيوه واکنش نشان مي دهند: يا فوق العاده عصباني مي شوند و پرخاش مي کنند که در اين حالت پرخاشگري در حکم سپر بلا در برابر حس خود شيفتگي ناسالم آن هاست; يا ممکن است کاملا از خود بي اعتنايي نشان دهند. آن ها نمي توانند همدلي از خود نشان دهند و تنها براي دست يابي به اهداف خود خواهانه خودشان، تظاهر به همدردي مي کنند. روابط با ديگران، خواه اجتماعي، شغلي يا رمانتيک باشند، با نگريستن به ديگران به عنوان وسايلي براي ارضاي شخصي تعريف مي شوند. افراد خود شيفته نمي توانند پيري را تاب بياورند، چون زيبايي، قدرت و مزاياي جواني برايشان مهم است و آنها دو دستي به اين قبيل امور چسبيده اند. به همين دليل در برابر بحران هاي ميانسالي به ويژه ابتلا به افسردگي آسيب پذيرتر از ديگران اند. مهران، که در ابتداي بحث به شرح حالش اشاره شد مبتلا به اختلا ل شخصيت خود شيفته بود. به صورت خلا صه و فهرست وار اين اختلا ل با نشانه هاي زير شناخته مي شود: 1- احساس خود بزرگ بيني، به صورت مهم پنداشتن خود(مثلا اغراق کردن در موفقيت ها و استعدادها و انتظار تحسين و توجه دايم از جانب ديگران بي آنکه فرد به موفقيت شايسته اي دست يافته باشد). 2- مشغوليت ذهني و «خيالپردازي هاي بي پايان» پيرامون موفقيت ، قدرت، ذکاوت، زيبايي و ... 3- احساس محق بودن (entitlement)، به اين معني که به گونه اي نامعقول انتظار داشته باشد برخوردي رضايت بخش و اختصاصي با او صورت بگيرد يا افراد خود بخود تسليم خواسته هايش شوند. 4- فاقد حس همدلي (empathy) بودن، يعني تمايلي به درک يا شناخت احساسات و نيازهاي ديگران نداشته باشد. 5- اغلب به ديگران حسودي کند يا معتقد باشد که ديگران به او حسادت مي کنند. 6- استثمارگري درروابط بين فردي و رفتارها و نگرش هاي تکبرآميز و پرافاده. انواع تيپ هاي خودشيفتگي ميلون (2000) از پژوهشگران مطرح در زمينه اختلا لا ت شخصيت چند تيپ فرعي را مطرح کرده است: 1- خود شيفته نخبه گرا: اين عده احساس افتخار و قدرت مي کنند و تمايل دارند مقام و موفقيت هاي خود را به رخ ديگران بکشند. نخبه گرا معمولا در حال ترقي است و شديدا به ارتقاي درجه خود مشغول است و مي کوشد از هر فرصتي براي مشهور شدن استفاده کند. 2- خودشيفته عاشق پيشه: تمايل دارد اغواگر باشد، با اين حال از صميميت واقعي اجتناب مي کند. اينگونه افراد خيلي دوست دارند افراد ساده لوح و از لحاظ هيجاني نيازمند را وسوسه کنند و آنها را طوري به بازي بگيرند که به طور فريبنده اي نشان دهند دوست دارند با آنها رابطه نزديکي داشته باشند، با اين حال تنها علا قه واقعي آنها اين است که به طور موقت از ديگران بهره کشي کنند. 3- خودشيفته هاي غيراخلا قي: اين دسته بي وجدان، فريبکار، خودپسند و استثمارگراند. حتي وقتي که معلوم مي شود آنها به خاطر انجام دادن رفتار غيرقانوني گناهکار هستند، نگرش بي اعتنايي دارند و به گونه اي عمل مي کنند که انگار قرباني را بايد به خاطر توجه نداشتن به آنچه روي داده است، سرزنش کرد! 4- خود شيفته هاي جبراني: اين گروه منفي گرا و لجبازند و مي خواهند احساسات عميق حقارتشان را خنثي کنند; در نتيجه مي کوشند خود را برتر و استثنايي جلوه دهند. واقعيت هاي افراد خودشيفته فردي که در دوران کودکي- دوراني که بيش از همه وقت و پيش از هر چيز نيازمند توجه هستيم- مورد بي توجهي، طرد، تحقير و توهين والدين و اطرافيان واقع مي شود، لا جرم در بزرگسالي ديواري نامرئي به دور خود مي پيچد و از اين جهان سراسر آشوب به خويشتن خويش پناه ميآورد و شيفته خويش مي شود، چرا که ديگر تاب تحمل طرد و تحقير و انتقاد را ندارد. هر کودکي نياز دارد که والدين موفقيت ها و دستاوردهاي او را تاييد کنند و به آنها پاسخ هاي مثبت بدهند. کودک بدون اينها ناايمن مي شود. اين ناايمني به طرز اسرارآميزي در «خود والا بيني کاذب» جلوه گر مي شود که مي توان آن را از تلاش فرد براي جبران کردن آنچه قبلا از زندگي اش حذف شده، برداشت کرد. اين افراد که از شالوده محکمي براي خود سالم بي بهره اند، خودکاذبي را به وجود مي آورند که به طور متزلزلي بر عقايد خود بزرگ بيني و غيرواقع بينانه در مورد شايستگي و جذابيت آنها استوار است. بنابراين اختلال شخصيت خود شيفته را مي توان به صورت ابراز اين ناامني و نياز به توجه کودکي در فرد بزرگسال تلقي کرد. خود شيفته ها معمولا به دو دليل فاقد حس همدلي و همدردي نسبت به ديگران هستند: يکي اينکه در کودکي والدينشان بيشتر در پي ارضاي تمايلات و نيازهاي خود بوده اند تا فرزندانشان و بدين صورت چنين طرز فکري را در کودک به وديعه مي گذارند که تشفي خاطر خود مهم تر از توجه به نيازها و مشکلات ديگران است. دوم اينکه يک فرد خود شيفته اساسا توانايي ديدن جهان از دريچه ذهن مخاطب را ندارد و اين در حالي است که همدلي مستلزم ديدن دنيا از دريچه لنزهاي ذهن ديگران است; شايد به همين دليل نيز باشد که افراد خود شيفته از «تاثير رفتار خود بر ديگران» آگاهي ندارند. يک شخصيت خود شيفته به ظاهر نسبت به ديگران و انتقادها بي تفاوت است، به ظاهر خيلي مغرور و مستقل به نظر مي رسد و از اعتماد به نفس بالايي برخوردار است; ولي واقعيت امر اين است که فوق العاده داراي عزت نفس ضعيف و متزلزلي است و دقيقا براي دفاع از عزت نفس شکننده خود است که به خودشيفتگي، خود بزرگ بيني و رفتارهاي متکبرانه روي مي آورد
