مقام های موسیقی سوگ و عزا در لرستان

[FONT=times new roman, times, serif]مقام های موسیقی سوگ و عزا در لرستان[/FONT]
​

[FONT=times new roman, times, serif][/FONT]


​

[FONT=times new roman, times, serif] قدمت آیین «مويه لري» به شهادت تاریخ،ريشه در فرهنگ ايران باستان دارد. ذکرابياتی از شاهنامه مشتي از خروار و شاهدي براين ادعاست . کاربرد واژه مويه در جاي جاي شاهنامه حکيم ابوالقاسم فردوسي به عنوان يکي از مهمترين و رايج ترين منبع کهن زبان و فرهنگ فارسي ، نشانگر جايگاه اين آوا و نغمه جانسوز انساني و باستاني در اعصارمختلف تاريخي ايران زمين است. ساز همراهی کننده مويه درشاهنامه ساز زهی «بربط» وسازهمراهی کننده نوحه «رود» است ومویه کردن علاوه بر زنان دربین دیگر اقشار جامعه از پير و برنا گرفته تا پهلوان و زن پارسا واسفندیار نیزرایج و مرسوم بوده است:

• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]بسازید نوحه به آواز رود به بربط همی مویه زد با سرود[/FONT][/SIZE]
  ​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]نگهبان در دخمه را باز کرد زن پارسا مویه آغاز کرد[/FONT][/SIZE]​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]چنین گفت با مویه افراسیاب کز این پس نه آرام جویم نه خواب[/FONT][/SIZE]
  ​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]ابر پهلوانی بر او مویه کرد دو رخساره ٔ زرد و دل پر ز درد[/FONT][/SIZE]​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]برفتند با مویه برنا و پیر تن شاه بردند از آن آبگیر[/FONT][/SIZE]​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]سپاهی و شهری به ایران به درد زن و مرد و کودک همه مویه کرد[/SIZE][/FONT]​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]به زاری همی مویه آغاز کرد همی برکشید از جگر آه سرد[/FONT][/SIZE]​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]نهاد آن سر خسته را بر کنار همی کرد پس مویه زارزار[/FONT][/SIZE]​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]سر تنگ تابوت را باز کرد به نوی یکی مویه آغاز کرد[/FONT][/SIZE]​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]برفتند با مویه ایرانیان بر آن سوک بسته سواران میان[/FONT][/SIZE]​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]همی بآسمان اندرآمد خروش ز بس مویه و زاری و درد و جوش[/FONT][/SIZE]​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]به رویین دژ ارجاسب و کهرم نماند جز از مویه و درد و ماتم نماند[/FONT][/SIZE]​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]ز پوشیده رویان ارجاسب پنج برفتند با مویه و درد و رنج[/FONT][/SIZE]​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]به روز و به شب مویه کرد و گریست پس از مرگ سهراب سالی بزیست[/FONT][/SIZE]​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]به هرجای کرده یکی انجمن همه مویه کردند بر خویشتن[/FONT][/SIZE]​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]پشوتن بر او بر همی مویه کرد رخی پر ز خون و دلی پر ز درد[/FONT][/SIZE]​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]همی ریخت خون از دو دیده به شرم همی مویه کردش به آوای نرم[/FONT][/SIZE]​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]نمودی به من پشت همچون زنان برفتی غریوان و مویه کنان[/FONT][/SIZE]​
• [SIZE=-0][FONT=times new roman, times, serif]همه پیش رستم نهادند سر پریشان و گریان و هم مویه گر[/FONT][/SIZE]​

[/FONT] [FONT=times new roman, times, serif] اما در لرستان مطابق قانون ایلی اين سرزمين ، مردان حق نداشتند در سوگ عزیزان از دست رفته اشان به ویژه سوگ و مرگ زنان شیوه و گریه سر دهند و لذا بیشتر مقام ها و آوای غم انگیز سوگواری در لرستان با نام «مویه »متعلق به زنان است و مردان نیز به نوبه خود با زمزمه اشعار غم انگیز به نوعي ديگر از مويه به نام «موری» می پرداختند . [/FONT]
[FONT=times new roman, times, serif] به عبارتی بهتر نوای «مور و مویه» لرستان علی رغم فلسفه مشترک سوگواری شان با دو ویژگی خاص زنانه و مردانه خود از هم متمایز شده اند :[/FONT]

• [FONT=times new roman, times, serif] مویه مخصوص زنان است و با خصیصه ابراز احساسات گروهی همراه با فریاد و شیون و بعضا خراشیدن سر و صورت همراه است .[/FONT]
• [FONT=times new roman, times, serif] [SIZE=-0]مور ویژه مردان بوده و با خصلت لزوم خویشتن داری فردی و عدم بروز احساسات بسوی نجوی و نوای غم انگیز درونی سوق داده شده است.[/SIZE][/FONT]

[FONT=times new roman, times, serif]مقام ها وآواهای موسیقی سوگواری در لرستان بشرح زیر است:[/FONT]

• [FONT=times new roman, times, serif]مویه یا مووه نوای غم انگیز زنان بصورت گروهی است که در مراسم عزاداری موسوم به پرس (PORS)و آیین ها ی سوگواری خوانده می شود و خود از نظر مقام و آهنگ به دو نوع تقسیم می شود:[/FONT]

[FONT=times new roman, times, serif] الف – مویه لکی : معمولا توسط یک زن به نام و در مقام "سرخونی وش" که رهبری مویه سرائی زنان را بعهده دارد ، اجرا می شود. شغل و تخصص این زنان مویه سرائی با اشعاری به لکی در اندوه زن و مرد متوفی است . مویه لکی با مقامی موسیقیائی و کشش های کوتاه و بلند و متر مشخص و با مقطع آغازی و پی در پی اجرا می شود که با همنوائی و صداهای زیر و بم زنانه و کلمات اشعاری مابین اصوات رگه هائی چنان غمبار ایجاد می کنند که شنونده را تحت تاثیر آن ناگزیر به همراهی با خواننده ویا در سکوت اندوهگینی فرو می برد.[/FONT]
[FONT=times new roman, times, serif] ب- مویه لری : این مویه از نظر هم صدائی زنان مانند لکی است اما در کشش موسیقیائی و تکیه حرفی و کلامی و صوتی با هم تفاوت دارند. در مویه لری هر زنی که بیت غم انگیزی در سوگ عزیزی آغاز کند دیگر زنان او را همراهی می کنند و لذا بیت آغازین مویه را « سر مووه» می نامند . برخی از نوحه ها و ندبه ها در مرگ جوانان و ناکامان دارای ضرب مشخص و گفت و شنید توصیفی درباره متوفی است . در مویه لری دیگر زنان حاضر در پاسخ و تائید غم زن مویه خوان، ناله "هی وی هی وی مه" سر می دهند . وزن شعر در مویه لری هجائی و حالت موسیقیائی آن از نظر آوائی کامل است.[/FONT]

• [FONT=times new roman, times, serif]مور: در واقع همان مویه است که با ویژگی های مردانه اش مختص به مردان است . زنان معمولا مویه سر می دهند ومردان غالبا مور می چرنند . مور در قانون ایلی لرستان مخصوص لحظات تنهائی مردان بوده و معمولا بدون ساز است . در هر بیت مور نقطه ایستائی پایه برای بیان واژه های شعر و سپس ادامه نغمه در تحریری بریده و تکراری که از گلو با دهان نیمه باز شکل می گیرد ادامه می یابد . مضمون شعرهای لکی مور شکایت از دردها و غم ها و رنج های روزگار است .در گوشه های موسیقی ایرانی در دستگاه چهارگاه گوشه ای به نام «مویه» و در دستگاه سه گاه گوشه «آواز مویه» و در دستگاه همایون گوشه ای به نام «موره» وجود دارد. [/FONT]
• [FONT=times new roman, times, serif]یه چویت بیم وه بیل سوتی ورمالان [/FONT]​
• [FONT=times new roman, times, serif]( چرا چنین شده ام چون خاکستری جلوی خانه ها)[/FONT]​
• [FONT=times new roman, times, serif]هر وایی میو من مکی تالان [/FONT]​
• [FONT=times new roman, times, serif] (هر بادی می وزد مرا غارت کرده و با خود می برد)[/FONT]​

[FONT=times new roman, times, serif] در خواندن مور گاهی دو نفر همصدا می شوند . این ندبه و زاری بدون اشک با زیر و بم هایش موسیقائی نیایش و پرستش مهر و اهورا را تداعی می کند . مور و پووه موری تقریبا یک مقام با تفاوتی اندکند که در آن مور بدون ساز و پووه موری با تنبور اجرا می شود.[/FONT]

• [FONT=times new roman, times, serif] پووه موری: آهنگ و نوائی غم انگیز است که اشعاران بازگو کننده یادمان های عمر بر باد رفته و خاطره های شیرین گذشته و یاران رفته و فتنه های غم انگیز زمانه است و نوای مسحور کننده ان با تحریرهای کوتاه و پی در پی و کشش های کوتاه و بلند اوازی آزاد آن " حدیث راه پر خون " می کند . مقام پووه موری را مردانی که صدای پرسوز دارند اجرا می کنند و ان نوائی است که در اوقات تنهائی سر می دهند . تنبور تنها سازی است که به دور از ضرب و مشخصات ضربی با همنوائی آزاد می تواند این صدا را همراهی کند.[/FONT]
• [FONT=times new roman, times, serif]هوره: آواها و نیایش های بازمانده از ستایش اهورامزدا به زبان لکی و کردی است که به صورت تک خوانی همچون مویه و مور اجرا می شود. هوره از زمان های كهن به یادگار مانده و ویژه ستایش از اهورا مزدا بوده که بر اساس آیین زردتشت در هنگام مرگ كسی و روی دادن پیشامدی و یا پس از پیوند با اهورا مزدا شروع به خواندن هوره می کردند. هوره که از لحاظ آوائی شباهت بسیاری به خواندن گات ها توسط موبدان زرتشتی در آتشگاه ها دارد را آواز سوزناكی برگرفته از نوشتار آسمانی اوستا می دانند که به شیوه هوره خوانده می شده، واژه هوره از اهوره گرفته شده است. از سوئی هوره از نظر اوائی شباهت های بسیاری به نیایشهای آسیای شرقی دارد . در هر صورت هوره از اوازهای غم انگیز بسیار قدیمی است که از ریتم آزاد با اشعار ده هجائی بر وزن مستفعلاتن مستفعلاتن و یا فعولن فعولن پیروی می کند و خود دارای ۱۴ مقام است. اشعار هوره غالبا با مضامین تغزل و حماسی است و در خواندن ان از هیچگونه سازی استفاده نمی شود . اوازهای هوره غالبا در تنهائی و بصورت انفرادی اجرا می شود ، اگرهوره در کوهستان به هنگام گذر از کوه خوانده شود به ان« کو چر» (خواندن در کوهستان) و چنانچه هنگام سوارکاری خوانده شود به ان «سوارچر »(خواندن هنگام سوارکاری) گفته می شود.[/FONT]
• [FONT=times new roman, times, serif] طرز: مقامی که ماهیت موسیقائی آن غم انگیز بوده و معمولا مقام پووه موری را نیز در کوک این مقام می توان نواخت .طرز نام گوشه ای از دستگاه راست پنجگاه و همچنین «گوشه طرز» در دستگاه همایون است.[/FONT]
• [FONT=times new roman, times, serif] پاکُتلی: به هنگام حرکت کُتل(اسب سیاهپوش متوفی) از منزل بسوی رودخانه یا غسالخانه محلی، این مقام را می نوازند که چون در پای کُتل نواخته می شود ان را پاکُتلی نامیده اند . پاکُتلی بعنوان موسیقی عزاداری در خرم آباد بعضا توسط زنان «سرمویه آر» در مویه سرائی ها به گونه ای اجرا شده که به آن «مویه پاکُتلی» نیز اتلاق شده است.[/FONT]
• [FONT=times new roman, times, serif] چمری یا چمرونه : مشهورترین موسیقی عزاداری لرستان است که در برخی مناطق(حاشیه رودخانه سیمره) به نام «باو باو» نیز مشهور است . همزمان با بانگ مردان ایل و ناله پدر پدر افراد ، میهمانان مرد و زن عزادار با همراهی میزبانانشان رو در روی یکدیگر بصورت دسته دسته حرکت نموده و شیون و نوای باوه باوه سر می دهند.[/FONT]
• [FONT=times new roman, times, serif] شیونی: نام مقامی از موسیقی سوگواری در مرگ کسان است که با سرنا و دهل نواخته می شود. زنان بستگان متوفی با ضرب و نوای آن با دو دست شیون کرده و ب اخراشیدن سر و روی سرنا و دهل را همراهی می کنند. در این مقام تکرار مداوم « ر» در حامل تا «ر» و نیز در حامل های بعدی تکرار مداوم حامل ۱ تا گرفتن صدای فادیز به صورت طویل تحقق می یابد و دهل این توصیف را تاکید می کند . در واقع مقام و آهنگ موسیقی شیون زنان را تقلید می کند و بدین صورت شیون به صورت نوعی قطعه توصیفی موسیقیائی ظاهر می شود.[/FONT]
• [FONT=times new roman, times, serif] «رارا» یا «خانکم رارا»: مقام سوگ آیینی نوحه سرائی همراه با کلام و اجرای رقص گروهی است که به هنگام مرگ بزرگان یارسان اجرا می شد. مردان و زنانی که از راه های دور آمده بودند به محل سوگواری می رفتند و ابتدا یک نفر با کاسه ای از گِل به استقبال آنها می رفت و هرکس تمایل داشت مقداری از گل کاسه را به شانه ، سر و یا دستار و سربند خود می مالید . وقتی سرنا و دهل به مقام رارا می رسید عده ای از مردان در فضای باز محل سوگواری مردانه ، کنار هم و دست در دست یکدیگر با ضرب موسیقیائی دهل و نظم حرکتی ، رقصی مانند چوپی را با تکرار سر بیت نوحه گونه «خانکم رارا» بصورت دایره وار اجرا می کردند. همزمان شخصی نیز اشعاری در وصف خوبی ها و مهمان نوازی یا نیکوکاری و جنگاوری تازه درگذشته با آهنگ می خواند و با حرکت دست و سر شوری به پا می کرد. کسانی که جز دسته رقصنده ها بودند همراه با بقیه سربیت یا ترجیع « خانکم رارا» را بدنبال «سرخونی وش» تکرار می کردند.[/FONT]
• [FONT=times new roman, times, serif] «سحری» و «یاری» : دو مقام سوگ آیین یارسان در لرستان بود که در زمان فوت رهبران یارسان ابتدا در کنار خانه او با سرنا و دهل اجرا می شد تا اهالی روستا از مرگ وی باخبر شوند . این مقام را در روز عاشورا و در عزای امام حسین (ع) نیز می نوازند . رابطه ضرب بین سرنا و دهل در کشش های آزاد سرنا با فاصله ضربی دهل مساوی است اما کشش سرنا کوتاه و گاه بلند است ولی در سر ضرب ها اشاره به پایه دارد.[/FONT]
• [FONT=times new roman, times, serif] مقام های «هانای ممدبک» و «های دووت گیان دووت» : هر دو از مقام های موسیقیائی یارسان بوده که در بامدادان پیش از برامدن خورشید و برای امرزش مردگان (دووت یا داوود مظهر انوار حق و ممد بک، سید محمد نوربخش پیشوای بزرگ یارسان) همراه با کلام و همراهی سرنا و دهل و یا تنبور اجرا می شد.[/FONT]

​