زندگینامه نظامی گنجوی + اشعار

مرا کز عشق برر باید شماری

مبادا تا زیم ز عشق کاری

فلک جز عشق محرابی ندارد

جهان بی خاک عشق آبی ندارد

اگر بی عشق بودی جان عالم

که بودی زنده در دوران عالم

کسی کز عشق خالی شد فسرد ست

گردش صد جان بود ، بی عشق مرده ست

 

هر روز که صبح بردمیدی

یوسف رخ مشرقی رسیدی

کردی فلک ترنج پیکر

ریحانی او ترنجی از زر

لیلی ز سر ترنج بازی

کردی ز زنخ ترنج سازی

زان تازه ترنج نو رسیده

نظاره ترنج کف بریده

چون بر کف او ترنج دیدند

از عشق چو نار می‌کفیدند

شد قیس به جلوه‌گاه غنجش

نارنج رخ از غم ترنجش

برده ز دماغ دوستان رنج

خوشبوئی آن ترنج و نارنج

چون یک چندی براین برآمد

افغان ز دو نازنین برآمد

عشق آمد و کرد خانه خالی

برداشته تیغ لاابالی

غم داد و دل از کنارشان برد

وز دل شدگی قرارشان برد

زان دل که به یکدیگر نهادند

در معرض گفتگو فتادند

 

گوهر آمای گنج خانه راز

گنج گوهر چنین گشاید باز

کاسمان را ترازوی دو سرست

در یکی سنگ و در یکی گهرست

از ترازوی او جهان دو رنگ

گه گهر بر سر آورد گه سنگ

صلب شاهان همین اثر دارد

بچه یا سنگ یا گهر دارد

گاهی آید ز گوهری سنگی

گاه لعلی ز کهربا رنگی

گوهر و سنگ شد به نسبت و نام

نسبت یزدگرد با بهرام

آن زد و این نواخت این عجبست

سنگ با لعل و خار با رطبست

هرکه را این شکسته پائی داد

آن لطف کرد و مومیائی داد

روز اول که صبح بهرامی

از شب تیره برد بدنامی

کوره تابان کیمیای سپهر

کاگهی بودشان ز ماه و ز مهر

در ترازوی آسمان سنجی

باز جستند سیم ده پنجی

خود زر ده دهی به چنگ آمد

در ز دریا گهر ز سنگ آمد

یافتند از طریق پیروزی

در بزرگی و عالم افروزی

 

سکندر که خورشید آفاق بود

به روشن دلی در جهان طاق بود

از آن روشنی بود کان روشنان

برو انجمن ساختند آنچنان

چو زیرک بود شاه آموزگار

همه زیرکان آرد آن روزگار

چو شه گفت آن زیرکان گوش کرد

جداگانه هر جام را نوش کرد

بر آن فیلسوفان مشکل گشای

بسی آفرین تازه کرد از خدای

پس آنگاه گفت ای هنر پروران

بسی کردم اندیشه در اختران

برآنم که اینصورت از خود نرست

نگارنده‌ای بودشان از نخست

 

چند تاپیک باهم ادغام شدند.

 

نگارا، هر دم از مهرت مرا جز جان نمی سوزد
نمی بینم دمی کز غم دلم هزمان نمی سوزد

نمی یابد غمت پایی که تا بر سر نمی آرد
نمی گیرد دمت دستی که تا پایان نمی سوزد

مرا بهتان نهی هر دم که بی من زنده می مانی
غلام آن زبانم من کزین بهتان نمی سوزد

از آن با من بسازی که خرسندی به سوز من
مناز، ای دوست، چون با من دلت چندان نمی سوزد

چو گوی آتشین من فتاده پیش چوگانت
عجایب بین کزین آتش ترا چوگان نمی سوزد

به قلم
نظامی گنجوی

هزمان=هر زمان
پایی=دوام داشتن

 

گر آه کشم، کجاست؟ فریاد رسی
ور صبر کنم عمر نماندست بسی
بر یاد تو می زنم به هر دم نفسی
کس را ندهد خدای سودای کسی!

به قلم، نظامی گنجوی(قرن۸)
۲۱ اسفند ماه بزرگداشت نظامی گنجوی گرامی باد

 

برخی معتقدند که مادر نظامی گنجوی با اشراف کرد نسبت داشته زیرا نظامی در دیباچه لیلی و مجنون به چنین چیزی اشاره کرده است.