پاپوشهای سنتی

در این مقاله نویسنده به شرح تاریخ و چگونگی بافت گیوه می پردازد و این پاپوش قدیمی ، سنتی و پردوام را که روزگاری پیش از این پرکاربردترین نوع کفش بود معرفی می کند.



مناطق کوهستانی* کردستان و باختران و فارس* و گذرگاههای صعب العبور آن ها، کم* بودن**راههای ارتباطی ماشین رو، نوع معیشت مبتنی بر دامداری* و کشاورزی* و ضرورت* تحرک*فراوان در فصول سه* گانه* بهار و تابستان و پائیز (که* فصلهای کار هستند) پاافزاری* را*می طلبد که* سبک راحت* مقاوم* خنک و در عین حال ارزان باشد و خود عشایر، روستاییان و*جوامع* شهری و جوامع* نیمه شهری با امکانات موجود در منطقه قادر به* تولیدآن باشند.

گیوه *نوعی* پای افزار است* که* رویه* آن را از ریسمان و نخ* پرگ یعنی ریسمانهای پنبهای بافته و زیر،یا *ته آن را گاه از چرم و غالبا از لتهای بهم فشرده* و درهم* کشیده می*سازند.

گیوه را باید یکی از جالبترین* و ارزنده ترین* صنایع* دستی روستایی* ایران دانست.این پوشش*قدیمی که* روزگاری* بخصوص در فصل تابستان مورد استفاده* فراوان قرار می*گرفت ، *در سالهای اخیر به* سبب رواج کفش ماشینی و جایگزین* شدن آن بجای پای افزارهای قدیمی*در اکثر مناطق ایران رونق* و اعتبار دیرین* را از دست* داده* و صنعتگران شاغل* نیز بعلت کمی *درآمد و کاهش* تقاضادر این* رشته به* مشاغل* دیگر روی* آورده*اند ولی* زیبائی* و تنوع و*طرحهای متعدد گیوه آنچنان است* که* هنوز هم* دارای متقاضیان فراوانی* بوده* و از استقبال*قابل* توجهی در فصول بها و تابستان برخوردار میباشد.

گیوه کشی یکی از صنایع* دستی رایج* و بومی* استان باختران است* و به* ویژه در بخش *اورامانات از جمله صنایع* دستی مسلط می*باشد. این* صنعت بومی* را می توان بر مبنای نوع*تولید و محل تولید به* دو بخش اصلی روستائی* و شهری تقسیم کرد.*

دو روستای حجیج و نودشه* از بخش اورامانات جزو مراکز قدیمی و مهم تولید از گیوه*می باشند که* تخت آن کهنهای است* و به* نام گیوه زیرهای، شهرت دارد علاوه* بر دو روستای*یاد شده روستاهای دیگری که* در آنها قبلاگیوه کشی و گیوه چینی معمول بوده* و هنوز هم**این* کار ادامه* دارد عبارت* است* از : روستای وراد، خانه* دره*، شرکان، میریه* نروی*، وزلی* تنگ*مردان، پیله گر بره سیمین علیا، طلسم، ژامرگ، تومک*، زمگه حیدر، حسین آباد دوآب،*قشلاق علیا، داربید.

مواد اولیه:

بخشی از مواد مورد مصرف گیوه بافان در محل و بخشی دیگر از نقاط دیگر تهیه میشود.*

مواردی* که* در محل تهیه میشود.

پوست* گاو، پیه، نری گاو و نخ* تابیده است*.

و مواردی* که* از خارج* تهیه می شود عبارت* است*از:

1- برای گیوه های تخت زیره ای رنگ*، پارچه* نازک* نخی، کتیرا، نخ* تابیده-قرقره

2- برای گیوه های طرح جدید (تخت چرمی* و پلاستیکی)، میخ پوست* دباغی* شده، پاشنههای لاستیکی، کف* های لاستیکی، چسب، پوست*، نری گاو،*پارچه* نخی، موی بز.

کار گیوه کشی معمولا در دو مرحله کارگاهی* و خانگی انجام می شود. کارهای مربوط به* تخت*گیوه که* کاری* مردانه* است* معمولا در کارگاه و یا مغازه*ها با ابزار گوناگون انجام می شود. در*مناطق شهری کارهای مربوط به* رویه* گیوه توسط* زنان و در خانه*ها صورت* می گیرد. این* کار در* روستاها هم* به* دست* زنان و هم* به* دست* مردان در خانه* و قهوه خانه* و اماکن* عمومی* در ایام *فراغت* انجام می شود.

گیوه *نوعی* پای افزار است* که* رویه* آن را از ریسمان و نخ* پرگ یعنی ریسمانهای پنبهای بافته و زیر،یا *ته آن را گاه از چرم و غالبا از لتهای بهم فشرده* و درهم* کشیده می*سازند.

در کارگاههای گیوه کشی معمولا سه* نفر با هم* کار می*کنند این* سه* نفر که* در یک* مقطع**مثلثی شکل بصورت* زنجیرهائی* و یا تقسیم کار معین کار را شروع* می*کنند و به* مرحله انجام*میرسانند عبارتند از:

‎1- پرونی* ‎paruni‎ که* از پارچه*های رنگ* شده فیتیله درست* می*کنند *و نسبت به* دو نفر دیگر از مهارت* و تخصص کمتری برخوردار است* در واقع* پرونی* در مرحله*شاگردی* گیوه کشی قرار دارد.

‎2- پی* کنه گیر‎peykanegir‎کسی که* دارای تخصص و*مهارت* است* و به* مرحله استادی* نزدیک* می باشد. او بخش میانی* کار و به* عبارت* دیگر بخش*اتصال فتیله ها را انجام می دهد و تخت گیوه را برای انجام کار نهائی* که* به* دست* استاد کار *انجام می گیرد آماده* می*کند.

3- کلاشگر‎ kelas-ger‎که استاد و معمولا صاحب* کارگاه *است* برش و پرداخت* و تکمیل تخت گیوه و بط*ور کلی موارد حساس و دقیق کار را انجام* می دهد. مرحله دیگر اتصال رویه* گیوه به* تخت گیوه است* و محل آنرا استاد کار با*سوراخهائی* که* با درفش* بوجود می*آورد تعیین می کند و یک* نفر دیگر که* معمولا در خارج* از*کارگاه است* این* محدوده* را با ریسمانی* که* از موی بز تابیده شده می*دوزد. این* کار*راپرگامارونی* ‎pergama-runi‎ و عامل* این* کار را پرکاماگیر ‎Pergama-Gir‎ می*نامند.
ابزار کار*

در کار گیوه کشی بط*ور کلی از سه* نیروی* فشاری* کششی و ضربه*ای استفاده* می شود و*ابزارهای که* در این* صنعت دستی به* کار می رود و جهت استفاده* از این* سه* نیرو است* و در*پاره*ای موارد به* منظور نگهداری* و مقاومت*، پا هم* به* کار گرفته می شود و کلیه این* نیروها از*طریق* دست* وارد می شود پا به* لحاظ انعطاف پذیری جایگزین* سندان می شود و بط*ور کلی ابزار*کار عبارت* است* از: سندان چوبی*، مشته، درفش*، کوره* درفش* درفش* ناوکش* ، درفش**پرگاماسم*، کوره* درفش* پی* کنه، چسنی، پرگاما، گزن، چوب ساوچوکله، روغندان، وز، دوار*گیر، گوره* گیر، قوتله، چاقو، پواز، گیره پی* کنه.
مراحل* مختلف ساخت*:

1- آماده* کردن* پوست* که* مراحل* زیر را شامل* می شود و همه کارهای آن توسط* استاد کار انجام *می گیرد.*

الف -* خیس کردن**

ب - گستردن* آن روی* زمین*

ج - خاک یا خاکستر پاشیدن روی* آن که* به* تدریج* آب پوست* را می*کشد و خشکش میکندکه**این* کار گاهی* از یکماه هم* بیشتر به* طول می*انجامد.

د- نرم کردن* پوسته رشته کردن* پوست* و درست* کردن* نسخه های باریک**و زدون* مو از تسمه *ز نرم کردن* تسمه ها با پیه*

2- رنگ*آمیزی پارچه**

3- تهیه فیتیله توسط* شاگرد*

4- پی* کنه گیر*

کار گیوه کشی معمولا در دو مرحله کارگاهی* و خانگی انجام می شود. کارهای مربوط به* تخت*گیوه که* کاری* مردانه* است* معمولا در کارگاه و یا مغازه*ها با ابزار گوناگون انجام می شود. در*مناطق شهری کارهای مربوط به* رویه* گیوه توسط* زنان و در خانه*ها صورت* می گیرد. این* کار در* روستاها هم* به* دست* زنان و هم* به* دست* مردان در خانه* و قهوه خانه* و اماکن* عمومی* در ایام *فراغت* انجام می شود.
رنگ* در گیوه *

رنگ* هائی* که* در تهیه گیوه بکار می رود عبارتند از رنگ*های آبی* ، قرمز، سفید، استخوانی*،*سیاه رنگ*های آبی* و قرمز که* در تخت گیوه بکار برده* می شود قبلا تخت گیوهها فقط به* رنگ**سفید بود رویه* گیوه مردانه* معمولا سفید بوده* وبرای بافت* گیوههای زنانه* از نخ*های رنگین*و گاه از انواع منجوق نیز استفاده* به* عمل می*آید. رنگ* استخوانی*، رنگ* پاشنه و نوک تخت*گیوه به* دلیل استفاده* از نری گاو که* بعد از خشک شدن حالت* استخوانی* میگیرد به* رنگ**استخوانی* است*. رنگ* سیاه ، رنگ* موی بز که* در پر گاما به* کار میرود. سیاه است* این* رنگ* در *زیر رویه* قرار می*گیردو هرگز دیده نمیشود. در باختران 4 نوع گیوه معمول است*:

1- گیوه تخت آجیده *

2- گیوه تخت چرمی* *

3- گیوه تخت لاستیکی

4- گیوه رویه* ابریشمی

مراکز تولید گیوه در ایران پراکنده بود و تقریبا در بیشتر نقاط کشور *نشانه* هایی* از تولید این* محصول می توان دید اما عمدتا مناطق مختلف باختران، استان*مرکزی، فارس* و... مرکز تولید انواع گیوه محسوب می شود.