فلسفه عزاداری برای اهل بیت(ع) به ویژه امام حسین(ع) چیست؟

«محبت و دوستی»، «انسان سازی»، «جامعه سازی»، «انتقال فرهنگ شیعی به نسل های بعدی» و «زنده نگه داشتن و ترویج دائمی مكتب» از جمله موضوعاتی است كه می تواند هدف برگزاری مراسم عزاداری برای اهل بیت(ع) باشد.

به گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا) مركز ملی پاسخگویی به سوالات دینی در پاسخ به پرسش «فلسفه عزاداری برای اهل بیت به ویژه امام حسین(ع) چیست؟» عنوان كرده است كه «عزاداری برای اهل بیت(ع) به ویژه سید شهیدان حسین بن علی(ع) و یاران مظلومش از آثار و فواید اجتماعی فراوانی برخودار است.»

هم چنین درباره موضوعاتی كه می تواند در اهداف برگزاری مراسم عزاداری مطرح باشد، آمده است:

الف) محبت و دوستی؛

خدای متعال در قرآن مجید، دوستی خاندان رسول اكرم(ص) و اهل بیت(ع) را بر مسلمانان واجب كرده است. دوستی لوازمی دارد و دوستدار صادق، كسی است، كه شرط دوستی را چنان كه باید و شاید به جا آورد. یكی از مهم ترین لوازم دوستی، همدردی و همدلی با دوستان در مواقع سوگ و اظهار سرور و شادی در شادی آنان است.

از این رو در احادیث، بر برپایی جشن و سرور در ایام شادی اهل بیت(ع) و ابراز حزن و اندوه در مواقع سوگ آنان، تأكید فراوان شده است.

حضرت علی(ع) می فرماید: «یفرحون لفرحنا و یحزنون لحزننا و یبذلون اموالهم و انفسهم فینا، اولئک منّا و الینا؛ شیعه و پیروان ما در شادی و حزن ما شریكند. دارایی و جان خویش را در راه ما بذل می کنند، آنان از ما هستند و بازگشت شان به سوی ماست».

امام صادق(ع) می فرماید: «شیعتنا جزء منا خلقوا من فضل طینتنا یسوؤهم ما یسؤنا و یسرّهم ما یسرّنا؛ شیعیان ما پاره ای از وجود ما هستند و از زیادی گل ما آفریده شده اند؛ آن چه كه ما را بدحال یا خوش حال می سازد، آنان را بدحال و خوش حال می گرداند».

بر این اساس، وظیفه عقلانی و شرعی، ایجاب می كند، كه در ایام عزاداری اهل بیت(ع)، حزن و اندوه خود را به «زبان حال»؛ یعنی، با اشك و ناله و زاری و با كم خوردن و كم آشامیدن مانند افراد غمزده اظهار نماییم.

امام صادق(ع) می فرماید: «عزاداران سیدالشهدا در روز عاشورا از آب و غذا دوری جویند، تا آن كه یك ساعت از وقت فضیلت نماز عصر بگذرد، آن گاه به جامی از آب بسنده كنند» . نیز با پوشیدن لباسی كه از حیث رنگ و نحوه پوشش در عرف، حكایت گر اندوه و ناراحتی است، عزاداری آشكار سازیم.

امام رضا(ع) به ریان بن شبیب، که روز اول محرم به محضر حضرت شرفیاب شد، فرمود: «ان کنت باکیا لشیئ فابک علی الحسین فانه ذبح کما یذبح الکبش. . . ؛ اگر بر مصیبتی گریه می کنی، بر حسین بن علی گریه کن، چون که آن بزرگوار را سر بریدند. همراه او هیجده تن از اهل بیت او که در زمین همانندی نداشتند به شهادت رسیدند».

سپس در ادامه فرمود: «. . . فاحزن لحزننا و افرح لفرحنا؛ اگر خوشحال می شوی، از این که در درجات عالی بهشت با ما باشی، در حزن ما محزون و در شادی ما شاد باش».

ب) انسان سازی؛

از آن جا كه در فرهنگ شیعی، عزاداری باید از سر معرفت و شناخت باشد، همدردی با آن عزیزان، در واقع یادآوری فضایل، مناقب و آرمان های آنان است. بدین شكل، آدمی را به سمت الگوگیری و الگوپذیری از آنان سوق می دهد.

فردی كه با معرفت در مجالس عزاداری، شركت می كند، شعور و شور و شناخت و عاطفه را درهم می آمیزد. در پرتو آن، انگیزه ای قوی در او پدیدار می گردد. هنگام خروج از مراسم عزاداری مانند دوستداری می شود، كه فعّال و شتابان به دنبال پیاده كردن اوصاف محبوب در وجود خویشتن است.

ج) جامعه سازی؛

هنگامی كه مجلس عزاداری، موجب انسان سازی گشت؛ تغییر درونی انسان به عرصه جامعه نیز كشیده می شود و آدمی می كوشد، تا آرمان های اهل بیت(ع) را در جامعه حكمفرما كند.

عزاداری بر اهل بیت(ع) با یك واسطه زمینه را برای حفظ آرمان های آنان و پیاده كردن آن ها فراهم می سازد. به همین دلیل می توان گفت: یكی از حكمت های عزاداری، ساختن جامعه براساس الگوی ارائه شده از سوی اسلام است.

د) انتقال فرهنگ شیعی به نسل های بعدی؛

كسی نمی تواند منكر این حقیقت شود، كه نسل جدید در سنین كودكی، در مجالس عزاداری با فرهنگ اهل بیت(ع) آشنا می شوند. عزاداری و مجالس تعزیه، یكی از عناصر و عوامل برجسته ای است تا آموزه های نظری و عملی امامان راستین، به نسل های آینده منتقل شود. مراسم عزاداری، به دلیل قالب و محتوا، بهترین راه برای تعلیم و تربیت نسل جدید و آشنایی آنان با گفتار و كردار اهل بیت(ع) است.

هـ) زنده نگه داشتن و ترویج دائمی مكتب؛

احیا و زنده داشتن نهضت عاشورا موجب زنده نگه داشتن و ترویج دائمی مكتب قیام و انقلاب در برابرطاغوت ها و تربیت كننده و پرورش دهنده روح حماسه و ایثار است. گریه بر مصائب سالار شهیدان باعث زنده نگه داشتن نهضت حسینی است. چنان كه به اسارت رفتن خاندان امام باعث پایمال نشدن خون شهیدان كربلا شد. در اثر رساندن پیام امام به مردم كوفه و شام توسط امام سجاد(ع) و حضرت زینب(س) نهضت عاشورا به ثمر نشست.

گریستن در سوگ شهدای كربلا، تجدید بیعت با عاشورا و فرهنگ شهادت و تغذیه فكری و روحی با این مكتب است. اشك ریختن نوعی بیعت و امضاء كردن پیمان و قرارداد دوستی با سید الشّهدا و ابراز انزجار و تنفّر از قاتلان حضرت است. از این رو ائمه(ع) به گریستن بر مظلومیت شهدای كربلا تأكید كرده اند. برای گریه بر مصیبت های امام حسین(ع) ثواب ها و فضیلت های فراوان ذكر كرده و فرموده اند كه چشم گریان بر كربلائیان، چشمه فیض خداست، زیرا اشك ریختن در عزای حسین(ع) نشانه پیوند قلبی با اهل بیت(ع) و سیدالشّهدا(ع) است. اشك الهی؛ دل را سیراب می كند، عطش روح را برطرف می سازد؛ نتیجه محبتی است كه نسبت به اهل بیت حاصل می شود. نیز نشانه همدلی و هماهنگی روحی با ائمه اطهار(ع) است. قلبی كه مهر حسین(ع) داشته باشد، بی شك به یاد مظلومیت و شهادت او می گرید.

فضیلت ها و ثواب های زیادی كه برای گریه بر امام حسین(ع) در روایات ذكر شده، در صورتی است كه گناه و آلودگی انسان در حدی نباشد، كه مانع رسیدن فیض الهی گردد. اشكی كه مبیّن و نشانه پیوند عاطفی و رابطه مكتبی و اتصال روحی با راه و فكر و خطّ سیّد الشهداست، حتماً زمینه ساز پرهیز از گناه می گردد.

به تعبیر شهید مطهری: «گریه بر شهید، شركت در حماسه او و هماهنگی با روح وی و موافقت با نشاط و حركت او است». آری چنین اشكی سزاوار آن همه ثواب است.

گریه در فرهنگ عاشورائیان سلاح همیشه برّانی است كه فریاد اعتراض به ستمگران را دارد. اشك زبان دل است. گریه فریاد عصر مظلومیت، رسالت اشك نیز پاسداری از خون شهید است.

به تعبیر حضرت امام خمینی(ره): «گریه كردن در عزای امام حسین(ع)، زنده نگهداشتن نهضت است. گریه بر مظلوم، فریاد مقابل ظالم است».