امیر حسن ملکی «خط، هنر تثبیت ذهنیات است با علائم معهود چشم. احتیاج به خفظ خاطرهها نخستین محرک پیدایی خط در بین اقوام عالم بود، جد انسان اولیه برای حفظ اموری که میخواست سالهای مدید باقی بماند، ابتدا به رسم صور آنها پرداخت و از این تصویرپردازی روش تصویرنگاری را به وجود آورد» ۱ چنانکه از تعریف علامه برمیآید اولین خط انسان، خط تصویرنگاری بوده که بوسیله آن اشکال ظاهری اشیاء را میکشیده و بدین سان منظور و مقصود خود را به دیگران انتقال میداده است. رفته رفته و براساس تلاشهای فراوان، انسان توانست موفق به بوجود آوردن خط تصویری با نام هیروگلیف شود که این خط در مصر بوجود آمد و پس از آن خطوط دیگری نیز در ممالک دنیا بوجود آمد که میتوان به خط یونانی، خط عبری، خط حبشی، خط آرامی و... اشاره کرد. اما در مورد خط عبری اعتقاد بر این است که این خط دارای ۲ قسم میباشد کوفی و نسخ. خط کوفی را مأخوذ از خط سریانی میدانند که در مورد آن بیشتر توضیح خواهیم داد و خط نسخ را مآخوذ از خط نبطی میدانند. در کتابت قرآن و روزهای آغازین ظهور اسلام از خط حجازی که در واقع شکلی از خط نسخ مایل بود استفاده میشد که بعدها خط کوفی جانشین خط نسخ شد. خط کوفی در آغاز فاقد اعراب و نقطه بود و بدین سبب اختلاف در نحوه قرائت بوجود میآمد. در سده نخستین ابوالاسود دوئلی از شاگردان امام علی (ع) به دستور آن حضرت، نقطه گذاری در مصاحف قرآن را آغاز کرد. در ارتباط با اینکه کاتب وحی در شهر مکه چه کسی بود اغلب محققان بر این نظرند که عبدالله بن سعد بن اسرح، اول کسی بود که در شهر مکه به کتابت قرآن پرداخت و اول کسی که در مدینه به کتابت قرآن پرداخت از ابی بن کعب نام میبرند. اما براساس روایات کهن، کسی که بیش از دیگران به کتابت قرآن پرداخت و اولین خوشنویس قرآن محسوب میشود،امام علی (ع) بوده است. خط کوفی خط کوفی از برکت کتابت قرآن کریم به کمال رسید و در به کمال رسیدن این خط نباید از نقش امام علی (ع) غافل بود و چنان در آن زمان مورد توجه و اقبال عمومی قرار گرفت که سراسر جهان اسلام را تحت سلطه خود درآورد. خط کوفی به خط کوفی مشرقی و کوفی مغربی تقسیم میشود که هر کدام از اینها نیز به شعبههای خاصی تقسیم میشوند و با این مجال به اشارهای اجمالی بسنده میکنیم. خط کوفی ساده : خط کوفی ساده که از هر گونه اعراب و نقطه خالی هست و این نوع خط در قرن اول هجری رایج بوده که برای نمونه به قرآنهای کتابت شده توسط امام علی (ع) میتوان اشاره نمود. خط کوفی مدور : این نوع خط که دارای دایره و انحنا میباشد در مکاتبات و داد و ستدها استفاده میشده است و در قرآن المحلی چنین اشاره شده است: «این کوفی منسوب به ابن مقله است. در نسخ قدیمی از خط کوفی با حروف ملایم توأم با انحناء و استداره یاد شده به نام «مغوّر» که در مکاتبات خصوصی و مراسلات تجاری کاربرد داشته است و به آن مستدیر نیز گفتهاند.» خط کوفی تزئینی: خط کوفی دارای شکل خاصی است که میتوان هر تزئینی را روی آن انجام داد و به صورتهای مختلف مانند تابدار و بهم پیچیده مانند الف و لامها و... نوشت. کوفی پیرآموز: پیدایش این نوع خط را به ایرانیان نسبت میدهند و این خط نوعی از خط کوفی است که کلمات به صورت پیوسته و گاهاً جدا از هم که بوسیله خطوط نازکی بهم متصل میباشند نوشته میشوند و آموختن آن از سادگی خاصی برخوردار بوده است. کوفی معقلی: کلمه «معقل» به معنای دیوار بلند میباشد و این نوع خط بیشتر در بناها به کار میرفته است از این نوع خط در بناهای اسلامی زیاد استفاده شده و به خط بنایی نیز معروف میباشد. همان گونه که اشارت رفت خط کوفی که در خدمت کتابت کلام نور قرار گرفت دوران رشد و شکوفایی خود را شروع کرده و به نقطه اوج خود رسید و در اواخر قرن چهارم رو به افول نهاد و قرآنهای بسیاری که بوسیله این خط نگارش یافتهاند همچون چراغی فروزان میباشند. اقلام سته بعد از استخراج اقلام سته از خط کوفی توسط محمد علی بیضاوی معروف به ابن مقله جهان خوشنویسی رنگ و جلوهای دیگر گون یافت و میتوان این توقیع را از برکت کلام الله دانست. اقلام سته یا خطوط ششگانه عبارت بودند از محقق، ریحان، ثلث، توفیق، رقاع، نسخ که در ذیل به هر کدام اشارتی میشود: خط محقق دارای یک دانگ و نیم دور است که در اطلس خط استاد فضائلی آورده است: «تا آغاز دولت عباسی مردم به همان شیوه قدیم یعنی کوفی و قلم جلیل و متفرعات آن خطوط که موزون میگفتند، مینوشتند. همین که خاندان هاشمی ظاهر گردید، نوشتن قرآن به آن خطوط اختصاص یافت و خطی پیدا شد که به آن عراقی میگفتند و این خط محقق بود که به آن رواقی نیز گفته میشد.» ۲ خط ریحان اعتقاد بر این است که ریحان از محقق وضع شده است که این خط اندک تفاوتی با خط ریحان دارد. اصول در هر دو خط یکسان میباشد فقط به جز حرف «ی». خط ثلث خط ثلث ریحانی نیز از خط ریحان گرفته شد که با دو دانگ دور، چهار دانگ سطح از خط ریحان ایجاد شده است. خط ثلث را از لحاظ استحکام و زیبایی «ام الخطوط» نامیدهاند. در کتاب اطلس خط درباره خط ثلث آمده است: «ثلث به ام الخطوط تعبیر میشود و خطاط وقتی معتبر است که خط ثلث را محکم و قرص بنویسد و آن مشکلترین و سختترین خطوط است. مسلم است کسی که در نوشتن این خط مهارت پیدا کند، خط توقیع و رقاع و غیره برایش آسان میشود و آن خطوطی از تیره ثلث اند» ۳ خط توقیع خط توقیع از خط ثلث مشتق شده که برای نوشتن توقیعات و سجلات کاربرد دارد. در اطلس خط درباره خط توقیع آمده است: «قسط قلم در توقیع به دور مایلتر است بر خلاف ثلث که به تحریف مایلتر بود زیرا که در خط توقیع پری و فربهی بهر حروف یکسان و یکنواخت است، بر خلاف ثلث که دارای تشعیرات و محتاج تحریف میباشد و حروف توقیع گردتر و گودتر از ثلث نوشته میشود.» ۴ خط رقاع از خط رقاع برای نوشتن رقعهها و فرامین استفاده میشد و گاهی مواقع نیز برای نوشتن عناوین کتابها بکار میرفته است. از قلم رقاع در دورانهای پیشین در ممالک اسلامی استفاده میشد که گاهی در پایان قرآن تاریخ و نام امراء و بزرگان بوسیله آن نوشته میشده است. خط نسخ خط نسخ با حروف منحنی و قوسیوار نوشته میشد که معروفیت و شهرت زیادی پیدا کرد و با اقبال عمومی روبرو گردید و بدین دلیل خط نسخ نام گرفت که ناسخ خطوطی بود که برای کتابت قرآن بکار گرفته میشده. در مورد این خط در کتاب اطلس خط آمده است: «این خط نزدیک به ثلث و محقق و ریحان و حروف آن از آنها گرفته شده و خطی تقریباً یکدست و یکنواخت گردیده است. اشکال و صور مبسوط و مستدیر آن به اعتدال و تساوی در حدود نیمی سطح و نیمی دور به چشم میخورد و حرکات قلم نیز در آن به همین نسبت معتدل و گردش قلم به اصطلاح گرم و نرم انجام میشود، کلمات و حروف از دیدگاه اندام خط به درشت اندامی محقق و ثلث نیست و از این جهت هم از اعتدال برخوردار و جلوه آن نیز در قلم معتدل بیشتر ظاهر میگردد. در این خط اکثراً در کتابت ریز و کمی در درشت متوسط به کار میرود و به حقیقت صفات محقق و بدیع و منسوب و فضاح و معتدل درباره آن صدق میکند و از همین جهات بود که از بدو خودنمایی روز به روز رونق افزون یافت و امروز در تمام ممالک اسلامی حائز اهمیت و اعتبارات و قرآن مجید را با این خط مینویسند». ۵ ابن بواب ابوالحسن علی بن هلال معروف به ابن بواب از بزرگترین هنرمندان خوشنویس جهان اسلام میباشد. وی برای گسترش خط نسخ و رشد و شکوفایی و اعتلای این خط تلاشهای فراوان نمود و برای آن اصولی را بنیان نهاد که بعدها ناسخ تمامی خطوط قبل از خود شد. ابن بواب توانست قواعد تازهای در خوشنویسی بوجود آورد و میزان سنجش اندازه حروف را بوسیله نقطه معین کرد. در دایره المعارف بزرگ اسلامی در مورد ایشان چنین نوشتهاند: «ابن بواب، ابوالحسن علی بن هلال (۴۱۳ ق / ۱۰۲۲ م) خوشنویس و مذهب معروف، منابع متأخر لقب علاء الدین را هم به نام او افزودهاند. زادروز و زادگاهش را نمیدانیم ولی معلوم است پدرش هلال، دربان آل بویه بوده و به همین سبب علی بن هلال به ابن بواب، یا ابن ستری معروف بود. ابن بواب خوشنویسی را از محمدبن اسد و محمدبن سمسانی آموخت و آنان این هنر را از ابن مقله فراگرفته بودند. ابن بواب پیش از آنکه خوشنویس شمرده شود به هنر نقاشی و نگارگری خانهها اشتغال داشت و سرانجام به کتابت روی آورد. در خوشنویسی به چنان پایهای رسید که یگانه روزگار خویش گردید، به گونهای که نوشتهاند: از متقدمین و متأخرین کسی را نمیتوان یافت که چون او یا نزدیک به خط او بنویسد». ۶ در تاریخ آوردهاند که ابن بواب روزی گفت که در شیراز عهده دار کتابخانه بهاء الدوله بودم، روزی میان کتابها نسخهای دیدم که جلدی سیاه داشت. آن را باز کردم قرآنی بود به خط ابن مقله اما جزء سیام آن کامل نبود این قرآن را به بهاء الدوله نشان دادم و از او خواستم تا اجازه دهد که جزء سی ام را به همان شیوه ابن مقله بنویسم و اگر وی نتوانست تشخیص دهد جایزهای به من اعطا نماید. میگوید به کتابخانه رفتم و کاغذی کهنه را انتخاب کردم و مشغول کتابت گردیدم. بعداز چندی که قرآن آماده شده بود و یک سال از این رویداد گذشته بود بهاء الدوله سراغ قرآن را گرفت به او نشان دادم و او نتوانست فرقی بین خط من و خط ابن مقله قائل شود و جایزهای که از او خواستم تعدادی برگههای کاغذ کهنه بود که در کتابخانه وجود داشت. اساتید وی را محمد بن اسد و محمد بن سمسانی ذکر کردهاند. آنچنان که از نوشتهها بر میآید ایشان را استادی پرکار میدانند که توانسته است در طول مدت عمر خود ۶۴ نسخه قرآن را کتابت نماید. از جمله آثار باقیمانده از وی میتوان به موارد ذیل اشاره کرد: ۱- ترکیه موزه طوپ قاپو، شعر سالمه بن جندل با امضاء و تاریخ رمضان سال ۴۱۳ هـ.ق. که ظاهراً جعلی است و در آن جا دو صفحه به قلم طومار به خط وی موجود است. ۲- ترکیه گنجینه اوقاف موزه آثار ترکیه اثری به تاریخ ۴۰۸ قمری. ۳- ترکیه گنجینه ایاصوفیه، جنگی در «آداب و حکم» با قلم ثلث. ۴- قرآن مجید که در کتابخانه مبارکه مرحوم آیت الله العظمی نجفی مرعشی نگهداری میشود. ۵- قرآن مجید به صورت کامل و جامع از ابتدا تا انتها به خط وی که خوب و سالم باقی مانده است. و در سال ۳۹۱ هـ.ق. نوشته شده، این قرآن در مجموعه موزه چستر بیتی دوبلین نگهداری میشود. شاگردان ابن بواب: مکتب ابن بواب در امر آموزش خوشنویسی برقرار بود که بدین وسیله توانست شاگردان زیادی را تعلیم داده و تربیت نماید که تا اواخر قرن ششم زیستند مانند محمدبن موسی شافعی معروف به ابنبصیص، محمدبن عبدالملک، زینب شهده، مهیار دیلمی، ابویوسف محمدبن اسماعیل گلپایگانی، ابوالفضل خازن دینوری، عبدالکریم کاتب و... یاقوت مستعصمی جمال الدین ابوالمجد عبدالله یاقوت مستعصمی ملقب به «قبله الکّتاب» در زمان خلیفه المستعصم بالله (۶۴۰ - ۶۵۶ هـ. ق) آخرین خلیفه عباسی زندگی میکرد وی از هنرمندان بزرگ جهان اسلام بود و بیشترین تلاش و همت خود را به کتابت قرآن معطوف ساخته بود که در طول عمر خود قرآنهای متعددی را به رشته تحریر درآورد و بعضی از مورخان میگویند که ایشان ۳۶۴ قرآن را کتابت نمودهاند. یاقوت در خوشنویسی معروف به تند نویسی بوده است. از قرآن هایی که به خط ایشان در ترکیه وجود دارد قرآنی خشتی کوچک به خط ثلث که رقم یاقوت مستعصمی در آن وجود دارد و در بقعه مولوی در شهر قونیه نگهداری میشود. قرآن دیگر قرآن نفیس و بزرگی در قطع وزیری با جلد ضربی و با تشعیر سازی در حواشی که با خط ثلث کتابت شده و با رقم کتیبه المذنب یاقوت المستعصمی میباشد. پس از یاقوت شاگردانش همت گمارده و راه استاد خود را ادامه دادند که در قرن هشتم خوشنویسی را به نقطه اوج خود رساندند که شش تن از شاگردان بنام ایشان به اساتید سته معروف شدند که ایشان عبارتند از: ارغون بن عبدالله کاملی، نصرالله طبیب، یوسف مشهدی، مبارکشاه بن قطب تبریزی، سید حیدر و این اساتید به نوبه خود شاگردانی را تربیت کردند که بعدها ایشان طلایه دار خوشنویسی و کتابت قرآن بودند. پیدایش خط نستعلیق شاید به نوعی بتوان گفت خطوط قبل از نستعلیق بیشتر برای کتابت قرآن پدید آمدند ولی نستعلیق برای چه پدید آمد. عدهای براین باورند که نستعلیق از ترکیب خطوط نسخ و تعلیق پدید آمده است و این خط توسط میرعلی تبریزی استاد بنام دوره تیموریان خط نستعلیق را بنیان نهاده است. همان طور که گذشت خط نستعلیق در مورد کتابت قرآن مورد استقبال نگردید و به صورت اندک چند قرآن بوسیله این خط کتابت شد که از قدیمیترین آنها میتوان به قرآن با خط نستعلیق شاه محمود نیشابوری اشاره نمود که هم اکنون در موزه طوپ قاپو نگهداری میشود. در دوره قاجاریه در ایران خط نستعلیق رو به رشد و شکوفایی نهاد و هنرمندان برجستهای چون وصال، ملک الکتّاب، میرزا علامرضا، حجاب شیرازی، محمدرضا کلهر، میرعماد سیفی و دیگران در رشد و تعالی این خط کوشیدند که هر کدام با خلق قطعات و آیهنگاریهای زیبا بر اعتلای این خط افزودند که این قطعات زینت بخش موزهها و اماکن دیدنی میباشد. شکسته نستعلیق شاید به نوعی بتوان گفت که شکسته نستعلیق محصول سختی نوشتن تعلیق بود چون در قرن یازدهم ترجمه قرآنها به شیوه تعلیق نوشته میشد بدلیل سختی تعلیق (خواندن) خط شکسته توسط درویش عبدالمجید طالقانی بنیان نهاده شد و به همت این استاد توانا به اوج زیبایی خود رسید و بعد از ایشان استاد گلستانه در به کمال رساندن این خط کوششهای فراوانی نمود و هم اکنون قطعات زیبایی از این خط که آیات قرآنی را کتابت کردهاند چشم هر بینندهای را مینوازد و شاید یکی از زیباترین این قطعات سوره حمد استاد میرزا غلامرضا اصفهانی (وفات ۳۰۴ هـ.ق) باشد. قرآن های منسوب به ائمه (ع) قرآن منسوب به امام علی (ع) این قرآن حاوی اوائل سوره بقره تا پایان سوره کهف است و ابعاد هر ورق آن ۳۷*۳۷ سانتی متر میباشد و در هر صفحه ۲۰ سطر نوشته شده است و در محلی به نام جامع الکبیر صنعا نگهداری میشود. در سال ۱۳۱۸ هـ.ق. هشت نفر از علمای یمن و خبرگان، صحت انتساب این قرآن به امام علی (ع) و زید بن ثابت و سلمان فارسی را تأیید کردهاند، این قرآن روی پوست و به خط کوفی قدیم بدون نقطه نوشته شده است. اما نشانههای اعجام به روش ابوالاسود در آن دیده میشود. قرآن منسوب به امام حسن (ع) مصحفی که کتابت آن منسوب به امام حسن (ع) میباشد و در صفحه اول آن «کتبه حسن ابن علی ابن ابی طالب فی سنه احدی اربعین» نوشته شده است، این قرآن بر روی پوست نوشته شده و از آیه مبارکه «بما غفرلی ربی و جعلنی من المکرمین» ۷ شروع و به آیه «انهم لفی شک منه مریب» ۸ ختم میشود. قرآن منسوب به امام حسین (ع) در صفحه اول آن آمده است: «کتبه حسین بن علی» این مصحف با آیه «و اما الجدار فکان...» ۹ شروع و به آیه «قل کل متربص فتوبصوا فستعلمون... » ۱۰ به پایان میرسد. قرآن منسوب به امام زین العابدین (ع) این قرآن که صفحات آن کامل نیست در آخر آن چنین آمده است «کتبه المنتظر بوعده علی بن الحسین بن علی بن ابیطالب» که دارای حرکات و نقطه گذاری میباشد. قرآن منسوب به امام جعفر صادق (ع) این قرآن در گنجینه موزه هنرهای اسلامی قاهره نگهداری میشود و روی پوست نوشته شده و دارای نقطه و اعراب گذاری میباشد. ________________________________________ ۱- لغتنامه دهخدا، علی اکبر دهخدا، جلد ۶، ص ۸۶۵۰. ۲- اطلس خط، حبیب الله فضائلی، ص ۱۹۵. ۳- اطلس خط، ص ۲۶۳. ۴- همان منبع ص ۲۶۶. ۵- اطلس خط، ص ۳۹۱. ۶- دایره المعارف بزرگ اسلامی ص ۱۴۲. جلد سوم. ۷- آیه ۲۷ سوره یس. ۸- آیه ۴۵ سوره فصلت. ۹- آیه ۸۲ سوره کهف. ۱۰- آیه ۱۳۵ سوره طه.
