غلامرضا سعادتى «دعا» فقط یک درخواست خشک و بى روح نیست بلکه باید گفت: «دعا» باطن قرآن است، چنانکه حضرت امام خمینى رحمه الله به نقل از استاد خود مى فرمود: «دعا قرآن صاعد است.» علامه طباطبائى رحمه الله در تفسیر شریف المیزان مى فرماید: «هر عبادتى دعا است.» و با توجه به کلام نورانى خداوند که فرمود: «و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون» باید گفت: «دعا» هدف خلقت است. علامه امینى رحمه الله مى گوید: «اسلام براى مسلمانان مدرسه اى تاسیس کرده است که درب این مدرسه دو لنگه دارد و هیچ لنگه آن در عالم لنگه ندارد، یکى «دعا» و یکى «زیارت ».» دعا کننده کسى است که چون فاصله بین آنچه را که «هست » با آنچه را که «باید باشد» او را دچار هراس و بى تابى کرده است، ست به دامن «دعا» مى زند تا خود را به اوج قله کمال برساند. دعا کننده واقعى حرکتش به سوى مخلوق نیست تا محدود باشد، او طالب خالق است. پس دعا وسیع ترین، کامل ترین و ضرورى ترین نوع حرکت است. الکسیس کارل مى گوید: دعا کردن دعا در فرهنگ قرآن و اهل بیت علیهم السلام تنها یک عبادت معمولى نیست، بلکه همچون تشعشعى است که از روح شخص دعا کننده برمى خیزد و نیرومندترین شکل انرژى است که شخص مى تواند تولید کند. تاثیر دعا بر روح و جسم آدمى به آن اندازه قابل اثبات است که تاثیر غدد ترشح کننده بدن، و نتایج آن را مى توان از راه افزایش کار آمدى بدن، بزرگتر شدن نیروى فکرى، زیادتر شدن طاقت اخلاقى، عمیق تر شدن فهم آدمى از واقعیت هایى که با روابط بشرى همراه است، اندازه گرفت.به قول شهید مطهرى: «دعا هم طلب است و هم مطلوب، هم وسیله است و هم غایت، هم مقدمه است و هم غایت.» معانى دعا در قرآن ۱ - خواندن «هنالک دعا زکریا ربه قال هب لى من لدنک ذریه طیبه انک سمیع الدعاء»; «در آن هنگام زکریا پروردگار خویش را خواند و عرض کرد: [خداوندا] از ناحیه خود فرزند پاکیزه اى به من عطا فرما که تو شنونده دعایى.» ۲ - پرسش کردن «قالوا ادع لنا ربک یبین لنا ما هى »; «[بنى اسرائیل به حضرت موسى علیه السلام گفتند:] براى ما از پروردگارت بپرس، این گاو چگونه گاوى باشد، براى ما روشن کند.» ۳ - فریادرسى خواستن «قل ارایتم ان اتاکم عذاب الله او اتتکم الساعه اغیر الله تدعون ان کنتم صادقین بل ایاه تدعون »; «بگو اگر راست مى گویید به من خبر دهید، اگر عذاب خدا به شما رو آورد، یا قیامت فرا رسد، آیا غیر خدا کسى را به فریادرسى خود مى خوانید؟ [قطعا نه ]بلکه تنها خدا را به فریاد رسى مى خوانید.» ۴ - تشویق و ترغیب کردن «والله یدعو الى دارالسلام »; «خدا به خانه امن و سلامت تشویق مى کند.» «یا قوم مالى ادعوکم الى النجاه و تدعوننى الى النار»; «[مؤمن آل فرعون گفت:] اى قوم! چرا من شما را به نجات تشویق مى کنم و شما مرا به آتش تشویق مى کنید.» ۵ - کمک خواستن «فاتوا بسوره من مثله وادعوا شهداءکم من دون الله ان کنتم صادقین »; «سوره اى مثل قرآن بیاورید و از نخبگانتان غیر از خدا کمک بخواهید، اگر راست مى گوئید.» ۶ - نام گذارى کردن «لا تجعلوا دعاء الرسول بینکم کدعاء بعضکم بعضا»; «[خطاب به مبتکران مى فرماید:] نام گذارى پیامبرصلى الله علیه وآله را مانند نامگذارى یکدیگر [و آنچه بین خودتان رایج است] قرار ندهید.» مدعو کیست؟ مدعو در دعا خداوند است، آن هم خداوندى که: ۱ - بى نیاز مطلق است. «الم تعلم ان الله له ملک السموات و الارض »; «و آیا نمى دانى که خداوند مالک زمین و آسمان ها است؟» «و لله ملک السموات والارض و ما بینهما»; «آسمان و زمین وآنچه در بین آندو است ملک خداوند است.» یا رب مکن از لطف پریشان ما را ذات تو غنى بوده و ما محتاجیم محتاج به غیر خود مگردان ما را هرچند که هست جرم و عصیان ما را محتاج به غیر خود مگردان ما را محتاج به غیر خود مگردان ما را ۲ - از آنچه مى بخشد چیزى کم نمى شود. «ان هذا لرزقنا ما له من نفاد»; «به درستى که این روزى را ما مى دهیم و پایان پذیر نیست.» در دعاى ایام ماه رجب مى خوانیم: «فانه غیر منقوص ما اعطیت; به درستى که هرچه مى بخشى چیزى کم نمى شود.» و در دعاى افتتاح مى خوانیم: «لا تزیده کثره العطاء الا جودا و کرما; هرچه خداوند بیشتر مى بخشد، جود و کرمش افزون مى شود. » ۳ - برخواسته همه واقف است. «محیط بکل شى ء»; «خداوند بر همه چیز احاطه دارد.» الهى بى پناهان را پناهى مرا شرح پریشانى چه حاجت که بر حال پریشانم، گواهى به سوى خسته حالان کن نگاهى که بر حال پریشانم، گواهى که بر حال پریشانم، گواهى اى آنکه تو حال دل نالان دانى گرخوانمت از سینه سوزان شنوى ور دم نزنم، زبان لالان دانى احوال دل شکسته بالان دانى ور دم نزنم، زبان لالان دانى ور دم نزنم، زبان لالان دانى در دعاى ماه رجب مى خوانیم: «لکل مسئله منک سمع حاضر و جواب عتید; براى هر خواسته اى از تو، گوشى و پاسخى مهیا کرده اى.» ۴ - بر افراد نالایق هم لطف مى کند. در دعاى شب جمعه مى خوانیم: «یا دائم الفضل على البریه، یا باسط الیدین بالعطیه; اى خدایى که فضل و کرمت برخلق دائم است و دو دست عطا و بخششت [به جانب بندگان] دراز است.» در ایام ماه رجب مى خوانیم: «عادتک الاحسان الى المسیئین; عادت تو احسان به گناهکاران است.» «یا من یعطى من لم یسئله و من لم یعرفه; اى خدایى که به کسى که از او درخواست نمى کند و به او معرفتى ندارد عطا مى کند.» غرق گنه، ناامید مشو ز دربار ما بنده شرمنده تو، خالق بخشنده ما خواهم اگر بگذرم، از همه عاصیان اگر وجودت شود غرق معاصى، بیا دست توسل بزن به آل اطهار ما که عفو کردن بود در همه دم کار ما بیا بهشتت دهم، مرو تو در نار ما کیست که چون و چرا کند ز کردار ما؟! دست توسل بزن به آل اطهار ما دست توسل بزن به آل اطهار ما داعى کیست؟ دعا کننده بنده محتاجى است که حتى براى اظهار احتیاجش هم محتاج لطف خداوند است. «یا ایها الناس انتم الفقراء الى الله والله هو الغنى الحمید»; «اى انسان ها! شما به خداوند نیازمندید و بى نیاز [واقعى ]خداوند حمید است.» هر قدر که انسان بیشتر به فقر خود واقف شود، به خداوند نزدیکتر شده است و هرقدر انسان خود را بى نیاز تصور کند، از خدا دور شده و به شیطان و طاغوت نزدیک مى شود. از این رو در قرآن کریم مى خوانیم: «ان الانسان لیطغى ان رآه استغنى; انسان همین که خود را بى نیاز ببیند، طغیان مى کند.» نقش و اهمیت دعا - مورد توجه خدا: «و قال ربکم ادعونى استجب لکم; «و خداى شما فرمود: بخوانید مرا تا اجابت کنم شما را.» - ستون دین: قال رسول الله صلى الله علیه وآله: «الدعاء عمود الدین; دعا ستون دین است.» - نور آسمان ها و زمین: قال رسول الله صلى الله علیه وآله: «الدعاء نور السموات والارض; دعا نور آسمان ها و زمین است.» - برترین عبادات: قال رسول الله صلى الله علیه وآله: «افضل العباده الدعاء; برترین عبادت، دعاست.» - برتر از قرائت قرآن: قال على بن موسى الرضاعلیه السلام: «الدعاء افضل من قراءه القرآن; دعا از قرائت قرآن برتر است.» اشکال ۱ - بعضى مى گویند: دعا کردن نوعى جسارت به درگاه پروردگار است، مگر خداوند مصلحت ما را نمى داند که ما باید به خداوند تذکر بدهیم؟ مگر خداوند را عادل نمى دانیم که براى او وظیفه تعیین مى کنیم؟ پاسخ: اولا: خداوند به ما دستور داده است که دعا کنیم. «ادعونى استجب لکم » ثانیا: دعا منحصر به درخواست حاجت نیست بلکه نوعى ارتباط و آشنایى با خالق است. ثالثا: همانطور که دنبال رزق رفتن و کار و تلاش معیشتى منافاتى با رازقیت خداوند ندارد، دعا هم همینطور است. ۲- آیا دعا موجب نوعى تخدیر و ترک تلاش و کوشش نیست؟ پاسخ: با رجوع به آیات و روایات و توجه به نقش تربیتى متون ادعیه، به خوبى متوجه مى شویم که لازمه دعا تلاش و کوشش و فعالیت است و دعاى بدون عمل ارزشى ندارد. قرآن کریم مى فرماید: «و ان لیس للانسان الا ما سعى »; «و اینکه براى انسان جز حاصل تلاش او نیست.» و نیز مى فرماید: «ان الله لایغیر ما بقوم حتى یغیروا ما بانفسهم »; «همانا خداوند وضع قومى را تغییر نمى دهد مگر آنکه وضع خود را تغییر دهند.» تقسیم دعا برطبق خواستگاه ۱ - دعاهایى که حاوى تقویت روحیه با یادآورى و تلقین عقاید هستند مانند: «لا اله الا الله الها واحدا و نحن له مخلصون، لا اله الا الله ولا نعبد الا ایاه »; خدایى جز خداى واحد نیست و براى او اخلاص داریم. خدایى جز خداى واحد نیست و غیر او را نمى پرستیم.» «حسبنا الله و نعم الوکیل، نعم المولا و نعم النصیر; خداوند ما را بس است و بهترین وکیل است. بهترین مولى و بهترین یاور است.» ما در دو جهان غیر خدا یار نداریم ما شاخ درختیم، پر از میوه توحید گر یار وفادار نداریم ولیکن ما یار بجز حضرت غفار نداریم جز یاد خدا هیچ دگر کار نداریم هر رهگذرى سنگ زند، عار نداریم ما یار بجز حضرت غفار نداریم ما یار بجز حضرت غفار نداریم «رضیت بالله ربا و بالاسلام دینا و بمحمدصلى الله علیه وآله نبیا و بعلى اماما و بالحسن و الحسین و على و محمد و جعفر و موسى و على و محمد و على و الحسن و الخلف الصالح علیهم السلام ائمه و ساده و قاده بهم اتولى و من اعدائهم اتبرء; راضى هستم به پروردگارى خدا و به مسلمان بودن و پیامبرى حضرت محمدصلى الله علیه وآله و امامت حضرت على علیه السلام و امام حسن و امام حسین و امام سجاد و امام محمد باقر و امام جعفرصادق و امام موسى کاظم و امام رضا و امام جواد و امام هادى و امام حسن عسکرى و امام زمان علیهم السلام به عنوان امام و آقا و رهبر. آن ها را دوست دارم و از دشمنانشان برائت مى جویم.» دعاهاى مذکور مشتمل بر عقاید انسان از جهات مختلفى مانند ایمان به خدا، پذیرش اسلام، اعتقاد به نبوت پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله و اقرار به امامت حضرات ائمه علیهم السلام مى باشد. دل چو بستم به خدا، حسبى الله و کفى تن من خاک رهش، دل من جلوه گهش او چو دردى دهدم، یا که داغى نهدم نبرم نام دوا، حسبى الله وکفى نروم سوى سوا، حسبى الله و کفى سرو جانم به فدا، حسبى الله و کفى نبرم نام دوا، حسبى الله وکفى نبرم نام دوا، حسبى الله وکفى زمهر اولیاء الله مقامى کرده ام پیدا رساگر نیست دست من به قرب دوست یکتا ولاى آل پیغمبر بود معراج روح من به حبل الله مهر اهل بیت است اعتصام من به خاک درگه آل نبى پى برده ام چون (فیض) براى خود ز جنت آستانى کرده ام پیدا براى خویش عیش جاودانى کرده ام پیدا ز مهر دوستانش نردبانى کرده ام پیدا بجز این آسمان ها آسمانى کرده ام پیدا براى نظم ایمان ریسمانى کرده ام پیدا براى خود ز جنت آستانى کرده ام پیدا براى خود ز جنت آستانى کرده ام پیدا سالک راه حق بیا همت از اولیا طلب فاش ببین گه دعا، روى خدا،در اولیا گفت خدا که اولیا روى من و ره منند سرور اولیا نبى است، و از پس مصطفى على است پیروى رسول حق، دوستى حق آورد چشم بصیرتت به خود، نورپذیر کى شود شرع، سفینه نجات، آل رسول، ناخدات مفلس بینوا بیا از در ما بجو نوا صاحب مدعى بیا، از دم ما دعاطلب همت خود بکن بلند، سوى حق ارتقا طلب بهر جمال کبریا آینه صفا طلب هرچه بخواهى از خدا، از در اولیا طلب خدمت مصطفى کن و همت مرتضى طلب پیروى رسول کن، دوستى خدا طلب نور بصیرت دل از صاحب انما طلب ساکن این سفینه شو، دامن ناخدا طلب صاحب مدعى بیا، از دم ما دعاطلب صاحب مدعى بیا، از دم ما دعاطلب ۲ - دعاهایى که متذکر توحید، نبوت و معاد شده اند مانند دعاى جوشن کبیر و دعاى افتتاح. در دعاى افتتاح مى خوانیم: «الحمد لله الذى لم یتخذ صاحبه و لاولدا و لم یکن له شریک فى الملک; سپاس سزاوار خدایى است که همسر نگیرد و فرزند نپذیرد و در ملک خود شریک ندارد.» و در دعاى جوشن کبیر مى خوانیم: «سبحانک یا لا اله الا انت الغوث الغوث خلصنا من النار یا رب; منزهى تو اى آنکه جز تو معبود برحقى نیست. به فریاد رس. به فریاد رس. ما را از آتش خلاص کن. اى پروردگار.» جز خدا را بندگى، حیف است حیف جز بدرگاه رفیعش سر منه بهر غیر افکندگى حیف است حیف بى غم او زندگى حیف است حیف بهر غیر افکندگى حیف است حیف بهر غیر افکندگى حیف است حیف سکینه دل و جان، لا اله الا الله ز شوق دوست به بانگ بلند مى گوید همه زمین و زمان، لا اله الا الله نتیجه دو جهان، لا اله الا الله همه زمین و زمان، لا اله الا الله همه زمین و زمان، لا اله الا الله ۳ - دعاى توام با استغفار، عذر خواهى و درخواست از خداوند جهت حفظ از شر شیطان و نفس مانند: - «استغفر الله الذى لا اله الا هو الحى القیوم الرحمن الرحیم; پوزش و آمرزش از خدایى مى خواهم که جز او خدایى نیست، [همان خدایى که] زنده استوار بخشنده مهربان است.» - «اللهم اغفر لى الذنوب التى تهتک العصم; خدایا بیامرز گناهانى را که پرده عصمت را مى درد.» چنانکه اشاره شد، دعاى شریف کمیل بهترین نمونه براى این دسته از دعاهاست. - «اللهم اغفر لى الذنوب التى تغیر النعم; خدایا بیامرز گناهانى را که نعمت ها را تغییر مى دهد.» زهر چه غیر یار استغفر الله دمى کان بگذرد، بى یاد رویش سرآمد عمر و یکساعت ز غفلت نکردیم یک سجودى در همه عمر ز کردار بدم صد بار توبه ز گفتارم، هزار، استغفرالله ز بود مستعار استغفرالله از آن دم بیشمار، استغفرالله نگشتیم هوشیار، استغفرالله که آید آن به کار استغفرالله ز گفتارم، هزار، استغفرالله ز گفتارم، هزار، استغفرالله ۴ - دعاهاى تربیتى: - در دعاى ششم صحیفه سجادیه از خداوند مى خواهیم: «خدایا ما را بر شکر گذارى از نعمت ها و پیروى از سنت هاى شرع و دورى جستن از بدعت ها و ترویج و حفظ آئین اسلام و کمک به ناتوانان موفق بدار.» - در دعاى بیستم صحیفه سجادیه از خداوند درخواست مى کنیم: «خدایا مرا به کارى که در قیامت از من سؤال مى کنى مشغول دار، مرا به زیور صالحان بیاراى.» - در دعاى بیست و پنجم صحیفه سجادیه از خداوند مى خواهیم: «خدایا فرزندان مرا صالح گردان و آن ها را بیناى در دین و شنواى حق و مطیع فرمان خود و دوستدار خیر گردان و مرا در تربیت آن ها و احسان در حقشان یارى فرما.» - در دعاى بیست و ششم از خداوند مى خواهیم که ما را در همسایه دارى و رعایت حق ایشان موفق بدارد. - در دعاى بیست و هفتم صحیفه، تربیت مرزداران و نیروهاى مسلح و مدافعین اسلام را از خداوند درخواست مى کنیم. آرى تربیت و هدایت را باید از خدا خواست. که اگر اراده او به چیزى تعلق نگیرد، آن کار از مخلوقات ساخته نیست. خدا کند که جوانان زحق جدا نشوند ز درس ومدرسه، تعلیم و تربیت گیرند به جان و مال و به ناموس کس طمع نکنند خداکند که جوانان عقیده مند شوند سبک عیار و تهى مغز و خودنما نشوند به صحبت بد و بدخواه مبتلا نشوند هواپرست و طمعکار و خودستا نشوند در این معامله هم کیش اشقیا نشوند سبک عیار و تهى مغز و خودنما نشوند سبک عیار و تهى مغز و خودنما نشوند
