1. مهمان گرامی، جهت ارسال پست، دانلود و سایر امکانات ویژه کاربران عضو، ثبت نام کنید.
    بستن اطلاعیه

مشهورترین کتب تفسیر به مأثور و معرفى آنها

شروع موضوع توسط Kiana ‏17/11/11 در انجمن قرآن کریم

  1. کاربر فوق حرفه ای

    تاریخ عضویت:
    ‏1/12/10
    ارسال ها:
    4,513
    تشکر شده:
    1,321
    امتیاز دستاورد:
    0
    حرفه:
    سرکار گذاشتن مردم
    در این مبحث تعدادى از تفاسیر مشهور مأثور از عامه و امامیه را ذکر نموده و بطور اجمال به معرفى هر یک مى‏پردازیم:
    الف: تفاسیر مأثور مشهور اهل سنت
    ۱- جامع البیان فى تفسیر القرآن، ابن جریر طبرى.
    ۲- تفسیر بحرالعلوم، ابن لیث سمرقندى.
    ۳- الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، ابى اسحق ثعلبى.
    ۴- معالم التنزیل، ابى محمد حسین بغوى.
    ۵- المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، ابن عطیه اندلسى.
    ۶- تفسیر القرآن العظیم، ابى الفداء الحافظ ابن کثیر.
    ۷- الجواهر الحسان فى تفسیر القرآن، عبدالرحمن الثعالبى.
    ۸- الدر المنثور فى التفسیر المأثور، جلال الدین سیوطى.

    ب: تفاسیر مأثور مشهور شیعه امامیه
    ۱- تفسیر قمى، على ابن ابراهیم قمى .
    ۲- تفسیر نورالثقلین، عبدالعلى حویزى.
    ۳- تفسیر البرهان، سید هاشم بحرانى.
    ۴- الهادى و مصباح النادى، سید هاشم بحرانى.
    ۵- تفسیر الصافى، ملا محسن فیض کاشانى.
    ۶- تفسیر الائمه لهدایه الامه، میرزا محمد رضا نصیرى طوسى.
    ۷- تفسیر عیاشى، محمد بن مسعود بن عیاشى مسلمى.
    ۸- التفسیر بالمأثور، مولى على اصغر قائنى.

    الف: تفاسیر مأثور اهل سنت:
    ۱- جامع البیان فى تفسیر القرآن (طبرى)
    مؤلف این تفسیر ابن جعفر محمد بن جریر طبرى اهل آمل (مازندران) بوده که در
    |۱۳۲|
    سال ۲۲۴ هجرى قمرى بدنیا آمد و به سال ۳۱۰ هجرى قمرى وفات نمود و تفسیرش به تفسیر طبرى معروف گردیده است.
    تفسیر طبرى در سال ۲۷۰ به پایان رسد و بزودى شهرت یافت و در زمان منصور ابن نوح سامانى به فارسى ترجمه گردید. [۱]
    بنابراین یکى از قدیم‏ترین متن‏هاى فارسى زبان بشمار مى‏آید. درباره اطلاعات وسیع و مقام علمى طبرى میان دانشمندان بعد از وى اتفاق نظر وجود دارد و کتاب تفسیر وى از نظر (نقلى) براى بسیارى از مفسران بعد از وى مرجع مهمى محسوب مى‏شود و از نظر تفسیر عقلى نیز خالى از اهمیت نیست. این کتاب درسى جزء تنظیم شده است.
    جلال الدین سیوطى درباره تفسیر طبرى گفته است:
    «تفسیر طبرى بزرگترین و گرانقدرترین تفاسیر است». [۲]
    طبرى پس از نقل اقوال مفسران و دانشمندان پیشین درباره آنها اظهار نظر مى‏کند و پاره‏اى از آنها را بر پاره دیگر ترجیح مى‏دهد. و این عمل در قرن سوم هجرى قمرى قدمى بزرگ درباره دقت نظر و فحص و بحث در اقوال مفسرین سلف است .
    به هر حال تفسیر طبرى یکى از تفاسیر به مأثور و مشهور اهل سنت است که مورد استفاده عموم مفسرین عامه و خاصه مى‏باشد.

    ۲- تفسیر بحرالعلوم (سمرقندى)
    وى ابو لیث نصر بن محمد بن ابراهیم سمرقندى فقیه حنفى است و به «امام الهدى» معروف است. او داراى تصانیف مشهور بوده که از مهمترین آنها تفسیر
    |۱۳۳|
    قرآن بنام «بحرالعلوم» و معروف به تفسیر ابى لیث سمرقندى مى‏باشد.
    تاریخ وفات سمرقندى سال ۳۷۳ هجرى قمرى است و بعضى گفته‏اند ۳۷۵ مى‏باشد. تفسیر بحرالعلوم بصورت خطى در سه جلد بزرگ در دارالکتب مصر موجود است. و دو نسخه خطى از آن در دانشگاه الازهر وجود دارد.
    در این تفسیر، تفسیر به رأى ممنوع گردیده و شرح و بیان آیات قرآن براساس روایات و احادیث صحابیان و تابعین و اشخاص بعد از آنها مى‏باشد. ولى اسناد آنها ذکر نگردیده است و به ندرت از اسناد روایات یاد شده، در این تفسیر جمع بین تفسیر بالروایه و تفسیر بالدرایه شده با این توضیح که جانب تفسیر روائى و نقلى بر جانب تفسیر عقلى آن غالب است و به همین جهت این تفسیر ازتفاسیر مأثور است .

    ۳- الکشف و البیان عن تفسیر القرآن (ثعلبى)
    مؤلف این تفسیر ابواسحق احمد بن ابراهیم ثعلبى نیشابورى است. او مقرى و مفسر و حافظ قرآن و واعظ و سرآمد در تفسیر وادبیات عرب در زمان خود بوده و صاحب دیانت محکم بوده است.
    ابن خلکان درباره ثعلبى گفته است: «او در زمان خود در علم تفسیر یکتا بوده و تفسیر عظیم و بزرگى را تصنیف نموده که به تفاسیر دیگران ارجح است». [۳]
    یاقوت در معجم الادباء گفته است:
    «ابو اسحق، مقرى، مفسر، واعظ، ادیب مورد وثوق، حافظ قرآن، صاحب تصنیفات بزرگ و پر اهمیت بوده است و در تفسیر او از معانى و اشارات و کلمات ارباب حقایق و وجوه اعراب و قراءات قرآن سخن رفته است». [۴]
    |۱۳۴|
    ثعلبى در سال ۴۲۷ هجرى قمرى وفات نموده است. [۵]
    ثعلبى گفته است که: من در تفسیر خود از قصص و روایات، وجوه و قراءات و عربیت ولغات و اعراب و تفسیر و تأویلات، معانى و غوامض مشکلات و احکام و فقه را بدون آنکه در بابهاى بخصوص باشد درج نمودم و این تفسیر را «الکشف و البیان عن تفسیر القرآن» نامیدم.

    تناقض ذهبى
    محمد حسین ذهبى ثعلبى را به دلیل آنکه روایات و احادیث شیعه را درباره على ابن ابیطالب (ع) و اهل بیت عصمت علیهم السلام در تفسیر خود نقل نموده و شأن نزول آیات مربوط به امیرالمؤمنین (ع) را ذکر نموده و آن را صحیح و صواب خوانده است ؛ سخت مورد اتهام قرار داده و غیر منصفانه، شدیداً او را تحقیر و تکذیب کرده و درباره او گفته است:
    «ثعلبى مردى است که بضاعت در حدیث! واو قادر نیست که حدیث جعلى را از غیر جعلى تمیز دهد زیرا احادیث جعلى شیعه را درباره على (ع) و اهل بیت در کتاب تفسیرش ذکر کرده است». [۲]
    ذهبى فراموش کرده که در چند صفحه قبل از بیان این مطلب در کتاب خود درباره شخصیت علمى و عظمت دینى و مقام تفسیرى ثعلبى مى‏نویسد:
    «ثعلبى مقرى، مفسر، حافظ، واعظ، و سرآمد در تفسیر و عربیت و داراى استحکام دیانت است».
    و نیز ذهبى در توفیق ثعلبى گفته است:
    |۱۳۵|
    «عبدالغفار بن اسماعیل الفارسى در کتاب سیاق تاریخ نیشابور از ثعلبى یاد کرده و او را ثنا گفته است و درباره‏اش گفته: او (ثعلبى) صحیح النقل و موثوق به است و او کثیر الحدیث، کثیر الشیوخ مى‏باشد». [۶]

    ۴- معالم التنزیل (بغوى)[۲]
    مؤلف ابو محمد حسین بن مسعود بن محمد معروف به فراء بغوى است. او فقیه شافعى، محدث مفسر و ملقب به محیى السنه و رکن الدین مى‏باشد وى مردى زاهد بوده و بدون وضو وارد مجلس درس نمى‏شد و غالباً با نان خالى سد جوع مى‏کرد. در سال ۵۱۰ هجرى قمرى فوت نموده است. وى در تفسیر خود از صحابه و تابعین و افراد بعد از آنها نقل حدیث کرده و در نقل روایات به اختصار برگزار نموده است .

    ۵- المحر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز(ابن عطیه)
    مؤلف این تفسیر ابو محمد عبدالحق بن غالب بن عطیه اندلسى مغربى است. او متولد سال ۴۸۱ هجرى قمرى و متوفى ۵۴۶ است. ابن عطیه فقیه و عارف به احکام و حدیث و تفسیر بوده و عالمى نحوى و لغوى و ادیب و شاعر بوده است.
    ابو حیان در مقدمه البحرالمحیط درباره او گفته است: «او شخص بزرگى است در تفسیر و مرد با فضیلتى است در تحریر». [۷]
    تفسیر ابن عطیه در بین تفاسیر کتابى ارزشمند است که در ده جلد بزرگ نوشته
    |۱۳۶|
    شده و چهار جزء آن در دارالکتب المصریه موجود است (فقط جزء سوم و پنجم و هشتم و دهم). ابن عطیه از تفاسیر مأثور دیگر نیز در کتاب تفسیر خود آورده و از طبرى زیاد نقل مى‏کند و به شعر عربى نیز بسیاراستشهاد کرده است .

    ۶- تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر)
    مؤلف این تفسیر حافظ عماد الدین ابوالفداء اسماعیل بن عمرو بن کثیر بن ضوء ابن کثیر بن زرع بصرى، فقیه شافعى است.
    داودى در طبقات مفسرین درباره او گفته است. او از علماى بزرگ معانى و الفاظ است و متولد سنه ۷۰۱ هجرى قمرى و متوفى سال ۷۷۴ است. ابن کثیر در تفسیر و حدیث و تاریخ وارد بوده و داراى حضور ذهن نیز بوده است. او کمتر مطالب را فراموش مى‏کرد.
    تفسیر ابن کثیر از تفاسیر مأثور است که مؤلف در آن کلام خدا را بااحادیث و روایات مستند به صحابیان تفسیر نموده است. با توجه به اینکه روایات مذکور نیاز به جرح و تعدیل داشته است. این تفسیر در چهار جزء بزرگ چاپ شده است. مؤلف در ابتداى تفسیر خود مقدمه مطولى را درباره قرآن و تفسیر ذکر نموده که غالباً اینمقدمه را از ابن تیمیمه گرفته که او در مقدمه اصول التفسیر خود آورده است. ابن کثیر در تفسیرش مناقشات فقهى را داخل کرده و اقوال و ادلّه علماء را درباره آیات الاحکام ذکر نموده است .

    ۷- الجواهر الحسان فى تفسیر القرآن (ثعالبى)
    مؤلف ابو زید عبدالرحمن بن محمد بن مخلوف ثعالبى است. او مالکى مذهب و شخصى با زهد بوده است. ثعالبى داراى آثار و کتبى است، از جمله تفسیر الجواهر
    |۱۳۷|
    الحسان. ثعالبى متوفى ۸۷۶ هجرى قمرى در مدینه مى‏باشد، تفسیر ثعالبى از تفاسیر مأثور است و در آن از روایات و احادیث مأثوره نقل گردیده، ولى بدون اسناد و بعضى از روایات اسرائیلى نیز در آن دیده مى‏شود. او متذکر قراءات نیز شده و صناعت نحو را نیز در تفسیر مورد استفاده قرار داده است.
    او در بعضى از موارد براى اثبات معانى ذکر شده در تفسیر خود به اشعار عربى نیز استشهاد نموده است .

    ۸- الدارالمنثور فى تفسیر المأثور (سیوطى)[۱]
    مؤلف حافظ جلال الدین سیوطى ابوالفصل عبدالرحمن بن ابى بکر محمد سیوطى شافعى است. ایشان صاحب تألیفات متعدد بوده و اهل نظر در حدیث و رجال و فقه و تفسیر قرآن کریم مى‏باشد.
    کتاب الدرالمنثور از تفاسیر مأثور است که او براساس روایات و احادیث در آن به تفسیر و تبیین آیات نورانى قرآن مجید پرداخته است.
    سیوطى در نقل روایات مأثوره براى تفسیر آیات قرآن از ذکر اسناد خوددارى نموده و به هر حال اسناد روایات حذف گردیده است.
    این تفسیر در شش جلد به چاپ رسیده و در حقیقت این تفسیر خلاصه کتاب تفسیر «ترجمان القرآن» سیوطى مى‏باشد.
    |۱۳۸|

    ب: تفاسیر مأثور شیعه امامیه
    ۱- تفسیر قمى
    مؤلف این تفسیر على بن ابراهیم بن هاشم قمى است که از علماء و فقهاء بزرگ شیعه است وى آیات قرآن را براساس روایات مأثوره اسلامى تفسیر نموده است.
    صاحب ریحانه الادب درباره او مى‏نویسد: «او از اکابر و ثقات روایات و محدثین امامیه بوده بلکه از علماء و فقهاء شیعه که موثق و معتمد و از مشایخ روایت کلینى (م ۳۲۹ ه.ق) و دیگر مشایخ حدیث بوده است.
    سال وفاتش دقیقاً معلوم نیست، ولى او را ازمفسرین اواخر قرن سوم و اوائل قرن چهارم نوشته‏اند.
    محدث قمى مى‏نویسد که در قم قبرى منسوب به وى مى‏باشد. مفسرین بعد از او از تفسیر عیاشى و تفسیر قمى بسیار نقل کرده‏اند، زیرا آن دو، مورد اعتماد بوده‏اند.

    ۲- تفسیر نور الثقلین
    مفسر، عبدالعلى حویزى شیرازى متوفى به سال ۱۰۵۳ مى‏باشد که از شاگردان مولا قاضى على تقى بن ابوالعلا و محمد هاشم طغرائى کمرئى فراهانى شیرازى است. کتاب تفسیر وى حاوى اخبار مربوط به خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام و از تفاسیر مأثور مى‏باشد. و در ۵ جلد نوشته شده است.
    جلد اول از ابتداى قرآن تا سوره انعام است که در ۲۷ شعبان ۱۰۶۵ در شیراز آن را تألیف نموده است. نسخه‏اى به خط محمد طاهر بن حسن که به تاریخ ۸ جمادى الاول سال ۱۰۷۸ مرقوم داشته است و به شماره ۱۵۶۴ ثبت کتابخانه آستان
    |۱۳۹|
    قدس رضوى است.
    جلد دوم ذکر نشده از ابتداى سوره مریم تا آخر سوره فاطر است، تاریخ ختم تألیف آن با مداد روز ۲۵ ماه مبارک سال ۱۰۷۱ مى‏باشد.
    جلد چهارم وپنجم مشتمل بر سوره مبارکه یس تا آخر قرآن است که در تاریخ ۱۶ ذى حجه سال ۱۰۷۲ هجرى قمرى ازتألیف آن فراغت یافته است. این نسخه تحت شماره ۱۵۶۵ در دفتر کتابخانه آستان قدس رضوى ثبت شده است.

    ۳- تفسیر البرهان (بحرانى)
    مفسر علامه بحرین سید هاشم بن سلیمان بن اسماعیل بن عبدالجواد حسینى بحرانى متولد به سال ۱۱۰۷ یا ۱۱۰۹ هجرى قمرى است. این تفسیر از تفاسیر مأثور است که بر اساس روایات مأثوره و احادیث اسلامى نوشته شده و در شش جلد بزرگ تألیف گردیده و او داراى آثار با ارزش دیگرى نیز هست من جمله تفسیر مأثور دیگرى که ذیلاً شرح داده مى‏شود.
    ۴- تفسیر الهادى و مصباح النادى (بحرانى)
    سید هاشم بحرانى صاحب تفسیر البرهان به دنبال جلال الدین سیوطى در تألیف تفسیر الدر المنثور فى التفسیر بالمأثور که مقید شد فقط آیات را به اخبار مأثوره ازپیغمبر (ص) تفسیر نماید؛ تفسیر الهادى را نوشته و به اخبار مأثور از آن حضرت و ائمه اثنى عشرى علیهم السلام تألیف نموده و پس از شروع به تفسیر مقدمه‏اى در بیان اینکه به نص اخبار و حکم عقل تفسیر قرآن بایستى از اهل بیت پیغمبر (ص) باشد.
    بحرانى این تفسیر را در چند باب نوشته است:
    باب اول: در فضیلت علم و متعلم.
    |۱۴۰|
    باب دوم: در فضیلت و مقام قرآن.
    باب سوم: در اخبار وارد در ثقلین و معنى آنها.
    باب چهارم: در اینکه قرآن مشتمل بر تمام مطالب است.
    باب پنجم: در اینکه تأویل قرآن را جز ائمه (ع) نمى‏توانند بفهمند.
    ابواب دیگر در موضوعات مختلف است مثلاً موضوع اینکه قرآن داراى ظاهر و باطن، محکم و متشابه و ناسخ و منسوخ و عام‏خاص مى‏باشد و همچنین تفسیم مطالب قرآنى. معنى ثقلین و علت نزول قرآن به عربى در احادیث مخالف قرآن، اولین و آخرین سوره‏اى که بر پیغمبر نازل شده است. ذکر فهرست کتبى که مورد مراجعه مؤلف بوده است. کلیه این مطالب با اخبار ضمن ذکر روات، بدون تصرف و دخالت نقل شده است. این کتاب در سال ۱۰۹۵ در شش مجله تألیف شده و در دو مجلد در تهران به چاپ رسیده است نسخه خطى الهادى و المصباح النادى تحت شماره ۶۶۸۵ کتابخانه آستان قدس رضوى به ثبت رسیده است .

    ۵- تفسیر صافى (فیض کاشانى)
    مؤلف این تفسیر مولى فیض کاشانى است وى یکى از علما و عرفاى نامى شیعه امامیه مى‏باشد.
    صاحب روضات الجنان‏ [۸] درباره او گفته است:
    «او عالمى است فهیم و با فضیلت، صاحب نظر در فروع و اصول، جامع معقول و منقول، پدرش و دو برادرش نیز از علما بودند. او میان شیعیان کم نظیر در علم و عمل خصوصاً در مراتب معرفت و اخلاق است. فیض در تطبیق ظواهر به بواطن داراى اشراق و ذوقى سرشار بوده است».
    |۱۴۱|
    تفسیر صافى براساس روایات و احادیث بویژه روایات منقول از اهل بیت عصمت علیهم السلام تدوین گردیده است. زیرا صاحب تفسیر مى‏نویسد:
    «ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه و خاص و عام و احکام و سنن و آداب و حلال و حرام و ظاهر و باطن و... قرآن را جز رسول خدا (ص) و اهل بیتش که مهبط وحى خدا هستند کسى نمى‏داند».

    ۶- تفسیر الائمه لهدایه الامه (نصیرى طوسى)
    تألیف مفسر و محدث معروف، محمد رضا بن عبدالحسین نصیرى طوسى ساکن اصفهان بوده است، علاوه بر این تفسیر، کتابى به نام کشف الایات تألیف کرده که در سال ۱۰۶۷ از تألیف آن فراغت یافته است .
    مولف این کتاب از نوادگان علامه بزرگ، شیخ طوسى است و این ارتباط و قرابت از مفهوم عبارات مندرج در تألیفات وى آشکار است. چه آنکه ضمن نقل احادیث که در ضمن تفسیر خود به آنها اشاره مى‏کند نظیر این عبارات زیاد دیده مى‏شود: «جد امجد عالم متعلم بعلوم الصادقین، شیخ ابو جعفر محمد بن حسن طوسى گفت...» البته شیخ طوسى جد پدرى او بوده و جد مادرى او ابن طاووس و ابن ادریس هستند. تفسیر هدایه الامه تفسیربزرگى است که به عقیده الذریعه در سى جلد تألیف شده و دو جد آن را دیده است.
    نحوه کار تفسیر الائمه این است که ابتدا آیه‏اى را با ترجمه فارسى آن نوشته و پس از آن به تفسیر آیه مشغول شده است. احادیث را ابتدا به فارسى و سپس به عربى نقل کرده و درباره هر آیه یا مجموعه آیاتى که تفسیر کرده فصلى در فضیلت آیات و خواص و شأن نزول آنها بیان داشته است. مطالعه این تفسیر مى‏رساند که مفسر فاضل به تفاسیر عیاشى و بیضاوى توجه داشته و احتجاج طوسى و مکارم الاخلاق
    |۱۴۲|
    و بعضى از کتب احادیث دیگر را مورد نظر قرار داده است .
    در اول تفسیر خود صریحااشاره مى‏کند که من از تفسیر عسکرى (منظور تفسیر حضرت امام حسن عسکرى (ع) است) و تفسیر على ابن ابراهیم هاشم قمى چیزى فروگذار نکرده‏ام. کتاب دیگرى به نام مختصر تفسیر الائمه به زبان فارسى هم دارد که این تفسیر در شش جلد تنظیم شده و مجلداتى از آن در نجف اشرف موجود مى‏باشد با توجه به متن تفسیر الائمه که از روایات مأثور معصومین علیهم السلام استفاده شده و با توجه به اینکه تفاسیر مأثور و مهمى چون تفسیر مأثور امام عسکرى (ع) و تفسیر مأثور على بن ابراهیم قمى از مصادرو مراجع این تفسیر بوده‏اند تفسیر الائمه از تفاسیر مأثور مشهور شیعه امامیه بشمار رفته است. [۹]

    ۷- التفسیر بالمأثور
    مفسر این تفسیر ملا على اصغر بن محمد بن قائنى بیرجندى متوفى به سال ۱۳۱۵ هجرى قمرى است. این تفسیر مانند تفسیر البرهان بحرانى است .
    این تفسیر بر اساس روایات و اخبار مأثوره ائمه معصومین علیهم السلام نوشته شده و از تفاسیر مأثور و مشهور شیعه امامیه بشمار رفته است.

    ۸- تفسیر عیاشى
    مفسر این تفسیر ابو النصر محمد بن مسعود بن محمد بن عیاشى سلمى کوفى معروف به «عیاشى» از قبیله بنى تمیم و از علما ومشایخ فقهاى امامیه و استاد شیخ کشى مؤلف کتاب رجال کشى است.
    |۱۴۳|
    ابن الندیم [۱۰] ۲۰۸ تألیف به او نسبت مى‏دهد. عیاشى ماترک پدر را که بالغ بر سیصد هزار دینار بوده در راه علم و حدیث انفاق نموده و خانه‏اش مانند حجره مدارس مجمع اهل علم و دانش بوده است در هر گوشه جمعى به تحریر و تصحیح و مقابله و خواندن کتب علمى مشغول بوده‏اند؛ او داراى دو مجلس، یکى براى عموم و دیگرى محضر خواص بوده است.
    تاریخ قطعى فوت او معلوم نیست لکن شیخ صدوق متوفى به سال ۳۸۱ و شیخ تلعکبرى متوفى به سال ۳۸۵ از شاگردان فرزند او بوده‏اند.
    جعفر بن قولویه متوفى به سال ۳۶۹ بواسطه شیخ کشى از او روایت کرده است. به نظر مى‏رسد معاصر شیح کلینى و محمد بن قولویه شاگرد سعد بن عبدالله بن ابى خلف اشعرى قمى متوفى به سال ۳۰۰ یا ۳۰۱ بوده است.
    تفسیر عیاشى براساس روایات و احادیث نوشته شده و متضمن مناقب خاندان رسالت و اهل بیت عصمت علیهم السلام مى‏باشدو از تفاسیر مأثور شیعه امامیه است. متأخرین از این کتاب بسیار نقل کرده‏اند از این تفسیر دو نسخه موجود است که تاریخ کتابت آن تقریباً ۱۱۵۴ بوده است.

    تفسیر به رأى
    رأى اطلاق مى‏شود بر اعتقاد، اجتهاد، قیاس، و اصطلاح اصحاب رأى که از آن اصحاب قیاس مراد است از همین قسم سوم است .چنانکه مرحوم کلینى در کتاب کافى براى آن بابى بعنوان «الرأى و المقایس) اختصاص داده است.
    |۱۴۴|
    اما مراد از رأى در اینجا اجتهاد شخص است، اعم از آنکه با شروط خاص آن باشد یا بدون شروط آن، صحیح باشد یا فاسد.
    بنابراین مقصود از تفسیر به رأى، تفسیر قرآن کریم است به اجتهاد. و آن بر دو قسم است:

    اول: تفسیر به رأى صحیح
    این نوع تفسیر با شروطش انجام مى‏گیرد. از دانستن کلام عرب، و اسلوب آن، و معانى لغوى و وجوه دلالتهاى آن و طریق استعانت از ادب جاهلى و معاصر نزول و آگاهى براسباب نزول و دانستن ناسخ و منسوخ و عدم تعارض با آیات محکمات، و تفسیر مأثور و سنت و اجماع، و سایر ادواتى که مفسر به دانستن آنها محتاج است و بکار بردن مقتضاى این علوم و شروط در اجتهاد با نیت خالص براى فهم «مراد الله».
    دوم: تفسیر به رأى ممنوع
    و آن رأى و اجتهاد دلخواه است. با اخلال در یکى یا چندتا از شرایط مزبور.
    بعبارت دیگر، منصور ازتفسیربه رأى این است که انسان آراء و نظراتى را بعنوان پیش فرضها و پیشداوریهاى تردیدناپذیر کسب نموده سپس به قرآن کریم مراجعه مى‏نماید و مفهوم آیات الهى را براساس همان نظرات بدست آورد.
    و بعبارت دیگر قرآن کریم را با آراء خویش تطبیق دهد که چنین شخصى گرفتار خود رأى بوده و به دلخواه خویش آیات الهى را تفسیر مى‏کند.
    تفسیر به رأى خطرى است که از همان آغاز مسلمین راتهدید مى‏نمود و رسول اکرم (ص) درباره آن چنین فرمودند:
    «آنچه بیش از هر چیز نسبت به آن بر امت خویش پس از خود بیمناکم، کسانى هستند که
    |۱۴۵|
    قرآن را برداشته به رأى خود تفسیر کنند». [۱۱]
    و در زمان حضرت على (ع) یعنى اندکى پس از رحلت رسول خدا (ص) پیش بینى آنحضرت به وقوع پیوسته با آنکه ره یافتگانى چون على (ع) و امام حسن و امام حسین علیهما السلام در میان مردم بودند مفسرانى از آنگونه که ایشان از آنها بیم داشتند و نسبت به آنها هشدار داده بودند ظاهر شدند و به تحریف حقایق اسلامى و تفسیر دلخواه آیات قرآنى پرداختند!
    امیرالمؤمنین على بن ابیطالب (ع) در نهج‏البلاغه درباره این گروه فرموده‏اند:
    و آخر قد تسمى عالما و لیس به فاقتبس جهائل من جهال و اضالیل من ضلال و نصب للناس اشراکاً من حبائل غرور و قول زور قد حمل الکتاب على آرائه و عطف الحق على اهوائه...
    یقول: اقف عند الشبهات و فیها وقع !
    و یقول: اعتزل البدع و بینها اضطجع!
    فالصوره صورهانسان و القلب قلب حیوان!
    لا یعرف باب الهدى فیتبعه و لا باب العمى فیصد عنه !
    و ذلک میت الاحیاء. [۱۲]
    بنده دیگر خویش را دانشمند و عالم مى‏نامد و چنین نیست. پس نادانیها را ازنادانان فرا مى‏گیرد. و گمراهى را از گمراهان و براى مردم از رشته‏هاى غرور و خود فریبى و سخنان دروغ دامها قرار مى‏دهد. همانا که قرآن را بر اندیشه‏ها و آراء شخصى خود حمل و منطبق مى‏کند! و حق را بر خواسته‏هاى خویش...
    |۱۴۶|
    گوید: که در برابر شبهه‏ها توقف مى‏کنم ودر آن فرو مى‏افتد!
    و گوید: از بدعتها گوشه مى‏گیرم اما با آن دست در آغوش است !
    صورت او صورت انسان است و قلبش قلب حیوان!
    نه در رستگارى را مى‏شناسد تا پیروى آن کند، نه در کوردلى را تا در مقابل آن باز ایستد! او مرده زندگانى است .

    نمونه‏هایى از تفسیر به رأى ممنوع
    نمونه‏هایى از تفسیر به رأى ممنوع را در گفتار و نوشته‏هاى کسانى که داراى عقاید التقاطى هستند و فرقه‏هائى که انحراف فکرى و عقیدتى دارند و خود را پیرو اسلام هم مى‏خوانند مى‏توان مشاهد نمود. و حتى فرقه‏هاى گمراهى که فاقد دین هستند و پیرو دینهاى ساختگى استعمارى مى‏باشند براى رفع موانع براى مسلک دروغین خویش جسارت و گستاخى تفسیر به رأى ممنوع در قرآن کریم را به خود داده‏اند!
    براى مثال: تفسیر اژدها (ثعبان) در داستان حضرت موسى (ع) در قرآن، به (اژدهاى نفس!) و تفسیر «ید بیضاء» که به معناى روشنى و نورانیت دست حضرت موسى بعنوان معجزه است، به اینکه (دستها قبل ازتماس بااشیاء مادى دنیوى پاک و نورانى هستند!!) و تفسیر «عصاى» حضرت موسى به (عصاى قدرت!!!) و تفسیر آیه «یرید ان یخرجکم من ارضکم»که فرعون به قوم خود گفت موسى (ع) مى‏خواهد شما را از سرزمینتان براند؛ به اینکه موسى (ع) مى‏خواست آنها را از سرزمین بشر مادى به نور روحانیت بیرون کند. و تهدید ساحران از سوى فرعون با عبارت «لا صلبنکم فى جذوع النخل» (شما را بر شاخه‏هاى درخت خرما به دار خواهم آویخت) ؛ به اینکه فرعون گفت شما را بر شاخه‏هاى تعلقات و پیوندهاى دنیا و زر و زیور آن گرفتار مى‏سازم!!
    |۱۴۷|
    همچنین تفسیر آیات مربوط به حضرت ابراهیم آنجا که خداوند در پاسخ او مبنى بر چگونگى زنده شدگان دستور مى‏دهد چهار پرنده را گرفته سر ببرد و گوشت و استخوان آنها را درهم آمیزد؛ [۱] به اینکه: خداوند به خلیل خود ابراهیم دستور داد:
    طاووس بخل، کلاغ حرص، کرکس غضب، خروس شهوت را سر ببرد!! هنگامى که او با «کارد صدق» این پرندگان را سر برید و آثار آنها از وجود او بریده شد وسیله‏اى براى گناه و درى به سوى آتش در وجود او باقى نماند و لذا آتش بر او سرد و سالم شد. [۱۳]
    اینها از مصادیق بارز تفسیر به رأى ممنوع در قرآن کریم بشمار مى‏روند که نویسندگان و مفسران آنها بدون هیچ دلیل و قرینه‏اى ظواهر آیات را براساس نظر و عقیده شخصى و منطبق بر اغراض شیطانى خود تفسیر نموده و مفاهیم و معانى آیات را بصورت انحرافى و ناصواب بر آراء خود انطباق داده و در حقیقت فکر و اندثیشه شیطانى خود را بر آیات قرآن تحمیل نموده‏اند.
    و بنگرید به «تفسیر به رأى ممنوع قرآن کریم» درباره سوره «فلق» از نویسنده‏اى که مى‏گوید:
    «بگو پناه مى‏برم به نوزایى قوانین، سر رشته دار سپیده دمان، سپیده دمان انقلاب، سپیده دمان سیاهى شکافى تاریکى شکن، اغو شکن، تزویر شکن، اوهام شکن، خرافه شکن، بیداد شکن، از شر آنچه کهنه شده است... و از شر هر نظام سیاهى! که با فضاى هستى آنها را فرا گیرد و از شر قدرتهاى افسونگر و دمنده در گره‏هاى اراده خلقها با وسائل تبلیغى، رسانه‏هاى گروهى...» [۳]
    |۱۴۸|
    مفسر دیگر در تفسیر آیه «اذا السماء انفطرت» مى‏گوید:
    «منظور ازسماء آسمان ادیان است که در هر ظهور مرتفع مى‏شود به ظهور بعد. شکافته یعنى باطل و منسوخ مى‏شود». [۱۴]
    مفسر دیگر در مورد آیه‏اى که مى‏فرماید: «آیا ندیدى جمعیتى را که از ترس مرگ خانه‏هاى خویش را رها کرده از آنجا گریختند در حالى که هزاران نفر بودند، خداوند به آنان فرمود:بمیرید سپس آنها را زنده کرد خداوند نسبت به بندگان خود نیکى و احساس مى‏کند ولى بیشتر مردم دربرابر او ناسپاسند» ؛ چنین مى‏نویسد: «خداوند جمعیت ترسو راگرفتار سرانجام تلخ نمود وبه آنها گفت بمیرید نه آنکه واقعاً آنها را بمیراند، بلکه منظور این است که دشمن را بر آنها مسلط ساخت و استقلال را از ایشان گرفت و جمعیتشان را پراکنده ساخت و سپس آنها را زنده نمود یعنى، استقلال و شوکتشان را به آنها باز گردانید و این تأدیبى بود که براى آنان... این است معنى زندگى امتها و مرگ آنها». [۱۵]
    نویسنده این تفسیر در سراسر قرآن هر موردى با مطابقت خارق العاده و اعجاب‏انگیز روبرو شده با تلاش فراوان به تأویل آن پرداخته و نظرات شخصى خود را به قرآن کریم نسبت داده است!!
    نویسنده دیگرى که یک پزشک است در مورد آیه مذکور و آیات دیگرى که در قرآن کریم حاکى از زنده شدن موجودات مرده در همین جهان است مانند آیایت ۶۷ و ۶۸ تا ۷۶ بقره و نیز داستان حضرت ابراهیم و پرندگان و ماجراى مردن وزنده شدن پیامبر بنى اسرائیل با چهار پایش همه این موارد را دلیل بر امکان احضار روح گرفته و مى‏گوید: اینها نشانگر آن است که احضار ارواح ممکن است ولى راه آن را باید به
    |۱۴۹|
    فرموده قرآن کریم از اهلش بپرسید «فاسئلوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون» باید از متخصصین این فن سؤال کرد!
    همین مفسر د رمورد آیاتى که با صراحت مى‏فرماید در قیامت تمام اندام شما مانند دست و پا و غیره شهادت مى‏دهند مى‏گوید مراد آیات این است که شهادتى غیر از آنکه معمولاً مردم مى‏شناسند وجود دارد و آن شهادت همان است که امروزه به «انگشت نگارى» مشهور است! [۱۶]
    یکى دیگر ازمدعیان تفسیر درباره «اقیموا الصلوه» نماز را بپا دارید. مى‏نویسد: منظور آن است که «آتش انقلاب را بپا دارید» وى معتقد است «صلوه» یعنى آتش انقلاب و ذیل آن را آیه‏اى مى‏داند که فرموده همانا صلوه شما را از زشتیها وناپسندیها باز مى‏دارد و در حال حاضر حدود یک میلیارد نفر مسلمان نماز مى‏خوانند ولى هرگز از فحشاء و منکرات دورى نگزیدند. در این صورت اگر صلوه بمعناى نماز باشد این آیه دروغ خواهد بود، زیرا ادعاى قرآن کریم عملاً واقع نشده است.
    پس ناگزیریم بگوئیم صلوه مفهوم دیگرى دارد! و آن آتش انقلاب است و اینکه آیه (صلوا) نگفته بلکه «اقم» گفته است یعنى «بپا دارید» تأیید دیگرى است بر ادعاى ما. [۱۷]
    و شاهدیم که تمام این انحرافات (در تفسیر به رأى آیات) اعم از اینکه به اسبق تصمیم و اغراض شیطانى باشد یا با حسن نیت و تحلیل روشنفکر مآبانه؛ هر دو سر از یک جا در مى‏آورد و آن با پیشداورى و ذهنیت قبلى، آیات نورانى قرآن را تفسیر کردن و اعتقادات و نظرات شخصى و حزبى و قومى و فرقه‏اى را به قرآن کریم
    |۱۵۰|
    تحمیل نمودن که عقلاً و شرعاً این عمل مذموم و ممنوع است .

    آیاتى از قرآن کریم در مورد تفسیر به رأى جایز
    قرآن کریم تفسیر به رأى را که براساس شرایط معقول و مشروع باشد جایز مى‏شمارد که نمونه‏اى از اینگونه آیات نورانى را ذکر مى‏نمائیم:
    ۱- «کتاب انزلنا الیک مبارک لیدبروا آیاته و لیتذکر اولوا الالباب». [۱۸]
    (این قرآن بزرگ) کتابى مبارک و عظیم الشأن است که بر تو نازل کردیم تا امت در آیاتش تفکر کنند و صاحبان مقام عقل (سالم) و قلب سلیم متذکر حقایق آن شوند.
    ۲- «افلا یتدبرون القرآن و لو کان من عند غیر الله لوجدوا فیه اختلافا کثیراً». [۱۹]
    آیا در قرآن از روى فکر و تأمل نمى‏نگرند و اگر از جانب غیر خدا بود در آن (از جهت لفظ و معنى) بسیار اختلاف مى‏یافتند!
    ۳- «افلا یتدبرون القرآن ام على قلوب اقفالها». [۲۰]
    آیا در قرآن نمى‏اندیشند یا بر دلهاشان قفلهاست؟
    ۴- «کتاب فصلت آیاته قرآنا عربیا لقوم یعلمون». [۲۱]
    (قرآن) کتابى است که آیاتش به تفصیل بیان شده است، قرآنى عربى براى گروهى که مى‏دانند.
    |۱۵۱|

    آیاتى از قرآن کریم در مورد تفسیر به رأى ممنوع
    ۱- قل انما حرم ربى الفواحش ما ظهر منها وما بطن والاثم و البغى بغیر الحق... و ان تقولوا على الله ما لا تعلمون». [۲۲]
    بگو پروردگار من زشتکاریها را چه آشکارا باشند و چه پنهان و نیز گناهان و افزونى جستن به ناحق را حرام کرده است. و نیز حرام است چیزى را شریک خدا سازید که هیچ دلیل بر وجود آن نازل نشده و نیز حرام است اینکه چیزى را که نمى‏دانید از جهالت به خدا نسبت مى‏دهیم !
    ۲- «انما یأمرکم بالسوء و الفحشاء و ان تقولوا على الله ما لا تعلمون». [۲۳]
    این دشمن است که شما رادستور مى‏دهد به بدکارى و زشتکارى و بر آن مى‏گمارد که سخنانى ازروى جهل به خدا نسبت دهید!
    ۳- «ولا تقف ما لیس لک به علم ان السمع و البصر و الفواد کل اولئک کان عنه مسؤلا». [۲۴]
    و هرگز آنچه علم و اطمینان ندارى دنبال مکن که در پیشگاه خدا چشم و گوش و دل همه مسئولند.
    |۱۵۲|

    تفسیر به رأى ممنوع در احادیث و روایات
    ۱- قال النبى (ص): من فسر القرآن برأیه فلیتبوأ مقعده من النار». [۲۵]
    کسى که قرآن را با رأى و نظر خود تفسیر کند جایگاهش آتش جهنم است .
    ۲- قال النبى (ص): من فسر القرآن برأیه فقد افترى على الله الکذب. [۲۶]
    کسى که قرآن را مطابق با اندیشه خود تفسیر کند بر خدا دروغ بسته است .
    ۳- قال الباقر(ع) (خطاب به قتاده): و یحک یا قتاده! ان کنت انما فسرت القرآن من تلقاء نفسک فقد هلکت و اهلکت، و ان اخذته من الرجال فقد هلکت و اهلکت. [۲۷]
    واى بر تو قتاده! اگر قرآن را از پیش خود تفسیر کنى به یقین هلاک مى‏شوى و دیگران را نیز به هلاکت خواهى کشاند( همچنین) اگر تفسیر قرآن را از دیگر مردم (درست مانند حالتى که از پیش خود تفسیر کنى) فراگیرى سرانجام هلاک مى‏شوى و دیگران را نیز به هلاکت خواهد کشاند!
    در تفسیر منسوب به امام حسن عسکرى (ع)آمده است:
    ۴-... فاما من قال فى القرآن برأیه فان اتفق له مصادفه صواب فقد جهل فى اخذه من غیر اهله و ان اخطا القائل فى القرآن برأیه فقد تبوا مقعده من النار. [۲۸]
    ... اما آنانکه به رأى و نظر خود در باره قرآن اظهار نظر مى‏کنند، اگر تصادفاً
    |۱۵۳|
    گفتارشان درست باشد عملشان از روى نادانى بوده قرآن را از غیر اهلش فرا گرفته‏اند و اما اگر دچار خطا و اشتباه شده سخنشان مطابق با واقع امور نباشد جایگاهشان آتش جهنم خواهد بود.

    پى‏نوشتها:
    [۱]. دائره المعارف فارسى، کلمه (طبرى).
    [۲]. ذهبى: التفسیر و المفسرون، ج ۱، ص ۲۰۵.
    [۳]. ابن خلکان: و فیات الاعیان، ج ۱، ص ۳۷ و ۳۸.
    [۴]. یاقوت: معجم الادباء، ج ۵، ص ۲۵۷.
    [۵]. ذهبى: التفسیر و المفسرون، ج ۱، ص ۲۲۷.
    [۶]. ذهبى: التفسیر و المفسرون، ج ۱، ص ۲۳۴.
    [۷]. ذهبى: التفسیر و المفسرون، ج ۱، ص ۲۲۷.
    [۸]. بغوى، منسوب بوده است به شهرى در خراسان بین مرو و هرات که به آن «بغ» و بغشور گفته شده است .
    [۹]. اوحیان: البحر المحیط، ج ۱، ص ۹.
    [۱۰]. ذهبى: التفسیر و المفسرون، ج ۱ .
    [۱۱]. روضات الجنان: ابوالفتوح رازى.
    [۱۲]. دکتر محمد شفیعى: مفسران شیعه.
    [۱۳]. ابن الندیم: الفهرست، ص ۲۷۴.
    [۱۴]. علامه محمد باقر مجلسى: بحارالانوار، ج ۹۲، ص ۱۲۲.
    [۱۵]. خطبه ۸۷.
    [۱۶]. سوره بقره، آیه ۲۶۰.
    [۱۷]. ناصر مکارم شیرازى، تفسیر به رأى، ص ۴۶ و ۴۷.
    [۱۸]. مکارم شیرازى: تفسیر به رأى، ص ۴۹ و ۵۰.
    [۱۹]. همان مدرک.
    [۲۰]. همان مدرک، به نقل از تفسیر المنار، ج ۲، ص ۴۵۸.
    [۲۱]. ذهبى: التفسیر و المفسرون، ج ۲، مبحث تفسیر علمى.
    [۲۲]. دکتر شهید بهشتى: برداشت از قرآن، ص ۲.
    [۲۳]. سوره ص، آیه ۲۹.
    [۲۴]. سوره نساء، آیه ۸۲.
    [۲۵]. سوره محمد، آیه ۲۴.
    [۲۶]. سوره فصلت، آیه ۳.
    [۲۷]. سوره اعراف، آیه ۳۳.
    [۲۸]. سوره بقره، آیه ۱۶۹.
    [۲۹]. سوره اسراء، آیه ۳۶.
    [۳۰]. مقدمه تفسیر البرهان، ص ۱۶، به نقل از مراه الانوار.
    [۳۱]. همان مدرک، به نقل ازمبانى و روشهاى تفسیرى عمید زنجانى.
    [۳۲]. مدرک مزبور.
    [۳۳]. بحارالانوار، ج ۹۲، ص ۱۸۲.