تحقیق در متن وحى قرآنى نشان مى دهد که زمینه هاى جدید و نوپاى اخلاق, از قبیل پزشکى, معمارى مدرن, رسانه هاى عمومى, روابط بین الملل و… هرچند به طور غیرمستقیم درزمره احکام وقضاوتهاى قرآن قرار دارند, ولى با توجه به این که حوزه هاى جدید یاد شده حوزه هاى کاملاً تخصصى ونیازمند مشخص ترین دیدگاهها درحوزه رفتار و عملکرد مى باشند, به نظر مى رسد که برخى احکام قرآن, به ظاهر همخوان با فهمهاى عرفى نیستند. مثلاً قرآن, جست وجوى زشتیهاى مؤمنان را نبایسته و شایان ترک مى داند (حجرات/ ۱۲). همین گونه تکیه بر ظالمان ومحرم قراردادن ایشان را روا نمى داند (هود/ ۱۳, آل عمران/ ۱۷). قرآن از تغییر و تصرف درآفرینش و دیگر امور مشابهى که چندان در حوزه پزشکى و درمان, مورد اعتنا نیستند, مذمت مى کند (نساء/ ۱۱۹). و زندگى به گونه فرهنگ توسعه را که مانع از مصونیت حریم حیثیت انسان وخانواده مى شود روا نمى دارد (بقره/ ۱۸۹, نور/ ۲۷ و ۲۸). وموارد بسیار دیگرى که آراى بشرى به ظاهر با سیستم ارزشگذار قرآن ناهمخوان است. آیا چنین ناسازگارى, برپایه مصلحت اندیشى عام و قبول نسبیت احکام ارزشى در قرآن قابل حل است؟ ویا قرآن پیشنهاد زندگى متمدّنانه ویژه خود را دارد که با اجراى آن احکام اخلاقى بى استثناء ظهور و بروز مى یابد؟ براى مثال درجایگزینى روان درمانى, تکریم شخصیت واصل توبه را پیشنهاد مى کند و نیز درحوزه ارتباط واختلاط انسانى در پزشکى, آموزش و تعیین حوزه هاى تخصصى براساس جنسیت را مطرح مى سازد. آیا دورى از لغو و کار بیهوده که درچندین آیه آمده است, نوعى بازدارى و هشدار در زمینه موسیقى تلقى نمى شود؟ قرآن درآیاتى چند به زنان پیامبر(ص) توصیه مى کند که با دلفریبى سخن نگویند (احزاب/ ۲۳). آیا این خود پیامى درراستاى محدود ساختن حوزه هاى اخلاق فمنیستى نیست؟ همین گونه در راستاى تحفّظ برطهارت روحى و سلامت روانى, انسان را به حفظ حریم ارتباط با جنس مخالف و رعایت عفاف در سخن, کار ومعاشرت توصیه مى کند, آیا پذیرش این سخن, به دنبال خود روابط ویژه اجتماعى درحوزه رفتار و تلاش را به همراه ندارد؟ تحریم قتل و تدارک اسباب و زمینه هاى آن در قرآن, پیامدار ممنوعیت اشتغال به امورى چون مواد مخدّر, تکنولوژى ویرانگر محیط زیست و توسعه مرگبار صنعتى نمى باشد؟ به هرصورت, قرآن به زمینه هاى نوپیداى اخلاق نیز مى بایست نظر کند وحکم داشته باشد, هرچند یافتن دیدگاه آن دراین ارتباط به تحقیقى ژرف وهمه جانبه نیاز دارد؟ اخلاق در حوزه پزشکى درخارج ازحوزه اسلام گویا پیشینه دراز دارد. سوگند بقراط وجالینوس در طب, دیرینه درخور توجهى دارد. در سده هاى اخیر نیز درحوزه پزشکى به گونه اى بحث از اخلاق صورت گرفته است. درباره قرنطینه, عقیم سازى و…, به عنوان زمینه هاى اخلاق, سخن رفته است و رابطه تکنولوژى واخلاق نیز به بحث گرفته شده است. دراسلام نیز رگه هایى از بحث اخلاق را در زمینه پزشکى در گذشته هاى دور مى توان مطالعه کرد. محمد بن زکریاى رازى گویا نخستین دانشمندى است که اخلاق پزشکى را درقالب رساله اى به تحریر درآورده وهم ایشان طب روحانى را تدوین کرده است. ابن خلدون در مقدمه تاریخش از شهرسازى و برخى ضوابط اخلاقى معمارى آن سخن گفته است. تأثیر علم و تکنولوژى بر اخلاق پیشرفت علم و صنعت براى انسان, توسعه, قدرت و زمینه کار را به ارمغان آورده است, به گونه اى که آثار نیک و بد رفتار او را در گستره زندگى, شفاف تر ساخته و قلمرو اخلاق را گسترش ویژه اى بخشیده وهمراه با شکوفایى دانش تجربى, آثار و بازتابهایى را به همراه داشته است. اینک پرسشهایى ازاین دست مطرح است که آیا علم و صنعت, اخلاق را تضعیف کرده و از شمار اهل تقوا کاسته است یا نه؟ وآیا این تأثیرگذارى ـ برفرض پذیرش ـ اصیل و بنیادین است؟ بدین معنى که انتقال به دوره صفت و فراصفت اصول اخلاق را دگرگون ساخته و بابهاى تازه اى در تفکر و تحلیل اخلاقى بر روى اندیشه بشر گشوده است؟ دانش امروز ما مى آموزد که سرکوب غرایز, عقده آفرین است و ارزش در اشباع نامحدود غرایز نهفته است. برطبق گزاره هاى دانش تجربى درمواردى به دلیل فیزیولوژى خاص بدنى شخص ومکانیسم ترشح غدد درونى, غلبه بر خشم و غضب, معنى و مفهومى ندارد وبا چنین فردى سخن از کظم غیظ و فروبردن خشم, بى معنى و نامفهوم و دست کم بى تأثیر است. آیا مواردى ازاین دست, این پیام را به همراه ندارد که بشر مقهور ومفتون علم و تکنولوژى, مجالى براى گوش فرادادن به پندهاى اخلاقى ندارد و اخلاق درجهان پیشرفته امروز, درمرتبه اى به مراتب پایین تر از اقتضاءات زندگى همراه با توسعه و تمدن قرارگرفته است؟ گروهى دیگر به عکس این گروه, براین باورند که تکامل دانش بشرى, زمینه هاى نوینى از نیاز به اخلاق را پدید آورده است که اندیشه بشر نسبت به آن غافل مانده است. دانشهایى چون روان شناسى, جامعه شناسى, انسان شناسى و…, مصالح اصول اخلاقى واحکام ارزشى را به بشر نمایانده اند واندیشه علم باور او را, به خضوع دربرابر پیامهاى ـ به ظاهر همگون ـ اخلاقى کشانده است و درنتیجه اثبات ضرورت پایبندى به اخلاق درجهان مدرن, امکان پذیر است. قرآن کریم با طرح آیاتى چون: (انما یخشى اللّهَ من عباده العلماء) (فاطر/ ۲۸) ناگزیر, این پیام را به اندیشه بشر القا مى نماید که علم و معرفت, زمینه ساز تکامل اخلاقى هستند و تنها غفلت از ابعاد ارزشى وهدایتى دانشهاست که به مانند هرغفلت دیگرى فاجعه مى آفریند. به هرصورت, بازشناسى دیدگاه دین و قرآن دراین رابطه بایسته مى نماید, بویژه با توجه به پیام معرفتى آیاتى که والایى مقام انسانى را درپرتو افزونى دانش و اندیشه علمى مى دانند و به اطلاق گستره مفهومى شان, توسعه وتکامل اخلاقى را نیز شامل مى شوند, آیاتى چون: (یرفع الله الذین آمنوا منکم والذین اوتوا العلم درجات) مجادله/ ۱۱ دربرخى آیات قرآن, پس از بیان گوشه اى از رفتار و منش اجتماعى واخلاقى فرموده است: (کذلک نفصّل الآیات لقوم یعلمون) اعراف/۳۲ دربعضى آیات, پس از بیان اسرار آفرینش ونکاتى که درک عمیق آنها نیازمند آگاهى از قوانین طبیعت و آشنایى با علوم تجربى است, به این حقیقت اشاره کرده است که درک آیات یاد شده, بستگى به برخوردارى فرد از دانش دارد. (هوالذى جعل الشمس ضیاء والقمر نوراً و قدّره منازل لتعلموا عدد السنین و الحساب ماخلق اللّه ذلک إلاّ بالحق یفصّل الآیات لقوم یعلمون) یونس/ ۵ البته روشن است که رشد دانش بشر, به همراه خود, رفاه وتجمل را هم آورده است و بشر دانشمند امروز, بشرى رفاه گراتر و لذّت جو تر نیز شده است, چرا که زمینه تأمین رفاه و لذت را بیش تر دراختیار دارد و ممکن مى بیند. حال اگر دانش را با این قرین یا پسوند طبیعى ملاحظه کنیم, خواهیم یافت که دانش امروز بشر بر اثر رفاه جویى ولذت طلبى فزون تر به غفلت و طغیان مى انجامد. (کلاّ إنّ الانسان لیطغى. أن رآه استغنى) علق/ ۷ـ ۶ (ولو رحمناهم و کشفنا ما بهم من ضرّ للجّوا فى طغیانهم یعمهون) مؤمنون/ ۷۵ اکنون باید دید که با توجه به این که ازیک سو اهل دانش ارزشمند هستند, واز سوى دیگر رهاورد دانش, توانمندى, اقتدار, فزون طلبى, لذت جویى وتجاوز است, چگونه مى توان آیات مختلف را تفسیر کرد و دیدگاه وحى را ازمجموع آنها به دست آورد. تأثیر علم براخلاق درجوامع غربى درغرب بامطرح شدن علم درجایگاه خدایى و انزواى دین, اخلاق ستیزى یا اخلاق سازى بر پایه علم, آغاز شد و ادعاى افشاى پوچى اخلاق در پرتو علم بر سر زبانها افتاد و درسال ۱۷۴۹ (به گفته ویل دورانت) این پرسش از سوى آکادمى (یژون) مطرح گردید که: آیا پیشرفت علوم و صنایع در تصفیه و تزکیه اخلاق مؤثر بوده, یا در تباهى آن؟ جوابى که جایزه مربوطه را به خود اختصاص داد, پاسخ روسو بود که درآن احتمال دوم را مورد تأکید قرار داده بود, ولى ویلیام کى در نقش داشتن علم به واقع در حل مشکلات اخلاقى (که گویا شامل علم تجربى نیز مى شود) تردید ندارد. فضایل و رذایل عصرى فضیلتها و رذیلتهاى اخلاقى, هیچ گاه به طور کامل از سیماى بشر زدوده نشده است وهمواره به عنوان بخشى از واقعیت زندگى انسان حضور داشته است. تفاوتى که درنمودهاى اخلاقى رفتار امروز بشر نسبت به دوره هاى پیشین که از بساطت و سادگى برخوردار بوده, دیده مى شود, این است که اولاً, عناصر چندى در فهم معادله هاى ارزشى و تعیین میزان ارزشمندى امور, دخالت یافته است. و ثانیاً, شکل ماهوى برخى فضایل و رذایل, همپاى رشد تمدن و توسعه صنعتى آن جوامع, معرفت ویژه اى را نیز به همراه آورده است. در دوره هاى متأخر در پى تغییرات اجتماعى سریع و پیشرفتهاى فنى بى سابقه, اشتیاق روزافزونى نسبت به برخى زمینه هاى اخلاقى هنجارى و ارائه تعریفى جدید ازآن به وجود آمده است. تغییر بافت سیاسى, جنسى, اقتصادى و زیستى محیط بشر, مفاهیم و مصادیق نوینى از اخلاق و ضد اخلاق را به اندیشه بشر امروز معرفى مى کند. مثلاً درحوزه اخلاق, اهتمام دانشمندان, مهندسان, پزشکان, حقوقدانان و برخى دیگر به مشکلات خاص شغلى که باآن مواجهند, از آن شمار به حساب مى آید, بویژه درحوزه امور پزشکى تمایل فراوانى به بحث و بررسى مشکلات اخلاقى که درجریان فعالیتهاى پزشکى پدیدار مى شود به وجود آمده است. مسائلى از قبیل چگونگى پیوند اعضا, ارتباط طبیب با بیمار درموارد گوناگون, میزان اطلاع ویا ناآگاهى بیمار از بیمارى, اقدام به مرگ بیمار و یا حفظ جان وى (قتل نجات بخش) وسایرمواردى که به نوعى نیازمند پاسخى تکلیفى ونیز پاسخى هنجارى است. همین گونه زمینه هاى نوپیداى اخلاق در رابطه با اخلاق زیستى, مهندسى ومحیطى که به موضوعات ومصادیقى که درگذشته مورد توجه نبوده ویا ناپیدا بوده است مى پردازد و به سرعت بسط و گسترش مى یابد و مباحث جنجال برانگیز آزمایشات پزشکى تکنولوژیک و هسته اى بر روى انسان و حیوان ازاین قبیل اند. در زمینه رذایل اخلاقى نیز با توجه به تأثیر شرایط خاص زمانى ومکانى دربرداشتهاى انسانى, مفهومها و نمونه هاى نوپا رخ مى نمایند. مشکل همجنس بازى و هموسکسوال ازاین شمار است که درکتب آسمانى و ادیان الهى به شدت مورد نکوهش قرار گرفته است, ولى جوامع توسعه یافته امروز براساس نگرشى که به مسائل دارند, بویژه بر پایه نظام سیاسى وشکل حکومتى ویژه خود, چنین امورى را پسندیده دانسته و با همه امور با دید و نگرش عقل اجتماعى روبه رو مى شوند; یعنى هرچه درنظر عرف جامعه پسندیده آمد, نیک شناخته مى شود وآنچه را که مورد پسند وعرف جامعه قرار نمى گیرد, باید رها ساخت! در حقیقت مسأله عصرى بودن اخلاق به نوبه خود تابعى است ازمسأله عصرى بودن سایر امور, حتى دین! وبرپایه چنین نگرشى هیچ امر مطلق و ازلى وجود ندارد وهرآنچه به نوعى با متن زندگى انسان پیوند دارد, به دلیل عصرى بودن, باید در هر زمان وهرجامعه, مطابق با همان شرایط خاص زمانى و مکانى واجتماعى تفسیر و تبیین شود. بنابراین نمى توان هیچ چیز را به عنوان امرى مطلق وهیچ فضیلت یا رذیلتى را به عنوان فضیلت و رذیلت مطلق و تغییرناپذیر دانست. این به معنى ومفهوم نسبیت درارزشها و مطلق نبودن آن است. درنتیجه درهر جامعه ارزشها و قانونهاى اخلاقى شکل خاصى خواهند داشت که بر پایه ظرف زمانى و مکانى واجتماعى خاص آنها معنى مى یابد. به هر صورت پرسش اساسى که دراین رابطه مطرح مى باشد, این است که آیا به راستى این دگرگونى حکایت از نسبیت اخلاق درمتن واقع دارد, واگر چنانچه اصول اخلاقى را تغییرناپذیر بدانیم, ناگزیر خواهیم بود که تفسیرى مادى وبشرى از پیدایش ورخ نمایى وضعیت اخلاقى بشر امروز ارائه دهیم! بویژه باید به دنبال پاسخى دراین زمینه از سوى دین و قرآن بود که بخشى از معارف و گزاره هاى معرفتى, اخلاقى و تاریخى آن به تحلیل رذایل عصرى امتها اختصاص دارد: (ولوطاً اذ قال لقومه أتأتون الفاحشه و أنتم تبصرون . أئنّکم لتأتون الرجال شهوه من دون النساء بل أنتم قوم تجهلون. فما کان جواب قومه إلاّ أن قالوا أخرجوا آل لوط من قریتکم إنّهم اُناس یتطهّرون) نمل/ ۵۶ گفته ها و نظرهاى دیرین با توجه به این که اصل این تحقیق و پرسش نتیجه تجربیات متعدد عصرى است چندان انتظار نمى رود که به صورت گسترده وهمه جانبه تحلیل شده باشد, ولى مى توان در اعصار پیشین, مصادیق ونمونه هایى براى اظهار نظرهاى عصرى جست وجو کرد. مثلاً فیثاغورث, افلاطون و ارسطو از خودکشى و قتل از سر ترحّم سخن گفته اند وهمچنین رواقیان, بیمارکشى را روا مى شمرده اند برخلاف مذاهب یهودیت, مسیحیت و اسلام. درزمان رنسانس در اروپاى غربى بیمارکشى ساده انگاشته شد. کلیسا در قرن ۱۷ به کشتن بیماران بى درمان فتوا داد و درسالهاى ۱۹۳۶ و ۱۹۴۷ تلاش جهت قانونى شدن بیمارکشى فعال گردید. ولى در اسلام, تاکید بر پاسداشت فضائل واصرار بر پستى رذایل به گونه اى مطرح است که پیدایش و توجیه چنین وضعیت اخلاقى را ناروا مى شمارد; مثلاً تأکید قرآن بررعایت عدالت درجنگ و در مورد دشمن, تأمین نیازهاى نیازمندان از بیت المال, اهتمام به حق حیات درهر شرایط, اصرار بر تثبیت عفت و… گویاى این است که قرآن در رابطه با فضایل و رذایل عصرى مى تواند دیدگاه کاربردى داشته باشد وحل این بحران را در شرح وظایف خود بداند.