آموزش تجوید (3)

درس سوم
تعریف وقف
کلمه وقف در لغت به معنای سکـون، از حرکت باز مانـدن یا بازداشتـن و در اصطلاح قرائت, عبارت است از: قطع صوت در هنگام قرائت , همراه با تجدید نفس و سپس ادامه قرائت .
وقف بر آخر کلمات به دو روش صورت می‌‌گیرد :
1 ـ ابدال؛
2 ـ اسکان .
موارد وقف ابدال
1 ـ هاء تأنیث (تاء گرد)
وقتی آخرکلمه به هاء تأنیث (تاء گرد) ختم می‌‌گردد، این نوع تاء در وقف به هاء ساکنه تبدیل می‌‌شود .
مثال: (رَحْمَةَ ß رَحْمَهْ) ـ (نِعْمَةٍ ß نِعْمَهْ) ـ (حَی ٰ وةُ ß حَی ٰ وهْ ) ـ (التَّوریة ß ُ التَّورَیهْ) ـ (الصَّل ٰ وةِ ß الصَّل ٰ وهْ ) ـ

2 ـ تنوین
درکلماتی که به تنوین نصب ( ﹱ ) ختم شده‌اند، این تنوین در وقف به الف مدی تبدیل می‌‌شود .
مثال : ( حِساباً ß حِساب ٰ ا ) ـ (هُدًی ß هُد ٰ ی ) ـ (مآءً ß ماء ٰ ا )
در کلمات ذیل، حرف مفتوح آخر کلمه، هنگام وقف, بر‌خلاف قاعد ۀ اسکان، به الف مدی خوانده می‌‌شود :
اَنَا (در هر جای قرآن) ـ ل ٰ کِنَّا (کهف/38) ـ الظُّنونَا، الرَّسولَا، السَّبیلَا (احزاب/10، 66، 67) ـ قَواریرَا (دهر/15، اولین مورد) ـ سَلاسِلَا (دهر/3)؛ البته این مورد آخر, به اسکان نیز وقف می‌‌شود .
اقسام وقف بر عبارات قرآنی
وقف بر دو نوع است :
الف) اختیاری
ب ) اضطراری
الف) وقف اختیاری
وقف اختیاری وقفی است که با اراد ۀ قاری صورت می‌‌گیرد و خود بر چهار قسم است :

1 ـ وقف تامّ
وقف تام وقفی است که کلام از نظر لفظ و قواعد دستور زبان و نیز معنا به بعد از خود وابستگی نداشته باشد (موضوع در عبارت بعدی تغیر کند)؛ مانند وقف بر ﴿ وَ اٌول ٰ ئِکَ هُمُ المُفلِحون َ ﴾ و ابتدا از ﴿ إِنَّ الَّذینَ کَفَروُا .. . ﴾
حکم وقف تام
در هنگام وقف تام باید وقف کرده و از عبارت بعد ابتدا نمود .

2 ـ وقف کافی
وقفی است که کلام از نظر لفظ ناقص نیست, اما از نظر معنا و موضوع مورد بحث با عبارت بعد از خود ارتباط دارد (موضوع در عبارت بعدی دارد)؛ مانند وقف بر ﴿ فَزادَهُمُ اللهُ مَرَضاً ﴾ و ابتدا از ﴿ وَلَهُم عَذابٌ ألیم .. . ﴾
حکم وقف کافی
در وقف کافی، وقف و سپس ابتدا از بعد و نیز وصل آن جایز است .


3 ـ وقف حَسَن
وقفی است که عبارت اول ناقص نیست, اما عبارت بعدی از نظر لفظی ناقص و به قبل وابسته است؛ مانند وقف بر ﴿ اَلحَمدُ لِلَّه ِ ﴾ در آی ۀ ﴿ اَلحَمدُ لِلَّهِ رَبِّ العالَمین َ ﴾ .
حکم وقف حسن
وقف بر آن بلااشکال است، چون معنا را ناقص نمی‌‌گذارد, اما ابتدا از بعد جایز نیست .


4 ـ وقف قبیح
وقفی است که عبارت اول از نظر لفظ ناقص و به مابعد خود وابسته باشد؛ مانند: وقف بر ﴿ فَلَمَّا اعْتَزَلَّهُمْ وَ م ٰ ا یَعْبُدونَ مِنْ دونِ الله ۙ ِ وَهَبْنا لَهُ اِسْح ٰ قَ وَ یَعْقوبَ ﴾ ؛
حکم وقف قبیح
طبعاً وقف بر آن جایز نیست .

ب) وقف اضطراری
وقفی است که در اثر اتمام نفس، بروز عطسه، فراموشی آیه و ... پیش آید و چاره‌ای به جز وقف نباشد. بدیهی است پس از رفع عامل اضطراری لازم است مجدداً از محل مناسب ابتدا گردد .
ادامه دارد