روان‌درماني شهودي؛ تاييد فرويد يا بازگشت به سهروردي

در چند سال اخير، شهر قونيه، آرامگاه مولانا (شاعر ايراني)، آذر ماه را شلوغ و پر هياهو مي گذراند.
علاقمندان به مكتب تصوف و عرفان شرقي از تمام نقاط دنيا به اين شهر تركيه سفر مي كنند تا در مراسم بزرگداشت مولانا حضور يابند.
اما توجه به مكاتب شرقي و عرفان كهن ايراني محدود به آذر ماه و قونيه نمي شود. كتاب اشعار مولانا به يكي از پرفروش ترين كتاب هاي شعر آمريكاي شمالي تبديل شده و گستره عرفان شرقي به تحولي نو در رشته هاي علوم انساني انجاميده است.
چند فرهنگي شدن شهرهاي بزرگ جهان در سالهاي اخير، براي دانشگاهيان "پرجرأت" هم اين فرصت را فراهم آورده كه با تركيب نظريات نوين غربي و آموزه‌هاي كهن مكاتب شرقي، به نوآوري‌هايي براي درك رفتار آدميان دست يابند.
روان‌درماني شهودي يا اشراقي (Intuition-Enhanced Psychotherapy) يكي از اين نوآوري‌هاست.
اين سبك جديد از تركيب آموزه هاي مكاتب شرقي نظير تصوف، عرفان، بوديسم و روش هاي متداول روانكاوي تشكيل شده است.
جوزف الي‌يزر، روان درمانگر شهودي اهل كانادا، يكي از كساني است كه اين روش از روان درماني را در درمان مراجعان خود به كار گرفته است.
او در گفتگو با بي بي سي فارسي، اين روش را چنين تعريف مي كند: "روان درماني شهودي نوعي از روانشناسي عميق است كه در آن دل آگاهي درمانگر و مراجع، در تركيبي با روش هاي كلاسيك روان درماني مورد استفاده قرار مي گيرد."
روانشناسي عميق به آن نوع روانشناسي اطلاق مي شود كه در آن بر ناخودآگاه فردي تمركز مي كند و متاثر از روانكاوي سبك فرويدي است.
آقاي الي‌يزر مي افزايد: "در اين نوع روان درماني، مراجعه كننده تشويق مي شود كه بر تمامي جنبه هاي احساسي، روحاني و جسمي خود تمركز كند و كوچكترين نشانه يا گواهي دل، موضوع بحث و كنكاش ميان درمانگر و بيمار قرار مي گيرد."
وي مي گويد: "بدين ترتيب در يك همكاري نزديك، بيمار به شناخت جديدي نسبت به مشكلات خود مي رسد؛ با بينشي نوين به آنها مي نگرد و با ايجاد ظرفيت هاي جديد در خود، از بحران عبور مي كند."
شهود يا 'دل آگاهي' چيست؟

بشنويد و بخوانيد

گفت و گو با جوزف الي‌يزر، نويسنده و روان درمانگر كانادايي ​

بشنويدمدت: 09:34
پيش از آنكه بتوان به ميزان اعتبار و كارآيي اين روش جديد اعتماد كرد، ابتدا بايد به تعريفي از شهود (دل آگاهي - Intuition) دست يافت.
دكتر هادي شاكر، روانپزشك ساكن لندن، دل آگاهي را مترادف همان تعريف مرسوم "گواه دل و به دل افتادن" مي داند و مي گويد: "دل آگاهي ذكر شهود يا درك دروني فرد از دنياي خارج اوست."
براي يافتن تعاريفي از دل آگهي مي توان به تئوري هاي روانكاوي هم مراجعه كرد.
زيگموند فرويد، مشهورترين روانشناس تاريخ و بنيانگزار سبك روانكاوي، شهود را بخشي از تظاهرات ناخودآگاه مي داند.
ناخودآگاه (Unconscious) بخش پنهاني شخصيت ماست كه به اعتقاد فرويد بر تصميم گيري‌هاي ما تاثير قابل توجهي دارد و چگونگي دريافت اوليه ما از جهان آن را شكل مي دهد.
نظريه ديگر متعلق به كارل گوستاو يونگ، ديگر روانكاو نامي جهان است كه به تعريف شهود ابعاد جديدتري هم اضافه مي كند.
از نظر يونگ، همه ما حافظه جمعي و وجداني گروهي داريم كه از نياكان و اجدادمان به ارث برده ايم و به هنگام مواجهه با وقايع زندگي اين "نقش هاي باستانگونه" (Archetypes) ممكن است به طور ذاتي ما را به تصميم يا قضاوتي رهنمون كند.
بدين ترتيب، 'شهود' همان حافظه عظيم تجربه بشري است كه بلاواسطه و با سرعتي غير قابل درك، از ميان انباشت تجارب نسل هاي قبلي، بيرون مي جهد و تلاش مي كند ما را راهنمايي كند.
اما يك نظريه ديگر هم هست كه شهود را مترادف ايمان و اشراق مي داند.
مكاتب كهن شرقي نظير عرفان ايراني، تصوف و بوديسم نيز هر كدام تلاش مي كنند كه شهود را ارتباطي بلاواسطه ميان انسان و آفريدگار يا نيروي برتر معرفي كنند.
در اين ميان شهاب الدين سهروردي، شيخ اشراق، كه به خاطر نظريات انقلابي اش كافر شناخته شد و در سن ۳۸ سالگي در زندان ملك ظاهر (پسر صلاح الدين ايوبي) در گذشت، نظريه متفاوتي از ايمان و شهود ارياه كرده بود.
سهروردي فيلسوف وعارف ايراني، در قرن ششم هجري قمري، علاوه بر اعتقاد داشتن به نقش عقل در كمال انسان، مي گفت كه عقل تنها مرجع شناخت نيست.

به نظر سهروردي، كشف و شهود و اشراق شريف ترين و بلند مرتبه ترين شناخت را به ارمغان مي آورند.
از شرق كهن تا غرب امروز

بشنويد
گفت و گو با دكتر هادي شاكر، روانپزشك مقيم لندن در ارتباط با دل آگاهي ​

بشنويدمدت: 03:33
جوزف الي‌يزر كه دوره هايي از تصوف (Mysticism) را در كنار دوره هاي روانشناسي گذرانده است، به تاثير پذيري سبك روان درماني خود از عرفان شرقي معترف است.
او به آموزه اي بودايي اشاره مي كند: "تمامي اقيانوس هاي دنيا يك طعم دارند و آن طعم شوري است. از نظر من تمامي مذاهب و اديان دنيا يك طعم دارند و آن طعم آزادگي و رهايي انسان است و وقتي به هدف غايي روان درماني هم توجه مي كنم، مي بينم كه تمامي تلاش ما براي رسيدن به كشف احساس آزادي و چشيدن طعم رهايي است. از اين جهت تصور مي كنم كه تصوف و روان درماني آيينه يكديگرند و من تفاوت ميان اين دو را بسيار بسيار ناچيز مي بينم."
آقاي الي‌يزر كه به تازگي نخستين كتاب خود را تحت عنوان "سيمپلي اسپيريت" (Simply Spirit) منتشر كرده است، در مقدمه اين كتاب مي نويسد كه با وجود اينكه يك يهودي زاده است، سه تجربه شگفت انگيز او در مشاهده حضرت مسيح، مريم مقدس و احساس وجود "آفريدگار" زندگي او را متحول كرده است.
اما تاكيد دارد كه براي آغاز كشف و شهود، نيازي نيست كه همگان چنين تجربه هايي داشته باشند و شعري از مولانا را به شهادت مي گيرد: "از كفر و ز اسلام برون صحرايي ست...ما را به ميان آن فضا سودايي ست".
او مي گويد: "در روان درماني هم تعريفي از خوب و بد وجود ندارد و هر چه هست همان است كه هست."
شايد يكي از علل فروش روز افزون اشعار مولانا در آمريكاي شمالي هم رواج همين نظريات عرفان شرقي است كه شهود را معتبرترين منبع براي مواجهه با رويدادهاي روزمره مي داند.
دكتر شاكر، روانپزشك، تعبير ديگري از انواع روان درماني هاي تركيبي دارد و آنها را حاصل تلاش روانشناسان و محققان علوم انساني براي نزديك كردن سبك هاي مختلف و استفاده از مشتركات فرهنگ غرب و شرق مي‌داند.
او معتقد است كه نمي توان چنين روش هايي را براي همگان تجويز كرد و احتمالا ميزان موفقيت آنها به ميزان اعتماد و اعتقاد مراجعان به ريشه هاي نظري چنين سبك هايي بستگي دارد.
آقاي الي‌يزر هم با اين نظر موافق است و روان درماني شهودي (اشراقي) را بيشتر براي كساني مفيد مي داند كه در سوگ عزيزي نشسته اند؛ با باورهاي روحاني و مذهبي خود كلنجار مي روند؛ مي خواهند موفقيت شغلي - تحصيلي داشته باشند يا پس از ترك جسماني اعتياد به مواد، در پي بازسازي جهان بيني خود هستند.
به هرصورت، سبك هاي جديد روان درماني، چه متاثر از چند فرهنگي شدن شهرهاي غربي و نزديكي تمدن ها باشند و چه تحت تاثير تلاش بشر مدرن براي فرار از اضطراب زندگي در قرن ۲۱، به نظر مي رسد براي تبديل شدن به يك باور عمومي ابتدا بايد تعريف جامع تري از شهود، چگونگي شكل گيري و سرمنشاء آن ارايه كنند.
شايد پاسخي صريح به اين پرسش كه مقدس فاني، عارف و شاعر ايراني مطرح مي كند: "او منم ... يا منم او... يا بود از او منمم".