نهج البلاغه یك شاهكار ادبی در تعلیمات اسلامی است كه در آن توجه به عزّت و كرامت انسان و سلامت عقل و روان از اهمیت بسزایی برخوردار است. سخنان حكمت آمیز این كتاب كه با عقل و اندیشهٔ آدمی سروكار دارند حقایق بسیار متعالی و معانی بسیار ژرفی را در مورد شناخت خدا، انسان، و جهان با فصاحت و بلاغت تمام بیان می كنند و آگاهی های ارزشمندی را در هریك از این زمینه ها ارائه می دهند. خطابه ها احساسات راكد انسان را در جهت ستیز با فساد و تباهی و بی عدالتی بر میانگیزند، و موعظه ها انسان را از خواب غفلت بیدار و خطراتی را كه می توانند دل و روان آدمی را ضعیف و بیمار كنند یادآور می شوند. بنابراین می توان گفت، كه در بسیاری از خطابه ها، حكمت ها، و موعظه های نهج البلاغه توجه خاصی به عزّت و كرامت انسان، به سلامت عقل و روان، و به پاكی طبیعت و تمایلات آدمی مبذول شده است. ● مقدمه از دیدگاه علم زبان شناسی، نهج البلاغه را می توان شاهكار سخنوری در حكمت و علم و دین دانست كه مفاهیم بسیار متعالی را در اوج فصاحت و بلاغت بیان می كند. این كتاب با بیانات ادیبانه و حكیمانه ای كه دارد عقل و اندیشهٔ آدمی را در مسیر شناخت خدا، انسان و جهان سیر می دهد و با پیام های روشنگرانه اش آئینهٔ فكرت را جلا و ضمیر دل را صفا می بخشد. سخنان حكیمانهٔ امام علی (علیه السلام) كه اغلب مبتنی بر كلام خدا هستند چنان عالمانه و جاودانه اند كه نه تنها با گذشت زمان كهنه نمی شوند بلكه هرچه انسان بیشتر پیشرفت كند ارزش حقایق دینی، عقلی و علمی آنها روشن تر می گردد. از حقایق علمی موجود در نهج البلاغه می توان به اصول علم روان شناسی اشاره كرد كه در كلام امام علی(علیه السلام) به وفور دیده می شود. با آنكه آلكسیس كارل دركتاب معروف خود انسان را موجود ناشناخته خوانده، كه از یك دیدگاه درست هم هست، اما مطالعهٔ دقیق نهج البلاغه نشان می دهد كه علی(علیه السلام) انسان و طبیعت و تمایلات او را می شناخته و از نیروهای عقلانی و نفسانی موجود در وجود آدمی به خوبی آگاه بوده است. سخنان نهج البلاغه را به طور كلی از نظر محتوا می توان به سه بخش تقسیم كرد: ۱) حكمت ۲) موعظه ۳) خطابه. البته این تقسیم بندی غیر از آن تقسیم بندی موجود در این كتاب است كه شامل خطبه ها، نامه ها و كلمات قصار می باشد. در تقسیم بندی موجود، توجه به شكل ظاهری یا «فُرم» سخن معطوف بوده، در صورتی كه در تقسیم بندی محتوائیِ این كتاب به سه بخش حكمت، موعظه و خطابه، محتوا، موضوع و معنی سخن بیشتر مورد نظر است تا فرم آن، و براساس این تقسیم بندی تقریباً نزدیك به نیمی از كتاب شامل موعظه است. در مورد تفاوت بین موعظه و حكمت، مطهری می نویسد: «حكمت تعلیم است و موعظه تذكار، حكمت برای آگاهی است و موعظه برای بیداری، حكمت مبارزه با جهل است و موعظه مبارزه با غفلت، سروكار حكمت با عقل و فكر است و سروكار موعظه با دل و عاطفه، … حكمت چراغ است و موعظه باز كردن چشم است برای دیدن، حكمت برای اندیشیدن است و موعظه برای به خود آمدن، حكمت زبان عقل است و موعظه پیام روح… موعظه با خطابه نیز متفاوت است، سروكار خطابه نیز با احساسات است اما خطابه برای تهییج و بیتاب كردن احساسات است و موعظه برای رام ساختن و تحت تسلط درآوردن،… خطابه زمام كار را از دست حسابگری های عقل خارج می كند و به دست طوفان احساسات می سپارد اما موعظه طوفان ها را فرو می نشاند و زمینه را برای حساب گری و دوراندیشی فراهم می كند. خطابه به بیرون می كشد و موعظه به درون می برد.»۱ با توجه به مفاهیم حكمت و موعظه و خطابه كه بیان شد و با در نظر گرفتن اینكه این موضوعات با عقل و اندیشه و روان و دل و احساسات انسان سروكاردارند، باید گفت كه نهج البلاغه با سخنان حكمت آمیز بر شناخت خدا، انسان و جهان تأكید می كند و عقل و اندیشه را به تعقل و تفكر وا می دارد، با خطابه ها احساسات خمود و راكد را به حركت و جنبش در می آورد، و با موعظه ها كه بخش بزرگی از این كتاب را تشكیل می دهند بر آن است كه انسان را از خواب غفلت بیدار كند، شهوت و احساسات خود سرانه را به كنترل عقل درآورد، عواطف نوع دوستی را در انسان تقویت كند، و با زدودن رذایل اخلاقی و جایگزین كردن آنها با مكارم و فضایل سلامت عقل و پاكی دل انسان را تأمین كند. ● نقش هیجانات در رفتار آدمی در قسمتهای خاصی از بدن انسان غدد مترشحه ای وجود دارند كه برخی از آنها درون ریز و برخی دیگر برون ریزند. غدد درون ریز مستقیماً در خون ترشح می كنند ولی ترشح برون ریزها به بیرون از خون است. وقتی انسان تهییج می شود و هیجان شدید به او دست می دهد با توجه به نوع هیجان برخی از غدد ترشح خاصی می كنند و در نتیجه تغییراتی در بدن شخص به وجود می آید: «وقتی هیجان شدید باشد در ما تغییراتی به وجود می آورد كه شامل همهٔ جنبه های تن و فعالیت او می شود. جریان های فیزیولوژیك و عصبیِ بدن دگرگون می شوند و افكار و اعمال ما متأثر می گردند. گاه ممكن است نظم بدن به هم بخورد و در سازگاری ما با محیط خِلل وارد آید. در حالت برانگیختگیِ هیجانی ممكن است نیروهای تازه در خود بیابیم یا ممكن است به كلی بی حركت و مبهوت شویم… مثلاً اثر ترس را در مواردی كه ارگانیزم ناچار است برای نجات خود كوشش غیرعادی یا فرار كند می توان در نظر گرفت. ترس ممكن است نیروی فوق انسانی به شخص بدهد و در او توانائی هائی كه معمولاً از آن بی خبر است به وجود آورد. در مواجههٔ ناگهانی با وضع وحشت انگیز غدهٔ آدرنال مقدار زیادی آدرنالین تراوش می كند. یكی از تأثیرات آدرنین آن است كه گِلیكوژِن را كه در كبد ذخیره شده است رها می كند و برای مصرف در دسترس بدن قرار می دهد. بدین ترتیب بدن برای فعالیت شدید ناگهانی سوخت لازم را در اختیار می گیرد. اما دیده شده است كه ترس به كلی ارگانیزم را از حركت باز می دارد… بی حركتی در این موارد ممكن است از نظر دفاع در مقابل خطر و از لحاظ بقا سودمند باشد.»۲ تغییری كه هیجان در بدن ایجاد می كند بستگی به نوع هیجان و میزان شدت و ضعف آن دارد. بنابراین رفتارهای ناشی از هیجان نیز در ارتباط مستقیم با نوع هیجان و درجهٔ شدت و ضعف آن است. از آنجا كه هیجان همان تحریك عصبی و روانی است لذا باید گفت هیجان شدید تحریك شدید ایجاد می كند. اما در بررسی عوامل و محرك های مؤثر در رفتارهای هیجانیِ انسان نوع هیجان مهمتر از میزان شدت و ضعف آن است، زیرا نوع حركت و جنبش و رفتاری كه از شخص صادر می شود مهمتر از درجهٔ شدت و ضعف آن است هرچند كه این یكی هم خالی از اهمیت نیست. بنابراین نوع انگیزه ها در رفتارهای آدمی از اهمیت خاصی برخوردارند، و هدف نگارنده نیز در این قسمت از مقاله بیشتر پرداختن به همین مسئله است. « پژوهش هائی كه در باب جنبهٔ فیزیولوژیك هیجان ها بعمل آمده است نشان می دهد كه هنگام برانگیختگیِ هیجانی همهٔ ارگانیزم تحریك می شود. ضربان قلب و كار غُدَد عَرَق و شیره های معده و امواج مغز و تراوش غدد داخلی همه در وضع هیجانی تغییراتی نشان می دهند.»۳ نوع رفتاری كه به هنگام برانگیختگیِ هیجانی از شخص صادر می شود بستگی به این دارد كه چه نوع احساسات در او برانگیخته شده و تهییج گریده اند. بنابراین از دیدگاه علم روان شناسی، با شناخت رابطهٔ علت و معلولی بین انواع احساسات هیجان آمیز و رفتارهای هیجانی می توان با تهییج احساسات خاصی در شخص رفتارهای معینی را از او انتظار داشت. این مسئله یكی از موضوعات اساسی و بسیار مهم در «روان شناسی جنگ» است. اهمیت این مسئله گاهی از اهمیّت توپ و تانک و سایر آلات جنگی نیز بیشتر است، زیرا همین ابزار و آلات جنگی در صورت ضعف و یا فقدان انگیزه برای استفادهٔ بهینه از آنها، كارائی لازم را نخواهند داشت. پس تهییج احساسات غیرت، شجاعت، وطن دوستی، و غیره در سربازان در جبههٔ جنگ نیروی تازه و گاه فوق العاده ای به آنان می بخشد و همین در سرنوشت جنگ نقش اساسی دارد. در تقسیم بندی محتوائی، بخشی از نهج البلاغه را خطابه ها تشكیل می دهند. مطهری در مورد نقش خطابه می نویسد: « خطابه احساسات غیرت، حمیّت، حمایت، سلحشوری، عصبیت، برتری طلبی، عزت طلبی، مردانگی، شرافت، كرامت، نیكوكاری و خدمت را به جوش می آورد و پشت سر خود حركت و جنبش ایجاد می كند… خطابه های امیرالمؤمنین در موقعی ایراد شده كه احساسات باید برافروخته شود و طوفانی به وجود آید و بنیادی ظالمانه بركنده شود آنچنان كه در صفین در آغاز برخورد معاویه، خطابه ای مهیج و آتشین ایراد كرد. معاویه و سپاهیانش پیش دستی كرده بودند و «شریعه» را گرفته بودند و كار آب را بر امیرالمؤمنین و یارانش دشوار ساخته بودند.»۴ معاویه كه از گرفتن «شریعه» به خود می بالید هرگونه مذاكره را رد می كرد و لذا راهی جز جنگ نمانده بود. روان شناسی جنگ ایجاب می كرد كه برای پیروزی بر معاویه، احساسات غیرت و شجاعت و عزت و شرافت در سپاه علی(علیه السلام) تهییج شود، لذا امام(علیه السلام) در خطابه ای حماسی و آتشین به اصحاب خود چنین گفت: «همانا دشمن گرسنه است و از شما نبرد می طلبد، اكنون دو راه در پیش دارید یا تن به ذلت و پستی و عقب ماندگی دادن یا تیغ ها را با خون سیراب كردن و سپس سیراب شدن. مرگ این است كه زنده باشید اما مقهور و مغلوب، زندگی آن است كه بمیرید، اما غالب و پیروز. همانا معاویه گروهی ناچیز از گمراهان را به دنبال خود كشانده و حقیقت را بر آنها پنهان داشته است تا آنجا كه گلوی خویش را هدف تیرهای شما كه مرگ را همراه دارد قرار داده اند»
