نظریه پردازی های عالمان اهل سنت درباره عاشورا

​

عاشورا صحیفه ای است که از چشم انداز های متفاوتی می توان بدان نظر افکند. از زمانی که این قیام به وقوع پیوست عالمان نظرات مختلفی درباره آن پرداخته اند و هر یک آن را از چشم انداز خاصی مورد توجه و بررسی قرار داده اند.

نه تنها عالمان شیعه که علمای اهل سنت بلکه عالمان سایر ادیان عاشورا را موضوع تحقیق خود قرار داده، به بررسی، بازخوانی و واکاوی آن پرداخته اند. در این میان عالمان اهل سنت سهم ویژه ای به خود اختصاص داده اند که در این مجال و مقال بررسی نظرات برخی از صاحب نظران اهل سنت می پردازیم.

۱) ابن خلدون. ابن خلدون (متوفی، ۸۰۸ق.) در مقدمه می نویسد: «نمی توان گفت یزید هم در کشتن امام حسین (رض) اجتهاد کرد پس بی تقصیر است، چون صحابه ای که با امام حسین در قیام شرکت نکرده بودند، هرگز اجازه قتل حضرت را نداده بودند. این یزید بود که با امام جنگید. این عمل یزید، یکی از اعمالی است که فسق بر او تاکید کرده، تایید می کند و حسین در این واقعه شهید و در نزد خدا مأجور است و عمل او بر حق و از روی اجتهاد است.»۱

شایستگی اباعبدالله(ع) برای رهبری. ابن خلدون امام حسین(ع) را از جمله صحابی مجتهدی می داند که شایستگی فوق العاده ای برای رهبری قیام علیه یزید را دارا بوده است. او در این زمینه می نویسد: «اما درباره شایستگی [حسین(ع) ] همچنانکه [حسین(ع)] گمان کرد درست بود بلکه بیش از آن هم شایستگی داشت.»۲

بدین ترتیب ابن خلدون ادعای امام حسین(ع) مبنی بر شایستگی رهبری قیام علیه یزید را تأیید کرده بلکه بیش از آنچه امام(ع) فرموده بود برای او شایستگی قایل می شود و اما شرایط برای اقدام به قیام را مناسب ندانسته اند لذا عمل امام(ع) را [نغوذ بالله] نادرست می داند.

جمع دیدن شرایط قیام، فلسفه عاشورا. ابن خلدون معتقد است که هر کس، در هر زمانی، شرایط رهبری قیامی را داشته باشد و زمینه قیام نیز فراهم باشد، بر چنین شخصی اقدام به قیام جایز است. او درباره عاشورا بر این اصل اعتقاد دارد که امام حسین(ع) چون شرایط رهبری را در خود جمع می دید و از طرفی شاهد وضع آشفته و ناهنجار و تحمل ناپذیر عصر خود و جنایات و فسق و فجور یزید بود، لذا دست به قیام زد، و همین یک دلیل برای تحلیل عاشورا کافی به نظر می رسد. ابن خلدون در این باره می نویسد: «اما درباره حسین(ع) و اختلافی که روی داد، باید گفت چون فسق و تبه کاری یزید در نزد همه مردم عصر او آشکار شد پیروان و شیعیان خاندان پیامبر در کوفه هیأتی نزد حسین(ع) فرستادند که به سوی ایشان برود تا به فرمان وی برخیزند.

حسین(ع) دید قیام علیه یزید تکلیفی واجب است، زیرا او متجاهر به فسق است و به ویژه این امر بر کسانی که قادر بر انجام دادن آن هستند لازم است و گمان کرد خود او، سبب شایستگی و داشتن شوکت و نیرومندی خانوادگی بر این امر تواناست».۳

ابن خلدون سه عامل را از شرایط رهبری قیام می داند و امام حسین(ع) را جایز آن شرایط می داند .این ویژگی ها عبارتند از: شایستگی فردی که قطعاً امام آن را دارا بود و نیرومندی خانوادگی که هیچ شکی در آن نبود. اما ویژگی سوم شوکت است، که ابن خلدون بادیده تردید به آن می نگرد و امام را [نعوذ بالله] فاقد آن می داند و همین امر را باعث نادرستی قیام امام می شمارد.

اعتراف به فسق یزید. ابن خلدون با وجود آنکه به فسق آشکار یزید اعتراف می کند، هرگز به قیام علیه وی فتوی نمی دهد و امام حسین(ع) را به سبب اقدام به قیام دچار اشتباه دانسته، حرکت حضرت را بی نتیجه و شکست خورده قلمداد می کند از این جهت می توان گفت که نظریه او دارای ناسازگاری درونی بوده،از تناقض درونی رنج می برد. او درباره فسق آشکار یزید می نویسد: «می توان گفت که این عمل یزید یکی از اعمالی است که فسق او را تاکید و تایید می کند و حسین(ع) در این واقعه شهید و نزد خدا ماجور است و عمل او بر حق و از روی اجتهاد است و صحابه ای که با یزید بوده اند نز راه حق و اجتهاد را پیموده اند».۴ تناقض گویی ابن خلدون وقتی آشکار می شود که سئوالات زیر مطرح می شود زیرا سرانجام معلوم نشد که یزید با وجود فسق آشکار قبل و بعد از شهادت حسین بن علی(ع) آیا مستحق مجازات و شورش بوده است یا نه؟ همچنین معلوم نشد که آیا کسانی که با اجتهادشان از یزید فاسق حمایت کردند و لب به اعتراض نگشودند، همان اجری را دارا هستند که پیشوای مجتهدان، امام حسین(ع) دارد؟ آیا می توان اینان را با هم مقایسه کرد و حتی هر دو نسبت به حق و حق مداری و مأجور بودن نزد خدا یکسان دانست؟ آیا همکاری با فاسق با قیام علیه او یکسان است؟ آیا اساساً این قیاس ظالمانه نیست؟ آیا دور از انصاف نیست که تأیید کنندگان ظلم و تماشاگران صحنه نبرد، حق و باطل را با حق خواهان و شهیدان راه حق تطبیق داده، هر دو را حق پنداریم؟ وه چه ظلمی مضاعف!

۲) نظر عباس محمود عقاد (۱۸۸۹ ۱۹۶۴). عباس محمود عقاد شاعر، ناقد، پژوهشگر، نویسنده، روزنامه نگار مصری معتقد است که از شخصی مثل حسین(ع) بعید بود که با یزید بیعت کند زیرا اساساً حسین(ع) حقیقت جو است و یزید عین باطل است.

عقاد در زمینه علل عدم بیعت می نویسد:«بسی جای شگفتی است که از کسی همچون حسین بن علی (رض) بخواهند که با کسی مانند یزید بیعت کند و او را به عنوان پیشوای مسلمانان بپذیرد و به مسلمانان بگوید که یزید سزاوارترین و محق ترین و تواناترین کس برای امر خلافت است. حسین (رض) نمی توانست به هیچ یک از خصلت های یزید دل خوش دارد. از این جهت تأیید حکومت یزید پا گذاشتن روی عقاید و افکار خود او است.۵

به علاوه امام حسین(ع) به چند دلیل ذیل هرگز نمی توانست با یزید همکاری یا بیعت کند: ۱)بیعت با یزید پشت پا زدن به عقاید امیر مومنان و پیامبر(ص) و نادیده گرفتن کوشش های آنان است؛ ۲)بیعت با یزید به معنای تأیید دشنام های یزید بر علی(ع) و خاندانش است؛ ۳)به علت حسن وفا و صدق باطنی که از او سراغ داریم هرگز راه بازگشتی در پیش نداشت، اگر با یزید بیعت می کرد، دیگر تا پایان عمر به او وفادار می ماند، چنانچه وقتی برادرش امام حسن (ع) به عهدی که با معاویه کرده بود وفادار ماند. به ویژه آنگاه که از کاستی های بسیار یزید آگاه بود، کاستی هایی که حتی بهانه جویان را نیز به هر عهدشکنی و سر به شورش برداشتن کافی بود...

همراه با تمامی رخداد های پیش گفته که با ایجاد حکومت جدید اتفاق می افتاد، بدین معنا بود که بیعت به حاکمان فاسق به صورت «سنتی مقرر» در می آمد و طی نسل ها استقرار میافت و آنگاه هرگونه امیدی به تغییر و دگرگونی وضع موجود از بین می رفت.۶

از نظر عقاد حسین(ع) می دانست که مردم دین را بازیچه دنیایشان کرده بودند از این نظر با قیام خود در صدد مبارزه با چنین وضعی بر آمده بود. از این جهت از دیدگاه عقاد قیام حسین(ع) هم قیام علیه حاکمیت بنی امیه بود و هم علیه فرهنگ حاکم بر آن عصر به این دلیل است که امام در صدد بر می آید تا هم حکومت جائر را سرنگون کند و هم فرهنگ مبتنی بر اسلام را حاکم گرداند.

باید گفت: حسین(ع) به روحیات مردم کوفه واقف بود و همین خاطر مسلم بن عقیل را جهت ارزیابی به کوفه می فرستد و در گفتاری راجع به روحیه دینداری مردم نیز پرده از این واقعیت بر می دارد و می گوید: مردم بنده دنیایند. دین لقلقه زبان آنهاست. دین را تا آنجا می خواهد که با آن زندگی خویش را سر و سامان دهند و چون آزمایشی در میان آید دینداران اندک خواهند بود.۷

عقاد بر این باور است که حسین(ع) با آگاهی و علم کامل حرکتش را آغاز کرد. به این لحاظ در صدد بر آمد تا جلو هرگونه بهانه تراشی را بگیرد تا امر برای مردم مشتبه نشود.او در ادامه با تاکید بر این که حسین (ع) دلیل کافی برای قیام داشت، می نویسد: حسین(رض) که عزم خویش را برای مبارزه با یزید جزم کرده بود، می بایست قوی ترین دلیل را در دست می داشت بر ضد دشمنان خویش می بایست استوارترین حجت را مهیا می ساخت تا با چنین دلایل و برهان های استواری اگر شکست می خورد و تلاشش به نتیجه نمی رسید نشانه درستی قصد و تصمیم آن حضرت باشد، آنگاه اگر پیروز می شد، با این پشتوانه در استوارترین جایگاه قرار می گرفت و اگر شکست می خورد باز با عنایت به آنچه گفته شد، دشمنانش بیشتر از هر زمانی مورد خشم قرار می گرفتند.۸

۱ ۲) عباس محمود عقاد و مبارزه میان دولت دنیوی و امامت دینی: عباس محمود عقاد (۱۸۸۹ ۱۹۶۴م.) در تحلیل عاشورا به مسأله قومیت و نوع تربیت دو خانواده بنی امیه و بنی هاشم تأکید می ورزد و بر اساس آن به قضاوت و داوری عاشورا می نشیند. اگر سخن عقاد را بر چیز ناشی از موقعیت زمانی و مکانی در ارتباط با مسأله تربیت،حمل نکنیم، حداقل می توان گفت که او ریشه های قیام عاشورا را در مقایسه تربیتی این دو خانواده می جوید و بر آن اعتقاد است که همین نوع تربیت و پرورش فردی افراد این دو خانواده باعث رویارویی تاریخی آنان با یکدیگر شده است و چاره ای جز وقوع حادثه عاشورا نبوده است. از دیدگاه عقاد، حسین(ع) از خانواده ای است که بر منهج حق و عدل رشد کرده است و در صدد ایجاد و تأسیس امامت و دینی بوده اند، در حالی که خاندان بنی امیه مترصد فرصتی بودند تا به تشکیل دولت دنیوی اقدام نمایند و از طریق آن به مطامع دنیوی خود نایل شوند عقاد در این زمینه می نویسد: «ما در کتاب «عبقریة الامام» گفتیم که مبارزه بین علی و معاویه مبارزه بین دو فرد یا دو عقل و دو حیله نبوده است؛ بلکه در حقیقت مبارزه بین امامت دینی و دولت دنیوی بوده است و البته روزگار از آن دولت دنیوی شد و دعوت کنندگان به این دولت از حزب معاویه، پیروز شدند و دعوت کنندگان به امامت دینی از حزب امام، به پیروزی دست نیافتند... [مبارزه یزید و حسین(ع) نیز چنین بوده است] مبارزه بین آنان مبارزه بین امارت و پادشاهی دنیوی بوده است».۹

عقاد مقام امام حسین(ع) را آنقدر والا می داند و یقیناً هم چنین است که به خود اجازه نمی دهد بین آن حضرت و یزید مقایسه به عمل آورد، زیرا یزید از هیچ گونه فضیلتی برخوردار نیست تا در مقام تطبیق درآید. عقاد در این زمینه می نویسد: «البته در صدد مقایسه بین حسین و یزید نیستم جرا که با توجه به خصوصیات شخصی آنان وجهی برای این مقایسه باقی نمی ماند۱۰ زیرا برای یزید هیچ گونه فضل کوچک یا بزرگی نبود. در حالی که حسین هیچ گونه عیبی بنا به اعتراف [افرادی حتی] معاویه نداشت. وقتی پیروان معاویه از او خواستند در تحقیر حسین چیزی بنویسد گفت: ما أری للعیب فیه موضعاً... در حسین جایی برای عیب جویی نمی بینم».۱۱

۲ ۲) حسین(ع) و یزید، نمونه های کامل از دو خانواده: از نظر عقاد، امام حسین(ع) و یزید نمونه کاملی از دو خانواده بودند. با این اختلاف که حسین(ع) واجد فضایل هاشمی بود ولی یزید حتی فاقد صفات مادی خوب اموی ها بود! همین عامل در واقع منجر به مبارزه دایمی بین این دو خانواده که در واقع مصادیق بارز حق و باطل در طول تاریخ بودند، شد. به اعتقاد عقاد این مبارزه از زمان ولادت عبدمناف و عبد الشمس پدید آمد و به تدریج در هر عرصه ای که امکان بروز میافت، عینیت پیدا می کرد. تا این که به عصر یزید می رسیم که در آن زمان، «یزید از همان ابتدای کار، بنا را بر سب و دشنام به علی(ع) گذاشت و اگر حسین(ع) بیعت می کرد ناچار بود وفا کند و این خود امضای این سنت سیئه بود و نسل به نسل مورد قبول واقع می شد».۱۲ و این عامل به اضافه عوامل دیگر که از همان اختلاف ذاتی بین این دو خانواده صورت گرفته بودند، منجر به قیام همه جانبه ابا عبدالله(ع) علیه حاکمیت ظالمانه یزید و خاندان بنی امیه شد. البته در عصر یزید، خاندان بنی امیه، به ظاهر به اسلام گرویدند، اما هیچ وقت آن خصایص ذاتی و پست این خاندان، با تکرار شهادتین رخت بر نبست و ریشه خباثت همچنان در ضمیر وجود آنان باقی ماند و حتی رشد کرد.

لذا عقاد معتقد است که: «هم سپاه یزید هم یاران حسین(ع) به آخرت ایمان داشته اند ولی عقیده و ایمان در یک طرف، در روحی بوده [است] کریم، و در طرف دیگر، در روحی لئیم و پست؛ آنها بالطبیعه ایده آلیست و صاحب هدف بوده اند و اینها بالطبیعه منفعت پرست»۱۳. او معتقد است که حسین(ع) دارای انگیزه ای کاملاً الهی و معنوی برای نجات دین بود که نتایج مورد نظر نهضتش نیز به زودی به دست آمد؛ بعنی یزید، پس از چهار سال در کمال ذلت مرد، عاملان فاجعه ی عاشورا به سزای اعمالشان رسیدند و سلسله بنی امیه نیز در مدت اندکی سقوط کرد. البته به هیچ شکی، باید اعتراف کرد که از دیدگاه عقاد دین به واسطه حاکم شدن آن خانواده ذاتاً لئیم و مخالفت خاندان بنی هاشم مورد هجمه قرار گرفته بود، لذا امام برای نجات دین از دستبرد بنی امیه، دست به قیامی خونین زد. همچنان که متذکر شدیم عباس محمود عقاد، اختلاف خانوادگی و اصالت و نسب حسین(ع) و یزید را یکی از مهم ترین عوامل قیام عاشورا می داند. البته از دیدگاه عقاد اختلاف بین این دو خاندان اساساً در فضایل و رذایل است که هر فضیلتی را منحصر به خاندان بنی هاشم و هرگونه رذیلتی را محدود به خاندان بنی امیه می داند. عقاد در توصیف ویژگی های این دو خاندان یادآور می شود که خاندان بنی هاشم در مکه ماندند و به خدمت مردم پرداختند ولی خاندان بنی امیه در شهرها در رفت و آمد بودند تا مال دنیوی بیشتری به دست آورند و چون مکه فتح شد ابوسفیان و پسرش معاویه، به ظاهر اسلام آوردند و حتی این پیروزی را هم دنیوی می دانستند؛ چه، ابوسفیان خطاب به عباس، عموی پیامبر، گفت: چه پادشاهی عظیمی! عباس گفت: پادشاهی و سلطنت نیست بلکه نبوت و پیامبری است.۱۴

عقاد اعتقاد دارد که مبارزه میان بنی امیه و بنی هاشم همچنان ادامه یافت تا به محل افتراقی رسید که هیچ گونه توصیفی در پیوند میان آن دو وجود نداشت. این مبارزه هیچ وقت قطع نشده و نسل به نسل ادامه یافته است، هر چند برای مدت کوتاهی در زمان رسول خدا(ص) و در عهد ابوبکر صدیق و عمر فاروق از میان رفت.۱۵

۲ ۳) جلوه گاه های اختلاف این دو خاندان: اختلاف اصلی این دو خاندان در عرصه های مختلفی ظهور و بروز یافته است از جمله، پرداختن یک خانواده به امر خدمت و اقدام دیگری به امور خیانت آمیز. گذشتن از دنیا و بذل و بخشش مال به نیازمندان و جمع آوری مال و اموال و خودخواهی و سودطلبی و افزون خواهی، از مظاهری اند که دو نماینده فضیلت ها و رذیلت ها در طول تاریخ از خود نشان داده اند. اما مهم ترین نکته ای که می توان به عنوان بهترین نمود اختلافف از آن یاد کرد مسأله حکومت و علاوه بر آن بیعت خواهی تحکمانه یزید از ابا عبدالله الحسین(ع) بود. به همین دلیل سات که می توان یکی از مهم ترین علل و انگیزه های قیام حسین(ع) را بیعت خواهی یزید دانست. مهم ترین بدعتی که معاویه پدید آورده بود و حسین(ع) به شدت با آن مبارزه می کرد، مسأله ارثی کردن خلافت و حکومت بود که یان کار را معاویه در اواخر عمر خود به انجام رسانید. عقاد در این زمینه می نویسد: «موروثی کردن حکومت و انتخاب یزید به عنوان وارث خلافت، به هیچ وجه از سلف صالح وصیت نشده بود؛ بلکه آن بدعت هر قلی بود و معقول هم نبود که عرب در صدر اسلام اطاعت از یزید را به این دلیل واجب بدانند که او چون پسر معاویه است باید از او اطاعت کرد و البته که اطاعت او را، رسول خدا(ص) هم واجب نکرده بود به سبب اینکه حسین(ع) قرابتی با پیامبر داشته است».۱۶ لذا موروثی کردن حکومت هرگز مورد پذیرش مسلمانان قرار نگرفته بود و به همین دلیل، امام حسین(ع) علیه آن قیام کرد. از دیدگاه عقاد، فرار از بیعت ننگین و ذلت باری که یزید در صدد تحمیل آن بر امام حسین(ع) بود از دیگر عوامل قیام آن حضرت است. شانه خالی کردن از بیعت با یزید که انسانی پلید و وارث اخلاقیات بد خاندان عبدالشمس است هم از انگیزه های قیام حسین(ع) بود. عقاد در این باره می نویسد: «شگفت آورتر اینکه حسین را دعوت می کنند تا با کسی مثل یزید بیعت کند تا وسیله ای جهت تزکیه او باشد و [مجبور شود تا] شهادت دهد که او بهترین خلیفه و صاحب حق خلافت و قادر بر آن است. در این زمان برای حسین(ع) دو راه بیشتر نمی ماند یا باید بیعت کند و یا خروج. چرا که آنان هرگز او را به حال خود وا نمی گذاشتند... اما حسین که قوی ترین ایمان و اعتقاد دینی را داراست و سبط پیامبر(ص)، است چگونه می تواند بیعت کند». پس برای گریز از بیعت به کربلا می رود و قیام خونین را بر بیعت ذلیلانه ترجیح می دهد و مردانه می جنگد تا با جنگیدن و شهادت خود، بر یزید و یزیدیان و برخواست های نامشروع آن ها، «نه» بگوید و به جنگ بین خاندان با فضیلت بنی هاشم (پرچم داران حق)، با خاندان سر تاپا رذیلت (پرچم داران باطل)، همچنان استمرار بخشد.

به هر حال عباس محمود عقاد با عنایت به مطالب ذکر شده، حرکت امام حسین(ع) را یک قیام اصلاحی غیر قابل اجتناب در مورد حکومت اسلامی دانسته و حرکت فرزند پیغمبر را تا سرحد اعجاب تقدیس کرده است.

عباس محمود عقاد ضمن تمجید از قیام عاشورا در کتابش «ابوالشهداء حسین بن علی» به بررسی قیام امام حسین(رض) از دو زاویه، یعنی هم از نظر انگیزه ها و هم از نظر نتایج می پردازد و در هر دو مورد حکم او مثبت است: انگیزه های امام حسین(ع) که کاملاً اخلاقی و بی هیچ چون و چرایی نجیبانه و شریفانه بود، از ایمان راسخ او به اسلام نشأت می گرفت و نتایجی که در مد نظر داشت، به موقع حاصل شد. یزید چهار سال پس از شهادت اما حسین(رض) درمانده وار در گذشت و تمام دست اندرکاران فجایع کربلا به مکافات خود رسیدند، و شصت سال بعد سلسله بنی امیه بر افتاد و این از آن بود که خاطره شهادت امام حسین (رض) همچون بیماری لاعلاجی در جسم و جان سیاستش نفوذ کرده بود.۱۷

۳) ابوالاعلی مودودی (متوفی ۱۳۵۸ش). ابوالاعلی مودودی نقطه مهمی را مورد توجه قرار می دهد و آن این که یزید حتی بر خلاف آنچه وانمود می کرد، از جریان عاشورا آگاه بود و کاملاً محقق بودن حسین را نیز می دانست زیرا به رغم اظهاراتش هرگز در صدد برنیامد تا قاتلان و مسئولان عاشورا را مجازات کند. او در کتاب «خلافت و ملوکیت» راجع به قیام امام حسین می نویسد: «از هیچ کس این قول را در نیافته ام که این عزیمت را ناجایز بداند و اقدام آن حضرت را برای ارتکاب فعل نامشروع بداند. اصحابی که او را زا این اقدام باز می داشتند، علتش این بود که اقدام وی از نگاه تدبیرشان نامناسب بود... بر طبق قانون فقه در تمام کتب مبسوط فقه، اگر بنگریم می بینیم که همه آن اقدامات علیه حسین(رض) از میدان کربلا گرفته تا دربارهای کوفه و دمشق جزء به جزء آن کاملاً حرام بوده و ظلمی بس شدید. اگر این روایت را صحیح بپنداریم که یزید در هنگام دیدن سر حضرت حسین(رض) و یارانش، اشک از چشمانش فرو ریخت و گفت: «من بدون قتل حسین نیز از اطاعت شما خشنود بودم»، این سئوال پیش می آید که او در مقابل این ظلم بزرگ،آیا استاندار سرسپرده خود را به چه کیفری محکوم ساخت؟ حافظ ابن کثیر می گوید که او نه کیفری به ابن زیاد داد و نه او را از شغلش برکنار ساخت و نه نامه ای برای ملامت کردن او نوشت! اسلام بدون شک دینی است عادل، اما اگر یزید شمه ای از شرافت انسانی می داشت، می اندیشید که پیامبر(ص) بعد از فتح مکه تمام اعضای دودمان او را مورد چه کسانی قرار داد، اما حکومت او با نواده پیامبر چه رویه ای را در پیش گرفت۱۸

ابوالاعلی اعمال یزید را مورد سرزنش قرار داده بر آنان لعن و نفرین می فرستد و بطلان آشکار راه یزید و حقانیت واضح راه حسین(ع) را تایید می کند. ابوالاعلی مودودی ضمن یادآوری احادیثی لعن یزید از دیدگاه این کثیر و حس بصری جایز می داند.»۱۹

۴) خالد محمد خالد و حسین(ع) و شرافتمندی فداکاری. از جمله کسانی که در زمینه عاشورا مسأله فداکاری و میل و رغبت به آن از سوی امام حسین(ع) را مطرح کرده اند خالد بن محمد خالد است که انگیزه اصلی امام حسین(ع) در اقدام به قیام خونین کربلا را شرافت فداکاری می داند.

خالد محمد خالد قیام عاشورا را از نقطه نظر اخلاقی با تکیه بر عنصر ایثار و فداکاری مورد توجه قرار داده است. منتها موضوع این فداکاری دین و نتیجه و غایت آن حفظ دین اسلام است.۲۰

طبیعتاً آدمی هر چند هم فداکار باشد تا زمینه ها و مقتضیات فراهم نشود نمی تواند دست به فداکاری بزند، زیرا ظن و گمان تلف کردن خود و انرژی های موجود، بر اذهان غلبه میابد. به علاوه دین مبین اسلام بر این تصریح فرموده است که جان و مال و انرژی خود را به هدر ندهید و خود را به دست خود هلاک نسازید: «و لا تلقوا بایدیکم الی التهلکه؛ با دست خود، خویشتن را به هلاکت نیندازید». پس باید زمینه ای فراهم شود تا آدمی بتواند آن چنان که باید و شاید فداکاری کند. از این نکته می توان عظمت فداکاری ها را نسبت به موضوعات آنها سنجید، زیرا امری که فداکاری می طلبد هر قدر ارج و اهمیتش بیشتر باشد، به همان اندازه هم فداکاری ارزش می یابد.

در دیدگاه خالد محمد خالد، امام حسین(ع) برای حفظ دین دست به فداکاری زد. از آنجا که اسلام پایان بخش سلسله ادیان و در یک کلمه عصاره همه ادیان است لذا حفظ این دین از اهم کارهایی است که مومنان باید بدان اهتمام بورزند.

تلاش های صادقانه پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) و اولیای بزرگوار، همه و همه در راستای حفظ دین صورت گرفته است. بنابراین موضوع قیام عاشورا دین بود چرا که در زمان امام حسین(ع) نیاز زیادی به حفاظت آن احساس می شد وامام حسین(ع) مسئولانه تر از همه کس، می بایست فداکاری لازم را به عمل می آورد. خالد محمد خالد در این زمینه می نویسد: «موضوع [در قیام عاشورا] دین بود. اگر اول [حسین(ع)] از مبارزه دست برمی داشت درست مثل این بود که از دین دست کشیده است».۲۱ پس امام(ع) برای انجام دادن امور عاطفی و یا حتی کمک به دیگران فداکاری نکرد، بلکه هدف اصلی او فداکاری برای حفظ دین خدا بود. وضع ناهنجاری که دین و امت اسلامی و جامعه دینی عصر یزید داشتند حسین بن علی(ع) را وا می داشت تا برای تغییر شرایط دست به اقدامی فداکارانه بزند، زیرا اگر نمی توانست یزید را به زیر بکشد، حداقل می توانست با دست زدن به عملی فداکارانه، نسبت به وضع موجود شکایت کند و مردم را به حفظ امانتی که پیامبر اسلام به آن سپرده، ملتفت و متوجه سازد. حال در این وضع آشفته، در این زمانی که ندای هل من ناصر ینصرنی، از هر گوشه ای به گوش می رسد چه کسی برای اجابت کردن و دست زدن به اقدامی فداکارانه، از حسین بن علی(ع) برازنده تر و مستحق تر است؟ «چه کسی می توانست بهتر از اباعبدالله الحسین رهبری این امت آزادگان را به عهده بگیرد؟... بهترین فرزند از بهترین پدر... برجسته ترین وارث از خانواده فداکاری و قهرمانی و بخشش».۲۲ بنابراین، روزی باید فرا رسد که حسین(ع) به وظیفه خود جامه عمل بپوشاند، و این روز جز عاشورا کدامین روز می تواند باشد؟ پس روز عاشورا روز فداکاری است. «اگر امروز، روز فداکاری نباشد پس چه روزی ،روز فداکاری خواهد بود ؟»۲۳ روی این اصل حسین (ع) باید مقاومت کند، حتی اگر عراق او را دعوت نکند و از کوفه به وی نامه ای نرسد. خواسته مردم عراق و نامه اهالی کوفه، تنها نهضت او را جلو انداخت [نه اینکه آن را به وجود آورد]... حسین (ع) برای آن شهید شد که از روی عقل و درایت کامل و با علاقه به استقبال مرگ رفت.۲۴ تا فداکاری خود را در حافظت از دین خدا به اثبات برساند.

۱ ۴) عوامل و زمینه های فداکاری: از نظر خالد محمد خالد یزید زمینه ای فراهم آورد که امام حسین(ع) برای حفظ دین راه و چاره دیگری جز فداکاری نداشت. از این رو تمام دارایی و هستی خود را در طبق اخلاص نهاد تا بتواند اسلام را احیا کند.

پیشتر گفتیم که برای انجام دادن امر فداکارانه باید زمینه ها و مقتضیاتی فراهم باشد تا شخص بتواند بدون اینکه مرتکب خودکشی یا خودآزاری شود، به لحاظ شرعی و عقلی در عرصه زندگی به فداکاری دست زند. حال باید پرسید که چه عوامل و زمینه هایی دست به دست هم دادند و مقدمات فداکاری اباعبدالله(ع) را فراهم ساختند؟ برای پاسخ به این سئوال خالد محمد خالد عوامل زیر را مهم می شمرد:

۱) حاکمیت اندیشه و تفکر اشراقی و ضد دینی: «حقیقت قضیه برای هر فردی روشن بود که «حسین» با بصیرت کامل، تنها به جنگ شخصی با یزید نمی رفت بلکه هدفش مبارزه با فکر یزید بود، همان گونه که پدر بزرگوارش با فکر معاویه سرجنگ داشت».۲۵ با توجه به این که حسین(ع) در این مبارزه واقعاً تنها بود جز از طریق فداکاری از هیچ راه دیگری نمی توانست به هدف خود، یعنی مبارزه با فکر یزیدف دست یابد. لذا تا سر حد امکان فداکاری کرد.

۲) بازیچه قرار دادن دین برای طلب دنیا: امیرمومنان علی(ع) در نهج البلاغه درباره اصناف انسان های بد و بدخواه می فرماید: «برخی از این آدمیان کسانی هستند که دین را برای کسب دنیا می خواهند، نه دنیا را برای تحصیل دین»۲۶ وقتی بین منافع گروهی و ترویج و قرائت خاصی از دین پیوند مستحکمی برقرار شود، دین وسیله ای برای دستیابی به دنیا و بازیچه ای جهت رسیدن به مطامع زودگذر دنیوی می شود. در واقع یزید از صمیم قلب به دین اسلام اعتقاد نداشت، امام برای اینکه بر مردم مسلمان حکومت کند ناچار بود به دینداری تظاهر کند و به تعبیر بهتر بین علقه های نفسانی خود و دین، پیوند برقرار سازد و دین را در خدمت خود قرار دهد. از دیدگاه خالد محمد خالد، امام حسین(ع) برای این به قیامی سرشار از فداکاری دست زد که با چنین قرائتی از اسلام مبارزه کند و البته این گونه روش، از نهاد پاک حسین(ع) برای این به قیامی سرشار از فداکاری دست زد که با این برخورد با دین مبارزه کند و البته این گونه روش، از نهاد حسینی حسین(ع) نشأت گرفته بود نه اینکه تابعی از عوامل بیرون باشد. خالد محم خالد در این باره می نویسد: «به عقیده ما، همه عوامل شورش علیه گمراهی ها در نهاد او (حسین) موجود بود... این تصمیم مولود ادراک صحیح او بود... او می دانست که برای نگاهداری دین مبین، احتیاج به فداکاری و شاید قربانی شدن دارد. او این تصمیم را برای این نگرفت که مردم «کوفه» از او دعوت کرده بودند تا با وی بیعت کنند و حتی نمایندگانی برای این منظور به سوی حضرتش فرستاده بودند... البته مردم کوفه می خواستند علیه یزید بشورند و تحت رهبری «حسین» با حکومت وی مبارزه کنند. آری... حسین(ع) نمی توانست اجازه دهد که دین خدا و دنیای مردم بازیچه دست یزید باشد. اوخود را برای مقاومت و مبارزه با حکومت پلیدان آماده می کرد، تا ضربت قاطع خود را بزند... خواه مردم کوفه او را دعوت کرده و خواه نکرده بوند؛ (مسئولیت خود را خوب می دانست و به ندای وجدان گوش می داد... هیچ نیروی خارجی هم نبود که او را تشویق و تحریک کند، زیرا احتیاج به تشویق و حیت تأیید خارجی هم نداشت...»۲۷

عوامل قیام. خالد محمد خالد معتقد است که بدون زمینه سازی نمی توان قیام کرد. از این رو عواملی را بر می شمارد که دست به دست هم دادند تا زمینه ساز قیام حسین(ع) شدند. البته این امر با ایثارگری ذاتی امام حسین(ع) نمی توانست منافات داشته باشد از این رو آن حضرت در همه حال ایثارگر بود اما یزید زمینه ای را فراهم آورد تا آن حضرت ایثارگری خود را به شیوه دیگر متحقق سازد.

هر چند خالد محمد خالد معتقد است که اصل فداکاری ذاتی حضرت امام حسین(ع) برای آغاز قیام آن حضرت کافی بود، ولی در عین حال، به این نکته هم اشاره می کند که عواملی باعث ظهور و تجلی سریع تر فداکاری حضرت امام(ع) شد که ذیلاً از دیدگاه خالد محمد خالد به برخس از آنها می پردازیم:

۱) اطلاع از عدم توجه آن سفیان به عهد و پیمان. امام حسین(ع) شاهد قرارداد صلح بین امام حسن(ع) و معاویه بوده است. ولی، هم در عصر آن امام همام و هم پیش از آن، این خاندان نتوانستند صداقت خود را در وفای به عهد ثابت کنند و آنچه در مقام تجربه از این خاندان مشهور بود، بی وفایی و بی توجهی به عهد و پیمان خودشان بوده است . از این جهت است که خالد محمد خالد می نویسد: «اول [امام حسین(ع)] معتقد بود که «آل سفیان» نه به عهد و پیمان اهمیت می دهند و نه برای دوستی ارزشی قائلند... او [امام(ع)] مخالفت مصالح [در زمان امام حسن(ع)] بود».۲۸ هر چند بنا به وجوب تبعیت از خلیفه و امام وقت، هرگز در صدد اظهار مخالفت خود بر نیامد و هیچ اقدامی علیه صلح با معاویه نکرد.

۲) آگاهی از تصمیم یزید برای بیعت گرفتن از خودش به هر قیمتی. تجربه ثابت کرده است و تاریخ هم بر این ادعا صحه می گذارد که یزید به هر ترتیب و به هر قیمتی که بود، در صدد اخذ بیعت از امام(ع) برآمد. زیرا معاویه و حتی نزدیکان و مشاوران یزید هم بر وی تأکید کرده بودند که تا زمانی که از بزرگان مدینه و من جمله شاخص ترین آنها یعنی امام حسین(ع) بیعت گرفته نشود حکومت یزید ثبات پیدا نمی کند. با علم به این تصمیم گیری یزید بود که صفت فداکاری امام زودتر به تحقق و تجلی رسید. خالد محمد خالد در این زمینه می نویسد: « امام حسین(ع) می داند که یزید، از او دست بر نخواهد داشت تا با وی بیعت کند. او نیز به هیچ قیمتی با یزید بیعت نخواهد کرد».۲۹ همچنان که ملاحظه می شود، هر دو طرف –یزید و امام حسین(ع) در عقیده خود پافشاری می کنند و هرگز حاضر به عدول از آن نیستند. لاجرم در اینجا این امام حسین است که با دست زدن به یک اقدام فداکارانه باید خود را از افتادن درچاه ذلت برهاند. لذا کربلا را انتخاب می کند و شهادت را وسیله نیکویی میابد که می تواند او را از آلوده کردن دامنش به گناه ذلت بار بیعت، پاک سازد.

۳) حسین یک طبع انقلابی دارد. نتیجه ارتباط او با مقدس ترین و بزرگ ترین مرد روی زمین «محمد بن عبدالله(ص)» است که اجازه نمی دهد دست از مقاومت و مبارزه و استقامت بردارد».۳۰

این عوامل و زمینه ها، تمهیدات خوبی بودند تا حسین بن علی(ع) به یک اقدام فداکارانه دست بزند.

۳ ۴) فداکاری، هدف اصلی: اگر بگوییم از دیدگاه خالد محمد خالد، هدف اصلی امام حسین(ع) از دست زادن به قیام اثبات و اظهار فداکاری خود بود سخن گزافی نگفته ایم؛ چرا که دین در آن عصر تنها با فداکاری حسین(ع) می توانست کمر راست کند و همچنان به حیات خود ادامه دهد. خالد محمدخالد می نویسد: «هفتاد و دو قهرمان، پشت سر پیشوای عظیم خود (اباعبدالله) ایستادند و اطمینان کامل داشتند که در مقابل دشمن شکست می خوردند... می دانستند که با سلاح دشمن فاسق، فاجر، وحشی، و دیوانه کشته می شوند... البته در مقابل آنها،... اگر می خواستند امکانات نجات وجود داشت... اما آنان نجات را نخواستند. زیرا معتقد بودند که قدسیت حق و افتخار شهید شدن بیش از نجات ارزش دارد...»۳۱ او در ادامه می نویسد: «به خاطر این فداکاری و به خاطر عظمت این روز بزرگ در این کتاب، از روز کربلا به عنوان فاجعه و مصیبت یاد نمی شود و آن روز را مناسب گریه و زاری نمی دانیم».۳۲ باید گفت که در قرائت خالد محمد خالد عنصر فداکاری، شرافت ذاتی داشته است که ابا عبدالله هرگز نمی توانست از آن چشم پوشی کند؛ چرا که هم خود از انسان های شریف و فداکار بود و هم در چنین خاندانی رشد کرده بود. چه، در صورت عدم دستیابی به آن، به یقین، ذلت و خواری دامن او را می گرفت که برای شخصی مثل حسین(ع) هرگز تحمل کردنی نبود، نه تنها شرافت فداکاری باعث روی آوردن امام حسین(ع) به قیام فداکارانه شد، بلکه خود فداکاری این اندازه ارزش دارد که بدون اینکه آن را وسیله ای جهت بزرگداشت چیز دیگری بدانیم، آن را هدف خود در نظر بگیریم. از دیدگاه خالد محمد خالد، حسین بین علی(ع) با این هدف دست به اقدام فداکارنه زد. «درست است که این شرافتمندان، انتظار بهشت را داشتند [فداکاری برای کسب بهشت] ولی اگر این جنگ و این لزوم فداکاری هم پیش نمی آمد آنها بی شک و تردید، جایشان در بهشت بود. این را هم باید گفت که فداکاری، تنها یک ثواب نیست که قهرمانان آن را از مزایا و عطایای آن محروم کنند... بلکه این مزایا و عطایا را به یک مرحله قدیست و جاودانی می رساند...»۳۳ «آن ها این فداکاری را به سبب اینکه ممکن است پیروزمند شوند نکردند، بلکه فداکاری را به جهت خود فداکاری انجام دادند»۳۴ از اینجاست که حسین بن علی بزرگ معلم فداکاری است و مکتب فداکاری را برای همیشه در تاریخ دایر کرده است. خالد محمد خالد با اشاره به درس آموزی فداکاری امام حسین(ع) می نویسد: «درس بزرگ کربلا در واقع «فداکاری» در راه عقیده بود که باید برای همیشه سرمشق مسلمانان باشد و مورد ستایش قرار گیرد. شهادت حسین(ع) نیز باید فرصتی باشد برای شادمانی به سوگواری، درست همان گونه که عید بزرگ مسلمانان (عید قربان) که آن نیز خاطره ای از فداکاری است، با جشن و سرور همراه می باشد.»۳۵ ناگفته معلوم است که نظریه فداکاری خالد محمد خالد را در دو حوزه اخلاق و عرفان می توان تفسیر کرد. در هر دو صورت این صحنه به ظاهر فاجعه گونه از هر گونه تعزیه و سوز و گداز بی نیاز است، چرا که اگر فداکاری را در حوزه اخلاق در نظر بگیریم، باید به کسی که توانسته است دست به چنین فضیلت اخلاقی بزند و از عهده آن به خوبی برآید، تبریک گفت. اما در حوزه عرفان، مسأله بسیار واضح تر از این به نظر می رسد. زیرا در حوزه عرفان، خداوند بنده خود را در رنج می خواهد و بدین وسیله همت عالی او را در پایداری هب عشق الهی می آزماید. و چون بنده این آزمایش سخت را پشت سرگذارد قطعاً مورد تشویق آن معشوق عاشق کش خواهد بود و باز جای تبریک است نه تسلیت. و نیز هرگز برای شخص واصل به خویشانش، ناله ای سرداده نمی شود بلکه جشن و پایکوبی به راه می افتد. حسین(ع) در واقع همان عاشقی است که در صدد رسیدن به خدا بود اما بهترین راه آن دست زدن به فداکاری مشروع بوده است و حسین(ع) در واقع همان عاشقی است که در صدد رسیدن به خدا بود اما بهترین راه آن دست زدن به فداکاری مشروع بوده است و حسین(ع) هم چنین کرد و با رویی باز و فرقی خونین به لقای پروردگار نائل آمد و مدال فداکاری را به گردن آویخت و به تیغ عشق کشته شد.

۵) طه حسین (متوفی ۱۹۷۳م.) و احتزار امام(ع) از بیعت و تسلیم به ذلت. طه حسین ساکت بودن در برابر ظلم را گناهی نابخشودنی می داند و آن را همدستی با بدعت گذاران و سنت شکنان وحاکمان جائر می داند. او معتقد است: از آنجا که حسین(ع)، از یک سو، مسئول حفظ دین و از سوی دیگر آزاده و قهرمان است هرگز در قبال بیعت خواهی یزید، سر تسلیم فرود نخواهد آورد. پس برای رسیدن به هدف خود، باید به هر کار مشروعی دست می زد. بنابراین برای احتراز و دوری از امر بیعت، به کوفه رو آورد و شهادت را بر بیعت با یزید که به نوعی تأیید ستم های او بود، ترجیح داد. طه حسین می نویسد:«ابن عباس به او (امام حسین) نصیحت کرد که به سوی یمن برود تا به شیعیانی که در آنجا دارد، نزدیک شود و سعد بن عاص، عامل یزید بر مکه بر او مدارا کرد و گفت به کوفه نرود و با خانواده خود در مکه بماند و امر نماز را به وی وعده داد، ولی حسین نپذیرفت، زیرا حسین بیعت با یزید را گناه بزرگی می دانست و معتقد بود که اگر بیعت نکند، یزید به هر قیمتی شده است او را وادار به بیعت خواهد کرد. حسین(ع) رفتار یزید با ابن زبیر را دیده بود و می دانست که اگر نصیحت ابن عباس را بپذیرد و خانواده خود را در مکه گذارد و خود به کوفه برود، یزید در غیاب او اهل بیتش را اسیر خواهد کرد»۳۶ به همین دلیل است که راه کوفه را در پیش گرفت و موقعیت مورد انتظار کربلا را ترجیح داد.

طه حسین نظریه حکومت خواهی امام حسین(ع) را رد کرده است و فلسفه قیام آن حضرت را گریز از بیعت با یزید می داند، زیرا همه تلاش خود را به کار گرفت تا از زیر بار بیعت رها شود. وی در این زمینه می نویسد: «شاید گفته شود که حسین بر یزید شورید و بیعت او را شکست، می خواسته است زمام امور را از دست وی خارج سازد و جنگ میان مسلمانان به همان حالتی که در زمان پدرش علی بوده است، در آورد، از این رو یزید از حق حاکمیت خود دفاع کرد و جلو تفرقه بین مسلمانان را گرفت! ولی این گفته صحیح نیست، زیرا حسین(ع) اگر برای جنگ پایداری می کرد حاضر به مذاکره نمی شد و او سه پیشنهاد داد که هر کدام از آنها پذیرفته می شد قضیه خاتمه میافت. ولی همراهان نادان ابن زیاد اصرار داشتند که او و همراهانش را خوار و ذلیل کنند و تسلیم ابن زیاد نمایند».۳۷ یکی از این پیشنهادها بازگشت امام حسین(ع) به حجاز بود ولی مزدوران ابن زیاد حتی آنرا هم نپذیرفتند. البته طه حسین، اختلافات امام حسین(ع) و یزید و به طور کلی بنی امیه را، از زمان جاهلیت و از اختلافات اساسی بین خاندان بنی هاشم و بنی امیه جستجو می کند، چه، از آن تاریخ به بعد این دو دسته پیدا و پنهان در تقابل با یکدیگر بسر می بردند و هر جا و هر زمان موقعیت ایجاب می کرد اختلافات خود را بروز می دادند و آشکارا جلو هم صف آرایی می کردند. این اختلاف گرچه از زمان پیامبر و به ویژه علی(ع) وجود داشت، با قتل حسین(ع) به اوج خود رسید».۳۸ طه حسین با ذکر نمونه هایی از جنایات بنی امیه علیه بنی هاشم می نویسد: «شیعیان [پیروان اهل بیت و هاشمیان] از بنی امیه دل پرخونی داشتند، زیرا در زمان معاویه، حجر بن عدی و یارانش را کشتند و یزید نیز، حسین بن علی وعده ای از یارانش را به شکل فجیع و رقت باری به قتل رساند. [در مقابل] بنی امیه مدعی بودند که از شیعیان و خوارج، خونی طلبکارند، زیرا آنها می گفتند که عثمان، به دست شورشیان کشته شد که بعضی از آنها نسبت به علی وفادار ماندند و عده ای هم بر او خروج کردند، علاوه بر این، بنی امیه از مسلمانان، خون هایی مخصوصاً خون کشتگان جنگ بدر را خواستار بودند».۳۹

بنابراین از نظر طه حسین، علاوه بر تکیه امام حسین(ع) بر ارزش های معنوی که گمان می کرد با بیعت او با یزید از میان خواهد رفت، مسایل قومی و قبیله ای نیز در عمیق تر شدن شکاف میان امام(ع) و یزید نقش اساسی داشته است.

طه حسین می نویسد: «پس اختلاف بین این دسته ها وجود داشت و خون هایی از همدیگر مطالبه می کردند. می توان گفت که تعصب قومی سبب ایجاد این فتنه ها و آشوب ها شده بود و این فتنه ها، مسلمانان را گرفتار چنان مصایبی کرد که با قتل حسین و مرگ یزید نیز خاتمه نیافت».۴۰

۶) نظر شیخ عبدالله علایلی (متوفی ۱۹۹۶م.). شیخ عبدالله علایلی از علمای اهل سنت از نقطه نظر انجام وظیفه قیام امام حسین(ع) را مورد توجه و بررسی قرار داده است. از نظر او امام حسین(ع) به عنوان یکی از افراد مسئول وظایفی درباره خود، خدا، جامعه و خدا داشته است که خودرا موظف می دانست تا آنها را به نحو احسن انجام دهد. مهم ترین وظیفه امام حسین(ع) از نظر شیخ علایلی در حوزه دین و مدیریت جامعه کوشش برای زدودن بدعت ها و مبارزه علیه ستم و ستمگری است. از این جهت شیخ عبدالله علایلی در تحلیل قیام امام حسین(ع) تحت عنوان شهادت در راه انجام وظیفه می نویسد: «حسین علاقه به ماندن را با انجام وظیفه به سنجش گذاشت، پس دید که راه انجام وظیفه به رویش گشاده تر است و در پیشگاه خدا و مردم موجب خشنودی بیشتر. و چون از فرا زمان به افق دور نگریست، روزگار درخشان را دید که اندک اندک به از هم پاشیدن و فرو رفتن آغاز نهاده تا راه را برای جهانی نو و گونه ای زندگی نو بگشاید، و از آن روزگار جز نمادی از گذشته آرمانی مقدس نمانده است، لذا رنگ و رویش بر افروخته تر شد.

حسین به سوی پیروزی با مرگ گام گذاشت. و مگر در جهان همان پیروزی منفی است، پس هر کس جهاد کرد، و مرد، جامه زمینی را از تن برکنده تا حلقه آسمان، جامه فاخر جاودانگی را بر تن او بپوشاند».۴۱

بی شک حسین(ع) این وظیفه را از قرآن اخذ کرده بود زیرا این کتاب آسمانی انسان را به مبارزه علیه ستمگری و فتنه و بدعت فرا خوانده است. از این رو آن حضرت با اقلیت با ایمانش به جنگ رفت، و در نبرد حق با باطل پایداری و پایمردی کرد و برهان پروردگارش را میان دیدگان خود گذاشت: «و قاتلوهم حتی لا تکون فتنه و یکون الدین کله لله: با آنان بجنگید تا فتنه از میان برخیزد و دین سراسر برای خدا باشد». این فتنه که در آیه آمده است به معنای اختلاف و ستیزه با هم نیست، بلکه به معنای گسترش تبهکاری و نابکاری است، پس قیام حسین چنان که برخی متهم می کنند فتنه نبوده، بلکه مبارزه و جنگیدن با فتنه به شمار می رود، لذا هر تلاش و انقلابی علیه فساد، در راه برآوردن همه دین برای خدا، فرمانی است که به ما همگی داده شده است؛ بنابراین حسین(رض) با قیام خود از برهان پروردگارش تجاوز نکرده است.۴۲

امام از مرگ هیچ واهمه ای نداشت. آنچه برای حسین(ع) اهمیت داشت انجام وظیفه بود. بدین ترتیب امام پس از نبردی هولناک و سخت، پس از طنین انداز کردن گلواژه حق در فضا، گلواژه ای که بر گرد پرستشگاه ها طواف کرده سرور شهیدان شد، به شهادت بر زمین غلتید... حسین به ما آموخت چگونه به اصول گردن نهیم و چگونه پاسداری کنیم و به ما آموخت چگونه عقیده را مقدس بداریم و چگونه از آن به دفاع برخیزیم. و به همه انسانها چگونه مردن را آموخت ، همان گونه که چگونه بزرگوارانه و با کرامت زیستن را آموخت و راه جاودانگی معنوی و مردمی را از راه درست خود ترسیم کرد. پس بر او سلام باد روزی که می میرد و روزی که زنده بر انگیخته می شود».۴۳

۵) شیخ عبدالله علایلی و اعتراض امام(ع) به نظام موجود: از نظر علایلی اعتراض به وضع موجود وظیفه ای دینی، اخلاقی، انسانی و شرعی است که او باید انجام می داد. از این نظر است که شیخ عبدالله علایلی (۱۹۱۴ ۱۹۹۶م.) از علمای اهل سنت، فلسفه قیام امام حسین(ع) را اعتراض به حکومت یزید می داند که ساختمان اساسی دین و حکومت اسلامی را برهم زده بود. از دیدگاه علایلی، امکانات امام حسین(ع) برای ساقط کردن نظام حکومتی یزید کافی نبود. لذا با این قیام تنها در صدد رساندن پیام اعتراض خود به گوش صاحبان حکومت و مردم عصر خود بود تا در صدد تغییر حکومت یزید.

علایلی با تحلیل اوضاع زمان یزید سکوت را بر هیچ انسان دیندار و آزاده ای جایز نمی داند. از این جهت بود که برخی از بزرگان دین با دست زدن به اقداماتی علیه نظام حاکم اعتراض می کردند، اما در این میان کسی که از همه بیشتر مسئولیت داشت و در اعتراض به وضع ناهنجار آن عصر، از شایستگی بیشتری برخوردار بود، امام حسین(ع) بود. علایلی در این زمینه می نویسد: «برای همه متفکران مسلمان آن روزگار ثابت شده بود که یزید، با توجه به اخلاق خاص و تربیت مشخص آن چنانی، وسیله ای است، و برای هیچ مسلمانی سکوت در آن موقعیت هرگز جایز نبود و وظیفه آنان مخالفت و اعتراض آشکار بود. در این صورت قیام حسین(ع) در حقیقت اعلام نامزدی خود برای حکومت نبود، بلکه ذاتاً و بیش از هر چیز،اقدام او به عنوان اعتراض به ولایت یزید به شمار می رفت. گواه این ادعا گفتار حسین(ع) به ولیداست که چون از او خواست بیعت کند گفت: یزید فاسقی است که فسقش برای خدا آشکار می باشد».۴۴

از دیدگاه علایلی همین عامل، دلیل کافی برای مبارزه و اقدام امام به قیام بود که مدت ها بعد نتیجه خود را نشان داد. قیام حسین(ع) خواست همه مسلمانان بوده است. این قیام انعکاس و طنین گسترده ای به جای گذاشت و تا آنجا پیش رفت که تخت سلطنت امویان را به لرزه در آورد و سرانجام به نابودی کشاند».۴۵



پی نوشت ها:
۱ ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، ج اول، ، علمی فرهنگی، تهران، ۱۳۷۵، ص۴۱۷.
۲ همان.
۳ ترجمه مقدمه ابن خلدون، ج اول، ص۴۱۵.
۴ ترجمه مقدمه ابن خلدون، ج اول، ص۴۱۷.
۵ واقعه کربلا، صص ۹۷ ۹۹.
۶ واقعه کربلا، ۹۷ ۹۹.
۷ واقعه کربلا، ۱۰۶.
۸ واقعه کربلا، ۱۰۱ ۱۰۲.
۹ عقاد عباس محمود، ابوالشهداء الحسین بن علی، ص۹، مطبعه ی سعد، قاهره، ۱۹۵۹.
۱۰ همان، ص۱۱.
۱۱ همان، ص۱۰.
۱۲ عقاد عباس محمود، ابوالشهداء الحسین بن علی، ص ۱۱۶.
۱۳ همان، ص۱۸.
۱۴ همان، صص۲۲ ۲۳.
۱۵ همان، ص۳۵.
۱۶ ابو الشهداء الحسین بن علی، ص ۸۱.
۱۷ از ابوالشهداء، ص ۷۹.
۱۸ خلافت و ملوکیت، ۲۱۸ ۲۲۰.
۱۹ همان، صص ۲۲۲ ۲۲۴.
۲۰ از علمای معاصر اهل سنت.
۲۱ خالد، محمد خالد، فرزندان پیامبر در کربلا، ترجمه ی حسن فرامرزی، ص۴۰، ابن سینا، تهران، ۱۳۴۷.
۲۲ فرزندان پیامبر در کربلا، ص۱۰۸.
۲۳ همان، ص۱۱۰.
۲۴ همان.
۲۵ همان، ص۴۱.
۲۶ نهج البلاغه، خ۳۲.
۲۷ فرزندان پیامبر در کربلا، ص۱۰۴.
۲۸ فرزندان پیامبر در کربلا، ص۱۰۵.
۲۹ همان.
۳۰ همان.
۳۱ فرزندان پیامبر در کربلا، ص۷.
۳۲ همان.
۳۳ همان، ص۲۵۸.
۳۴ همان، ص۲۵۹.<