احكام خمس‏

احكام خمس‏

حضرت آيت الله العظمى سيد على خامنه اى «خامنه اى»

هبه، هديه، جايزه بانكى، مهر و ارث‏

س 851: آيا هبه و هديه عيد (عيدى) خمس دارد؟
ج: هبه و هديه خمس ندارد، هر چند احوط اين است كه اگر از مخارج سال زياد بيايد، خمس آن پرداخت شود.
س 852: آيا به جايزه‏هايى كه توسط بانكها و صندوق‏هاى قرض الحسنه به افراد پرداخت مى‏شود، خمس تعلق مى‏گيرد يا خير؟
ج: خمس در جايزه‏ها و هديه‏ها واجب نيست.
س 853: آيا مبالغى كه بنياد شهيد به خانواده‏هاى شهدا مى‏پردازد، به مازاد از مخارج سال آن، خمس تعلق مى‏گيرد؟
ج: چيزى كه بنياد شهيد به خانواده‏هاى عزيز شهدا هديه مى‏كند، خمس ندارد.
س 854: آيا نفقه‏اى كه شخصى از طرف پدر يا برادر يا يكى از اقوام دريافت مى‏كند، هديه محسوب مى‏شود يا خير؟ در صورتى كه نفقه دهنده خمس اموال خود را نپردازد، آيا بر نفقه گيرنده پرداخت خمس آنچه كه از او مى‏گيرد، واجب است؟
ج: تحقق عنوان هبه و هديه تابع قصدِ دهنده است و تا نفقه گيرنده يقين نداشته باشد كه مالى كه به او داده مى‏شود، متعلق خمس است، پرداخت خمس آن واجب نيست.
س 855: به دخترم يك واحد مسكونى به عنوان جهيزيه عروسيش داده‏ام، آيا اين واحد مسكونى خمس دارد؟
ج: اگر هبه واحد مسكونى كه به دخترتان بخشيده‏ايد، عرفا مطابق شأن شما محسوب شود، و در بين سال خمسى بخشيده باشيد، دادن خمس آن واجب نيست.
س 856: آيا جايز است كه انسان مالى را قبل از گذشت يك سال بر آن، به همسرش هديه دهد، با آنكه مى‏داند وى آن مال را براى خريد خانه در آينده و يا مخارج ضرورى، ذخيره خواهد كرد؟
ج: اين كار جايز است و مالى كه به همسرتان بخشيده‏ايد، اگر به مقدارى باشد كه عرفا مناسب شأن شما و افراد مانند شماست و بخشش صورى و به قصد فرار از خمس هم نباشد، خمس ندارد.
س 857: زن و شوهرى براى اينكه خمس به اموال آنها تعلق نگيرد، قبل از رسيدن سال خمسى‏شان، اقدام به هديه كردن سود سالانه خود به يكديگر مى‏كنند، اميدواريم حكم خمس آنها را بيان فرمائيد.
ج: با اين‏گونه بخشش كه صورى و براى فرار از خمس است، خمسِ واجب از آنان ساقط نمى‏شود.
س 858: شخصى براى رفتن به حج استحبابى مبلغى را به حساب سازمان حج واريز كرده، ولى قبل از تشرف به زيارت خانه خدا، فوت نموده است، اين مبلغ چه حكمى دارد؟ آيا مصرف كردن آن در نيابت از حج ميت واجب است؟ آيا خمس به آن تعلق مى‏گيرد؟
ج: فيش حج كه در قبال مبلغى كه به حساب سازمان حج واريز كرده، دريافت نموده، به قيمت فعلى‏اش از تركه ميت محسوب مى‏شود، و ميت اگر حج برذمه ندارد و وصيت به حج هم نكرده، صرف آن در حج نيابى براى ميت واجب نيست، و پرداخت خمس مبلغ پرداختى بابت آن فيش اگر از پولى كه خمس به آن تعلق گرفته ولى پرداخت نشده‏باشد، در فرض سؤال واجب است.
س 859: باغ پدرى از طريق بخشش يا ارث به پسرش منتقل شده است، آن باغ هنگام هديه يا انتقال به او بابت ارث، قيمت زيادى نداشت، ولى در حال حاضر قيمت آن هنگام فروش با قيمت قبلى آن تفاوت زيادى كرده است، آيا به آن مقدار زيادى كه بر اثر افزايش قيمت حاصل شده، خمس تعلق مى‏گيرد؟
ج: ارث و هبه و پول فروش آنها خمس ندارد، هر چند قيمت آنها افزايش يافته باشد، مگر اينكه نگهدارى آن به قصد تجارت و زياد شدن قيمت باشد.
س 860: اداره بيمه مبلغى را بابت هزينه درمان به من بدهكار است و مقرر شده كه در همين روزها به من پرداخت شود، آيا به اين مبلغ خمس تعلق مى‏گيرد؟
ج: خمس ندارد.
س 861: آيا به پولى كه از حقوق ماهيانه‏ام براى خريد لوازم ازدواج در آينده، پس انداز مى‏كنم، خمس تعلق مى‏گيرد؟
ج: اگر عين پولى را كه بابت حقوق ماهيانه مى‏گيريد، پس انداز مى‏كنيد، بايد سر سال خمس آن پرداخت شود، مگر آنكه بخواهيد در خلال دو سه ماه آينده صرف خريد لوازم ضرورى ازدواج نمائيد و با پرداخت خمس آن نتوانيد باقيمانده لوازم مورد حاجت را تهيه كنيد.
س 862: در كتاب «تحرير الوسيله» آمده است كه مهريه زن خمس ندارد و فرقى بين مهريه مدت دار و بدون مدت گذاشته نشده است، اميدواريم آن را توضيح فرمائيد.
ج: در عدم وجوب خمس مهريه فرقى بين مهريه مدت دار و بدون مدت و بين پول نقد و كالا وجود ندارد.
س 863: دولت در ايام عيد به كارمندان خود اجناسى را به عنوان عيدى داده كه مقدارى از آن تا سر سال باقى مانده است. با توجه به اينكه عيدى كارمندان خمس ندارد، ولى چون ما در برابر اين اجناس مقدارى پول پرداخت كرده‏ايم، لذا آنچه به ما داده مى‏شود هديه به معناى دقيق آن نيست، بلكه با قيمت كمترى در برابر عوض داده شده است، آيا خمس آن مقدار از كالا كه در برابر آن پول پرداخت شده، بايد داده شود؟ يا اينكه بايد قيمت واقعى آن در بازار آزاد محاسبه و خمس آن پرداخت شود؟ و يا چون عيدى است، هيچگونه خمسى ندارد؟
ج: در فرض مذكور نظر به اينكه قسمتى از اجناس در واقع از سوى دولت مجانى به كارمند داده مى‏شود و در برابر قسمتى پول دريافت مى‏كنند، فلذا از كالاى باقيمانده به نسبت مقدارى كه پول در برابر آن پرداخت نموده‏ايد، واجب است كه خمس عين اجناس باقيمانده يا قيمت فعلى آن را بپردازيد.
س 864: شخصى فوت نموده و هنگام حيات، خمسى را كه بر ذمه‏اش بوده در دفتر خود يادداشت كرده و تصميم به پرداخت آن داشته است، در حال حاضر بعد از فوت وى همه افراد خانواده او به استثناى يكى از دخترانش از پرداخت خمس خوددارى كرده و در تركه متوفّى براى مخارج خود و ميت و غير آن، تصرف مى‏كنند، خواهشمنديم نظر خود را در رابطه با مسائل زير بيان فرمائيد:
1 - تصرف در اموال منقول و غيرمنقول متوفّى توسط داماد يا يكى از ورّاث او، چه حكمى دارد؟
2 - غذا خوردن داماد يا يكى از ورثه در خانه او چه حكمى دارد؟
3 - تصرفات قبلى اين افراد در اموال ميت و غذا خوردن آنها در خانه متوفّى چه حكمى دارد؟
ج: اگر ميّت وصيت كند كه مقدارى از دارائى او به عنوان خمس پرداخت شود يا ورثه يقين پيدا كنند كه وى مقدارى خمس بدهكار است، تا وصيت ميت و يا خمسى را كه بر عهده دارد از ما ترك او ادا نكنند، نمى‏توانند در تركه او تصرف نمايند، و تصرفات آنان قبل از عمل به وصيت وى يا پرداخت دين او، نسبت به مقدار وصيت يادين در حكم غصب است و نسبت به تصرفات قبلى نيز ضامن هستند.

قرض، حقوق ماهيانه، بيمه، و بازنشستگى‏

س 865: آيا بر كارمندانى كه گاهى مقدارى مال از مخارج سالانه آنها زياد مى‏آيد، با توجه به اينكه بدهى‏هاى نقدى و قسطى دارند، خمس واجب است؟
ج: اگر بدهى بر اثر قرض كردن در طول سال براى مخارج همان سال يا خريد بعضى از مايحتاج سال به صورت نسيه باشد، در صورتى كه بخواهد دين خود را از منافع همان سال ادا نمايد، مقدار دين از باقيمانده درآمد آن سال استثنا مى‏شود، و در غير اين صورت، تمام درآمد باقيمانده خمس دارد.
س 866: آيا قرضى كه براى حج تمتع گرفته مى‏شود بايد خمس آن داده شده باشد و بعد از پرداخت خمس، باقيمانده آن براى مخارج حج پرداخت شود؟
ج: مالى كه قرض گرفته مى‏شود، خمس ندارد.
س 867: من در خلال پنج سال مبلغى را به بنياد مسكن جهت گرفتن زمينى به اميد تأمين مسكن پرداخت كردم، ولى تاكنون تصميمى براى واگذارى زمين گرفته نشده است، لذا تصميم دارم، آن مبالغ را از بنياد مسكن باز پس بگيرم، با توجه به اينكه قسمتى از آن را قرض گرفته‏ام و قسمتى را هم از فروش فرش خانه‏ام و باقيمانده آن را هم از حقوق همسرم كه معلّم است، تهيه كرده‏ام، اميدوارم به دو سؤال ذيل پاسخ فرمائيد.
1 - اگر بتوانم مبلغ مزبور را پس بگيرم و آن را فقط براى تهيه مسكن (زمين يا خانه) مصرف كنم، آيا خمس به آن تعلق مى‏گيرد؟
2 - چه مقدار خمس به آن تعلق مى‏گيرد؟
ج: در فرض مرقوم كه پول از راه هديه يا قرض يا فروش لوازم زندگى تهيه شده، خمس آن واجب نيست.
س 868: چند سال پيش از بانك وام گرفته و آن را به مدت يك سال به حساب بانكى‏ام واريز كردم، و بدون آنكه موفق به استفاده از آن وام شوم، هر ماه قسط آن را مى‏پردازم، آيا به اين وام، خمس تعلق مى‏گيرد؟
ج: خمس آن مقدار از وام مزبور كه اقساط آن را تا سر سال خمسى از منفعت كسب خود پرداخت كرده‏ايد، واجب است.
س 869: اينجانب مبالغى به خاطر ساختمان منزل بدهكار هستم و اين بدهكارى تا دوازده سال طول خواهد كشيد، خواهشمندم مرا در رابطه با موضوع خمس راهنمائى فرمائيد كه آيا اين بدهى از درآمد سال استثناء مى‏شود؟
ج: اقساط بدهى ساخت مسكن و مانند آن را هر چند مى‏توان از درآمد كسب همان سال پرداخت نمود، ولى در صورت عدم پرداخت، از در آمد آن سال استثنا نمى‏شود، بلكه به باقيمانده درآمد سر سال خمسى، خمس تعلق مى‏گيرد.
س 870: كتابهايى كه دانشجو از مال پدر خود يا از وامى كه دانشگاه به دانشجويان مى‏دهد، مى‏خرد و منبع درآمدى هم ندارد، آيا خمس دارد؟ در صورتى كه بداند پدر خمس پول كتابها را نداده، آيا پرداخت خمس آن واجب است؟
ج: كتابهايى كه با پول وام و يا با پولى كه پدر به او بخشيده، خريده شده است، خمس ندارد مگر آنكه يقين داشته باشد كه عين پولى كه پدر به او بخشيده، متعلق خمس است كه در اين صورت پرداخت خمس آن واجب است.
س 871: اگر شخصى مبلغى را قرض بگيرد و نتواند آن را قبل از آن سال ادا كند، آيا پرداخت خمس آن بر عهده قرض دهنده است يا قرض گيرنده؟
ج: بر قرض گيرنده خمس مال قرضى واجب نيست، ولى قرض دهنده اگر مال قرضى را از درآمد ساليانه كارش و قبل از پرداخت خمس آن قرض داده است، در صورتى كه بتواند تا آخر سال قرضش را از بدهكار بگيرد، واجب است كه هنگام رسيدن سال خمسى‏اش خمس آن را بپردازد، و اگر نتواند قرض خود را تإ؛ه‏ه پايان سال بگيرد، فعلا پرداخت خمس آن واجب نيست، ليكن هر وقت آن را وصول كرد بايد خمس آن را بدهد.
س 872: افراد بازنشسته كه همچنان حقوق ماهيانه دريافت مى‏كنند، آيا بايد خمس حقوقى را كه در طول سال دريافت مى‏كنند، بپردازند؟
ج: مبالغى كه از حقوق زمان اشتغال كسر نموده‏اند و پس از بازنشستگى، ماهانه مى‏پردازند، درصورتى كه از مخارج سال اضافه‏بيايد، پرداخت خمس آن واجب‏است.
س 873: اسيرانى كه به پدر و مادر آنان از طرف جمهورى اسلامى در طول مدت اسارت، حقوق ماهيانه پرداخت شده و در بانك پس انداز گشته است، آيا با توجه به اينكه آقايان اسراء اگر دسترسى به آن پول داشتند، آن را مصرف مى‏كردند، به مال مزبور خمس تعلق مى‏گيرد يا خير؟
ج: پول مذكور خمس ندارد.
س 874: من به شخصى مبلغى پول بدهكارم، اگر سر سال برسد وطلبكار قرض خود را مطالبه نكند و مقدارى از درآمد سالانه كه با آن مى‏توانم قرض خود را ادا كنم، نزد من موجود باشد، آيا اين بدهى از درآمد سالانه استثناء مى‏شود يا خير؟
ج: بدهى اعم از اينكه بر اثر قرض گرفتن باشد و يا بر اثر خريد نسيه لوازم خانگى، اگر به خاطر تأمين مخارج سالانه زندگى همان سال درآمد باشد اگر بخواهد پرداخت نمايد، از درآمد سال كسر مى‏شود، ولى اگر براى بدهى‏هاى سالهاى قبل باشد، هر چند مصرف در آمد سالانه براى پرداخت آن جايز است، ولى اگر تا پايان سال پرداخت نشود از درآمد سالانه استثنا نمى‏شود.
س 875: آيا خمس بر كسى كه مالى در حساب سالانه‏اش باقى مانده، و در حالى سال خمسى‏اش رسيده كه بدهكار است، با توجه به اينكه چند سال براى پرداخت قرضش فرصت دارد، واجب است؟
ج: بدهى پرداخت نشده چه بدون مدت باشد و چه مدت دار، از درآمد سالانه استثنا نمى‏شود، مگر اين كه براى تأمين هزينه‏هاى سال درآمد باشد كه از درآمد آن سال مقدارى را كه مى‏خواهد صرف بدهى خود كند، استثنا مى‏شود و به معادل آن از درآمد سالانه، خمس تعلق نمى‏گيرد.
س 876: آيا به مالى كه شركت‏هاى بيمه بر اساس قرارداد براى جبران خسارت به بيمه شده پرداخت مى‏كنند، خمس تعلق مى‏گيرد؟
ج: پولى كه شركتهاى بيمه به فرد بيمه شده پرداخت مى‏كنند، خمس ندارد.
س 877: در سال گذشته مبلغى را قرض گرفته و با آن زمينى خريدم به اين اميد كه افزايش قيمت پيدا كند و بعد از فروش آن و خانه مسكونى فعلى ام، مشكل مسكن خود را در آينده حل كنم، اكنون سال خمسى من فرا رسيده، سؤال من اين است كه آيا مى‏توانم آن بدهى را از منفعت كسب سال گذشته‏ام كه خمس به آن تعلق گرفته، استثنا كنم يا خير؟
ج: با فرض اين كه قرض مزبور جهت خريد زمين براى فروش آن در آينده بوده است، از منفعت كسب سالى كه در آن قرض گرفته‏ايد، استثناء نمى‏شود، و پرداخت خمس درآمد سالانه كسب كه از مخارج آن سال زياد آمده، واجب است.
س 878: من از بانك مقدارى وام گرفتم كه وقت پرداخت آن بعد از تاريخ سال خمسى‏ام فرا مى‏رسد و مى‏ترسم كه اگر آن مبلغ را امسال نپردازم، سال آينده قادر به اداى آن نباشم، تكليف من هنگام رسيدن سال خمسى ام در رابطه با پرداخت خمس چيست؟
ج: اگر درآمد سال را پيش از پايان آن در پرداخت قرض خود مصرف كنيد و قرض هم براى افزايش سرمايه نباشد، خمس ندارد، ولى اگر قرض براى افزايش سرمايه باشد و يا قصد پس انداز درآمد سالانه را داشته باشيد، پرداخت خمس آن بر شما واجب است.
س 879: معمول است كه براى اجاره خانه مقدارى پولِ پيش پرداخت مى‏كنند، اگر اين پول از منابع كسب باشد، و چند سال در نزد صاحب خانه بماند آيا پس از دريافت بلافاصله بايد خمس آن پرداخت شود و در صورتى كه بخواهد با همان پول در جاى ديگر منزل اجاره كند، چطور؟
ج: مادامى كه به اين پول براى اجاره منزل نياز دارد خمس ندارد.

فروش خانه، وسائل نقليه و زمين‏

س 880: آيا به خانه‏اى كه قبلا با مالى كه خمس آن داده نشده، ساخته شده، خمس تعلق مى‏گيرد؟ بر فرض وجوب پرداخت خمس، آيا خمس بر اساس قيمت فعلى محاسبه مى‏شود يا قيمت زمان ساخت آن؟
ج: اگر خانه از درآمد بين سال براى زندگى و سكونت ساخته شده و پس از سكونت در آن به فروش رفته است، پول فروش آن خمس ندارد، ولى اگر از درآمدى كه سال بر آن گذشته، ساخته شده است، خمس پولى كه در ساخت آن هزينه شده، بايد پرداخت شود.
س 881: مدتى قبل آپارتمان مسكونى خود را فروختم. اين معامله هم زمان با رسيدن سال خمسى من بود و چون خود را موظف به اداى حقوق شرعى مى‏دانم، بر اثر شرايط خاص زندگى‏ام در اين رابطه با مشكل مواجه شده‏ام، اميدوارم مرا در اين رابطه راهنمائى فرمائيد.
ج: اگر خانه مسكونى فروخته شده را با پولى كه خمس نداشته و يا با درآمد بين سال خريده‏ايد، پول فروش آن در هر صورت خمس ندارد.
س 882: خانه نيمه سازى در يكى از شهرها دارم كه به علت سكونت در ساختمان‏هاى دولتى نيازى به آن ندارم، لذا قصد دارم آن را فروخته و با پول آن ماشينى براى استفاده شخصى بخرم، آيا به پول آن خمس تعلق مى‏گيرد؟
ج:اگر خانه‏مزبور را از درآمدسالانه‏و در بين‏سال‏به قصدسكونت‏در آن ساخته‏يا خريده‏ايد، و در همان سال آن را فروخته‏ايد پول فروش آن اگر درهمان سال فروش در مؤونه زندگى‏مصرف شود، خمس ندارد، و همچنين اگر بعد از سكونت در آن، درسال بعد آن را فروخته باشيد، پول فروش آن خمس ندارد.
س 883: تعدادى درب پروفيلى براى خانه مسكونى‏ام خريدارى كردم، ولى بعد از دو سال به علت عدم تمايل به استفاده، آنها را فروخته و پولش را به حساب شركت آلومينيوم واريز كردم تا به جاى دربهاى قبلى، به همان قيمت براى من دربهاى آلومينيومى بسازد، آيا به آن پول خمس تعلق مى‏گيرد؟
ج: در فرض مرقوم، پول فروش آن خمس ندارد.
س 884: مبلغ صد هزار تومان به مؤسسه‏اى پرداخت نمودم تا در آينده زمين مسكونى به من تحويل دهد و الآن يك سال از آن مى‏گذرد و از طرفى قسمتى از آن پول مال خودم است و قسمت ديگر را قرض كرده و مقدارى از قرض را هم پرداخته‏ام، آيا به آن خمس تعلق مى‏گيرد؟ مقدار آن چقدر است؟
ج: اگر گرفتن زمين براى ساخت مسكن مورد نياز متوقف بر پيش پرداخت مقدارى از پول آن باشد، مبلغ پرداخت شده خمس ندارد، حتى اگر از درآمد كسب شما باشد.
س 885: اگر شخصى خانه خود را فروخته و پول آن را براى استفاده از سود آن در بانك بگذارد و سپس سال خمسى اش فرا برسد، چه حكمى دارد؟ و اگر اين پول را براى خريد خانه ، پس انداز نمايد، چه حكمى دارد؟
ج: اگر خانه را از درآمد سالانه شغلى و در اثناى همان سال براى سكونت و به حساب مخارج سالانه، ساخته يا خريده و بعد آن را فروخته باشد، پول فروش آن در هر صورت خمس ندارد.
س 886: آيا به اموالى كه به تدريج براى خريد خانه يا ساير مايحتاج زندگى پس انداز مى‏شود، خمس تعلق مى‏گيرد؟
ج: اگر خريد مايحتاج زندگى برحسب وضع مالى شخص متوقف بر پس انداز درآمد سال باشد، و بنا دارد پس اندازها را در آينده نزديك مثلا دو سه ماه ديگر، صرف خريد مايحتاج زندگى نمايد، خمس ندارد.
س 887: چند سال پيش ماشينى خريدم كه در حال حاضر فروش آن به چندين برابر قيمت ممكن است، با توجه به اينكه پول خريد آن، مخمس نبوده است، و در صورت فروش و گرفتن قيمت فعلى آن، مى‏خواهم خانه‏اى براى سكونت بخرم، آيا به مجرد دريافت پول، همه آن خمس دارد يا فقط به پولى كه با آن ماشين را خريده‏ام، خمس تعلق مى‏گيرد و مقدار باقيمانده كه همان مقدار افزايش قيمت ماشين است، جزء درآمد سال فروش ماشين محسوب مى‏شود كه اگر تا پايان سال فروش در مخارج زندگى مصرف نشود، خمس به آن تعلّق مى‏گيرد؟
ج:اگر ماشين‏جزء مؤونه شما باشدو آن‏را از درآمدبين‏سال جهت‏استفاده‏شخصى زندگى‏خريده‏باشيد، پول فروش آن خمس ندارد. ولى اگر ماشين را براى كار كردن خريده‏ايد، در صورتى كه با مال قرضى يا نسيه خريده باشيد، فقط خمس مالى كه براى اداى دين صرف كرده‏ايد، واجب‏است، و اگر آن‏را با عين درآمدى كه خمس به آن تعلق گرفته ولى پرداخت نشده، خريده‏ايد، بايد خمس تمام پول فروش آن‏را بپردازيد.
س 888: من مالك خانه بسيار محقرى هستم، و به عللى تصميم به خريد خانه ديگرى گرفتم، ولى به علت بدهى مجبور به فروش ماشينى كه از آن استفاده مى‏كردم و گرفتن مبلغى وام از بانك استان و صندوق قرض الحسنه شهرمان شدم تا بتوانم پول خانه را بپردازم، با توجه به اينكه ماشين را قبل از تاريخ سال خمسى ام فروخته و پول آن را براى پرداخت مقدارى از بدهى هايم مصرف كرده‏ام، آيا به پول حاصل از فروش ماشين خمس تعلق مى‏گيرد يا خير؟
ج: در فرض سؤال، پول حاصل از فروش ماشين خمس ندارد.
س 889: خانه، ماشين و لوازم مورد نياز انسان يا خانواده او كه از درآمد سال خريده شده است، اگر در اثر ضرورت و يا به منظور تبديل به جنس بهتر فروخته شود، از جهت خمس چه حكمى دارد؟
ج: پول حاصل از فروش چيزى كه از مؤونه بوده، خمس ندارد.
س 890: اگر خانه يا ماشين يا غير آنها از احتياجات زندگى با پولى كه خمس آن پرداخت شده، جهت استفاده شخصى نه به قصد استفاده از آنها براى فروش يا تجارت خريدارى شده و سپس به علتى فروخته شود، آيا به اضافه قيمت آنها كه بر اثر افزايش قيمت بازار بوده، خمس تعلق مى‏گيرد؟
ج: سود حاصل از افزايش قيمت در فرض سؤال، خمس ندارد.

گنج، غنيمت و مال حلال مخلوط به حرام‏

س 891: نظر حضرتعالى درباره گنجى كه افراد در زمينى كه مالك آن هستند، پيدا مى‏كنند، چيست؟
ج: ميزان در اين گونه امور مقررات نظام جمهورى اسلامى است.
س 892: اگر مقدارى سكه نقره كه تاريخ آن به حدود صد سال پيش بر مى‏گردد، از زير خاك ساختمان ملكى شخصى پيدا شود، آيا اين سكه‏ها متعلق به مالك فعلى آن ساختمان مانند وارث قانونى يا خريدار است يا خير؟
ج: حكم گنج را دارد كه قبلا بيان شد.
س 893: شبهه زير براى ما مطرح شده است:
با توجه به اينكه خمس معادن استخراج شده در اين زمان نيز واجب است، زيرا وجوب خمس معادن نزد فقهاى گرانقدر از احكام مسلم است، حكم معادنى كه دولت آن را استخراج مى‏كند با التفات به اينكه مجرد اقدام دولت به انفاق آن ميان مسلمانان بلاد اسلامى مانع از وجوب خمس نيست چيست؟ زيرا استخراج معادن يا توسط حكومت بالاصالة صورت مى‏گيرد و آن را به مصرف ملت مى‏رساند، در اين حالت دولت مانند شخصى است كه اقدام به استخراج معادن نموده و سپس آنها را به شخص ديگرى مى‏بخشد يا هديه مى‏دهد و يا بر او تصدق مى‏كند، در هر صورت اطلاق ادله خمس شامل اين فرض نيز مى‏شود زيرا دليلى بر تقييد وجود ندارد، و يا اينكه حكومت به وكالت از ملت، معادن را استخراج مى‏كند كه در اين صورت در واقع استخراج كننده خود ملت است، در اين فرض پرداخت خمس بر موكل واجب است، و يا اينكه حكومت با ولايت بر ملت، معادن را استخراج مى‏نمايد كه در اين حالت استخراج كننده يا خود ولى است يا اينكه مانند نيابت است كه بر اساس آن در واقع مولىّ عليه استخراج كننده است، به هر حال دليلى بر خروج معادن از عمومات خمس نداريم، همانگونه كه خود معدن اگر به حد نصاب برسد، متعلق خمس است و مثل ساير درآمدهاى شغلى نيست كه با مصرف كردن يا هبه آن، جزء مؤونه سال محسوب گردد و از وجوب خمس استثنا شود، نظر حضرتعالى درباره اين مسأله مهم چيست؟
ج: از شرائط وجوب خمس در معادن اين است كه شخص يا اشخاصى با مشاركت با يكديگر آن را استخراج كنند، مشروط بر اينكه سهم هر يك به حد نصاب برسد و آنچه استخراج شده، ملك آنها شود، و معادنى كه دولت استخراج مى‏كند، نظر به اينكه ملك خاص شخص يا اشخاص نيست، بلكه ملك جهت است لذا شرط وجوب خمس را دارا نيست و در نتيجه جائى براى وجوب خمس بر دولت و حكومت باقى نمى‏ماند، و اين استثنائى بر وجوب خمس در معدن نيست. بله، معادنى كه توسط شخص خاصى يا با مشاركت اشخاص با يكديگر استخراج مى‏شود، خمس در آن واجب است، مشروط بر اينكه آنچه آن شخص استخراج كرده و يا سهم هر يك از اشخاصى كه با مشاركت با يكديگر اقدام به استخراج كرده‏اند، بعد از كم كردن هزينه‏هاى استخراج و تصفيه، به مقدار بيست دينار طلا يا دويست درهم نقره يا معادل قيمت يكى از آن دو باشد.
س 894: اگر مال حرامى با مال انسان مخلوط شود، آن مال چه حكمى دارد و چگونه حلال مى‏شود و در صورت علم به حرمت يا عدم علم به آن وظيفه انسان چيست؟
ج: اگر يقين به وجود مال حرام در اموالش دارد، ولى مقدار دقيق آن را نمى‏داند و صاحب آن را هم نمى‏شناسد، راه حلال كردن آنها اين است كه خمس آن را بپردازد، ولى اگر شك در مخلوط شدن مال حرام با اموال خود داشته باشد، چيزى بر عهده او نيست.
س 895: قبل از رسيدن سر سال خمسى ام، مبلغى پول به شخصى قرض دادم، آن فرد قصد داشت آن پول را به كار بيندازد و سود آن بين ما بالمناصفه تقسيم شود، با توجه به اينكه آن مال در حال حاضر در دست من نيست و خمس آن را هم نپرداخته‏ام، نظر حضرتعالى در اين باره چيست؟
ج: اگر آن مال را قرض داده‏ايد و سر سال خمسى قابل وصول نيست، فعلا خمس آن بر شما واجب نيست، بلكه هنگامى واجب مى‏شود كه آن را دريافت كنيد، ولى در اين صورت شما حقى در سود حاصل از كار قرض گيرنده نداريد، و اگر چيزى از او مطالبه نمائيد، ربا و حرام است، و اگر آن مال را به عنوان سرمايه مضاربه به او داده‏ايد، بر اساس قرارداد، در سود آن شريك هستيد و واجب است كه خمس سرمايه را بپردازيد.
س 896: من در بانك كار مى‏كنم، براى شروع به كار از روى اجبار مبلغ پانصد هزار تومان را در بانك به وديعه گذاشتم، اين مبلغ به اسم خودم و در يك حساب بلند مدت است كه هر ماه سود آن به من پرداخت مى‏شود، آيا پرداخت خمس اين مال كه درحساب بانكى گذاشته شده واجب است؟ قابل ذكر است كه اين پول به مدت چهار سال است كه در بانك گذاشته شده است.
ج: اگر پس گرفتن اين مبلغ در حال حاضر ممكن نيست تا آن را پس نگرفته‏ايد، خمس آن واجب نيست. ولى سود سالانه آن در زائد بر مؤونه سال خمس دارد.
س 897: روشى براى سپرده گذارى اموال در بانك‏ها وجود دارد كه براساس آن هيچگاه پول به دست استفاده كننده نمى‏رسد، ولى به حساب او در بانك طبق شماره معينى واريز مى‏شود، آيا به اين اموال خمس تعلق مى‏گيرد يا خير؟
ج: اگر مالى را كه نزد بانك به وديعه گذاشته‏ايد از منافع كسب شما باشد و هنگام رسيدن سال خمسى گرفتن آن مبلغ از بانك براى شما ممكن باشد، واجب است خمس آن در سر سال خمسى، پرداخت شود.
س 898: آيا خمس مالى كه مستأجر به عنوان رهن به مؤجر مى‏دهد، بر عهده مستأجر است يا مؤجر؟
ج: اگر از منفعت كسب مستأجر باشد، بر او واجب است كه بعد از گرفتن آن از مؤجر، خمس آن را بپردازد، مگر آنكه براى اجاره در جاى ديگر به آن نياز داشته باشد كه در اين صورت پس از رفع نياز، بايد خمس آن را بپردازد، و خمس آن بر عهده مؤجر كه آن مال را به عنوان قرض مى‏گيرد، واجب نيست.
س 899: حقوق ماهيانه كارمندان كه پرداخت آن توسط دولت چند سال به تأخير افتاده، آيا هنگام دريافت، جزء درآمدهاى همان سال (سال دريافت) محسوب مى‏شود و محاسبه خمس آن در سر سال خمسى واجب است يا اينكه به اين مال اصلا خمس تعلق نمى‏گيرد؟
ج: حقوق معوقه از درآمدهاى سال دريافت آن محسوب مى‏شود و در مقدار زائد بر مخارج آن سال، خمس واجب است.

مؤونه‏

س 900: شخصى داراى كتابخانه‏اى شخصى است كه مدتى از آن كتابها استفاده مى‏نموده است، فعلا چند سال است كه از آن استفاده نمى‏كند، ولى احتمال مى‏دهد كه در آينده از آن بهره ببرد، آيا در مدتى كه از كتابها استفاده نمى‏كند، به آن خمس تعلّق مى‏گيرد؟ و آيا در تعلّق خمس، فرقى بين اينكه خودش خريده باشد يا پدرش، وجود دارد؟
ج: اگر كتابها در زمان خريد آن مورد نياز او براى مراجعه و مطالعه بوده و مقدار آن هم مناسب شأن عرفى او باشد، خمس ندارد، حتى اگر پس از سال اول از آن استفاده نكند. همچنين اگر كتابها به او ارث رسيده و يا از طرف پدر و مادر و يا ديگران به او هديه شده باشد، خمس به آن تعلّق نمى‏گيرد.
س 901: آيا به طلائى كه شوهر براى همسرش مى‏خرد، خمس تعلّق مى‏گيرد؟
ج: اگر به مقدار متعارف و مناسب شأن او باشد، از مؤونه سال محسوب مى‏شود و خمس ندارد.
س 902: آيا به پولى كه براى خريد كتاب از نمايشگاه بين‏المللى كتاب در تهران قبل از تحويل آن پرداخت شده، ولى هنوز كتابها ارسال نشده است، خمس تعلّق مى‏گيرد؟
ج: اگر كتابهاى مزبور، مورد نياز و به مقدار متناسب با شأن عرفى شخص بوده و تهيه آن متوقف بر پيش پرداخت قيمت آن باشد، خمس ندارد.
س 903: اگر فردى زمين دومى كه مناسب شأن او و مورد نياز جهت ساختمان مسكن براى عائله اوست داشته باشد، ولى در طول سال خمسى قدرت ساخت آن را ندارد و يا در يك سال نمى‏تواند آن را تكميل كند، آيا پرداخت خمس آن بر او واجب است؟
ج: در عدم وجوب خمس، در زمينى كه براى ساخت مسكن بدان نياز دارد، فرقى بين اينكه يك قطعه باشد يا چند قطعه، و يا يك مسكن باشد يا چند مسكن، وجود ندارد، بلكه ملاك، صدق عنوان نياز به آن به مقتضاى موقعيت و شأن عرفى وى و همچنين وضع مالى او براى ساخت تدريجى آن است.
س 904: يك سرويس ظروف منزل وجود دارد، آيا استفاده از بعضى از آنها براى عدم تعلّق خمس به آن كافى است؟
ج: معيار عدم تعلّق خمس به لوازم منزل، صدق عنوان نياز به آن مطابق با شأن عرفى مناسب با انسان است، هرچند در طول سال از آن استفاده نشود.
س 905: اگر فرش و ظرفها اتفاقا در طول سال مورد استفاده قرار نگيرد، ولى براى استفاده ميهمان به آنها نياز باشد، آيا خمس در آنها واجب است؟
ج: در فرض سؤال خمس در آنها واجب نيست.
س 906: با توجه به فتواى امام خمينى «قدس سره» در مسأله جهيزيه عروس كه دختر هنگام ازدواج به خانه شوهر مى‏برد، اگر در منطقه‏اى رسم براين باشد كه خانواده داماد اقدام به تهيه و تأمين اثاثيه و لوازم خانه كنند و به مرور زمان و به تدريج به تهيه آن لوازم بپردازند و سال بر آنها بگذرد، چه حكمى دارد؟
ج: اگر تهيه اساس و لوازم زندگى براى آينده، عرفا جزء مؤونه محسوب شود، خمس ندارد.
س 907: آيا استفاده از يك جلد از دوره كتابى كه از چندين جلد تشكيل شده (مانند وسائل الشيعه) باعث ساقط شدن خمس تمام آن‏دوره مى‏شود يا اينكه بايد از هر جلد كتاب يك صفحه خوانده شود؟
ج: اگر مجموع آن دوره مورد نياز باشد و يا خريد جلدى كه به آن احتياج است متوقف بر خريد دوره كامل آن باشد، خمس ندارد، در غير اين صورت بايد خمس مجلّداتى كه الآن مورد نياز نيست، پرداخت شود، و مجرد خواندن يك صفحه از هر جلد كتاب، براى ساقط شدن خمس كافى نيست.
س 908: داروهايى كه از درآمد وسط سال خريده شده و پول آن توسط سازمان تأمين اجتماعى پرداخت مى‏شود، اگر بدون فاسد شدن تا سر سال خمسى باقى بماند، خمس به آن تعلّق مى‏گيرد يا خير؟
ج: اگر خريد داروها جهت استفاده از آن در مواقع نياز باشد و در معرض احتياج هم باشد، خمس ندارد.
س 909: شخصى خانه‏اى براى سكونت ندارد و براى خريد مسكن يا تهيه مايحتاج زندگى، مالى را پس‏انداز كرده است، آيا اين مبلغ خمس دارد؟
ج: مال پس انداز شده از منفعت كسب اگر براى تأمين هزينه‏هاى زندگى باشد، سر سال خمسى، خمس دارد مگر اين كه پس انداز براى تهيّه لوازم ضرورى زندگى و يا تأمين هزينه‏هاى لازم باشد كه در اين صورت اگر بعد از سال خمسى در آينده نزديك (مثلا دو سه ماه پس از سال خمسى) در راه‏هاى مذكور مصرف شود، خمس ندارد.
س 910: همسر من قالى مى‏بافد كه سرمايه آن متعلّق به خود ماست و براى تهيه آن قرض گرفته‏ايم، در حال حاضر قسمتى از فرش بافته شده است و از آنجا كه سال خمسى من به پايان رسيده، آيا پس از تمام شدن فرش و فروش آن براى تهيه احتياجات خانه، به مقدار بافته شده خمس تعلق مى‏گيرد يا خير؟ سرمايه ما از جهت خمس چه وضعيتى دارد؟
ج: پس از استثناى سرمايه كه قرض است از قيمت فروش قالى، باقيمانده جزء سود سال فروش محسوب مى‏شود، بنابراين اگر در سالى كه بافت قالى تمام و فروخته شده، در مخارج زندگى مصرف شود، خمس ندارد.
س 911: تمام دارائى من ساختمان سه طبقه‏اى است كه هر طبقه آن دو اتاق دارد. در يك طبقه من زندگى مى‏كنم و در دو طبقه ديگر فرزندانم سكونت دارند، آيا به اين خانه در حال حيات من خمس تعلّق مى‏گيرد يا اينكه بعد از وفات من خمس دارد تا به ورثه‏ام وصيت كنم كه بعد از مردنم خمس آن را بپردازند؟
ج: ساختمان مورد سؤال خمس ندارد، البته كسى كه حساب سال نداشته‏است بايد به‏نحوى مصالحه‏نمايد.
س 912: خمس لوازم منزل چگونه محاسبه مى‏شود؟
ج: لوازمى كه با استفاده از آنها عين آن باقى مى‏ماند مثل فرش و غير آن، خمس ندارد. ولى از نيازهاى مصرفى روزمره مانند برنج و روغن و غير آنها، آنچه اضافه بيايد و تا سر سال خمسى باقى بماند، خمس دارد.
س 913: شخصى خانه ملكى براى سكونت ندارد، لذا زمينى خريده تا در آن خانه‏اى براى خودش بسازد، ولى چون پول كافى براى ساخت نداشته، سال بر آن گذشته و آن را به فروش هم نرسانده است، آيا خمس آن واجب است؟ بر فرض وجوب، آيا خمس پول خريد را بايد بپردازد يا قيمت فعلى زمين را؟
ج: اگر زمين را از منفعت كسب سال، براى ساخت مسكن مورد نياز، خريده باشد، خمس ندارد.
س 914: در سؤال قبلى، اگر آن شخص شروع به ساختن خانه كند، ولى قبل از اتمام آن، سال خمسى برسد، آيا خمس آنچه در مصالح ساختمان مصرف كرده، واجب است؟
ج: در فرض سؤال، خمس ندارد.
​